Aqmescit Devlet Arhivinde saqlanğan "Millet" gazetasınıñ halı haqqında bilgiler


Qırımtatar halqınıñ milliy gazetası olğan “Millet”ni müstaqil neşri olaraq terence ögrendigimiz sayesinde çoq tesadüfli, evvelde bizge sır olıp kelgen malümatlarnı tapamız. Yañı bilgiler ve keşflerine malik ola-mız. Misal olaraq, H. Odabaşnıñ qırımtatar milliy neşir işine qoşqan hissesine tenqidiy bir nazar taşlayıq. Hususan, “Millet” gazetasınıñ öm-rüni nefis edebiyat ve gazetacılıq nümunelerinen yaraştırğan Odabaş, oquyıcılarğa özüni ince zehinli felsefeci, maharetli tenqitçı, filolog ve eserlerinde realizm bediy usulını qullanğan yazıcı olaraq tanıttı. Eser-leriniñ sadeligi, fikir etüv serbestligi ilk baqışta primitiv olıp körünse de, tarihiy malümat ve bediyetligi cihetinden ğayet meraqlı ve qıymetlidir.
Müellif, öz eserlerinde halq, daha doğrusı, qırımtatar şivelerini birleştirip, orta tilde yazğan ertege, kezinti, hikâye ve ilh. janr türleri vastasınen «Millet» gazetasınıñ evvelde mühürlenip qalğan siyasiy-ğayeviy stereotiplerini bozmağa çalışa. Habibulla efendi bu çatışmalı meseleni böyle tarif ete: «Başqa türlü yazmaqçün gazetten maña yer bermiyler, sen tatarca yazasıñ, gazetniñ resmiy tili ise türkçedir. Biz saña bir ertegelik yer beremiz, başqa yazılarıñnı qabul etmemiz dep, aytalar. Qateceksiñ, öz memleketimde öz tilimnen yazmağa yol berme-gen soñ, men de bütün yazacaq şeylerimni gazetniñ ortasından çekilgen bu qara çizginiñ astında ertege suretinde yazmağa mecbur olam...»[1]. Mında «Mevlüt bayramı» ertegeniñ müellifi gazeta idare-sine nisbeten şikâyetlerini bildirmek degil de, qırımtatar ehalisiniñ siyasiy dünya baqışlarını kötermekni, tazertmekni tüşüne. Bütün Qırım müsülmanları-nı milliy ruhta terbiyeley. Bu söz ustasınıñ edebiy-tenqidiy, publitsistik, bediy eserlerini terence ögrenir eken-miz, onuñ «Millet» gazetasında 1919 senesiniñ ortalarında, bir qaç ay baş muharir vazifesini eda etkeni-ni añlaymız[2]. Bunuñ isbatı olaraq neşirniñ sahifelerinde “Çatırtavlı” adı-nen basılğan «Basmahane işleri», “Gazeta meselesi”, “Gazeta” kibi ma-qalelerdir[3]. Soñra aynı şu yılnıñ sentyabr ayından itibaren ise gazetanıñ başına Osman Murasovnıñ kelgenini “İdareden” serlevhalı qısqa bildi-rüvniñ mündericesinden añlamaq mümkün: “Millet” gazetası bugün yineden çıqmaya başladı. “Millet” evvelkisi kibi yine de siyasiy, edebiy, içtimaiy ve iqtisadiy <...> bir gazettir. Neşir muvaqqat Vaquf Komis-siyası olduğından “Millet” yeñi teşkil olunan Duhovnıy Prav-leniyası ile Vaquf Komissiyasınıñ resmiy naşir-i efkârı tanılacaqtır. “Milllet”niñ baş muharriri ve müdir mesuli sabıq “Bürhan-ı teraqqi” ve “Hamiyyet” gazetalar muharriri bulunan, Birinci Qırım Qurultayı azası Osman efendi Murasovdır. İki seneden beri bir hayli boyalara kirüb çıqqan “Millet” bugün artıq “bitaraf” bayrağı altına çıqtığını ilân idiyur...” [4].
Yuqarıda bahs etkenimiz kibi, H.S. Ayvazov muharrirlikten ketken soñ, işini ğayrıdan başlağan gazetanıñ vaziyeti deñişe. Bu avuşmalarnıñ bir qaç tarafını açıqlayabilemiz:
1.        Muharririyetniñ Aqmescitteki “Teatralnaya” aralığından “Kan-tarnaya” soqağına köçmesi[5];
2.        Devlet tarafından gazeta içün ayrılğan para mıqdarınıñ eksil-mesi;
3.        Oquyıcılar abunesinden olğan kelir faiziniñ aşağı enmesi;
4.        Nezaret tazıyıqı ve daha maaşlarnıñ eksilmesi neticesinde gazeta hadimleriniñ işten ketmesi. Bundan ötrü, kündelik neşirniñ mün-derice cihetinden zayıflaşması;
5.        Elektrika, kâgıt, böya ve başqa teşkiliy-tehnikiy istimalları içün olğan borçları neticesinde matbaa maşinalarınıñ toqtaluvı. Bu sayede ucuz satın alınğan basma malzemeler keyfiyetiniñ farqlığı. Gazeta san-larınıñ öz vaqtında çıqmayuvıdır. H. Odabaşnıñ «Gazeta» adlı maqale-sinde «Millet» gazetasınıñ faaliyeti haqqında bergen malümatlar ve şahsiy araştıruvımıznıñ neticelerine bazanğan cedvelimizde bazı noqta-larını açıqlayaraq, mevzumız boyunca evvel yapılğan bazı çalışmalarını kenişlemege yañı imkânlarını köremiz[6]. Misal olaraq, 1918 senesi sen-tâbrde «Millet» idaresiniñ Kantarnaya soqağına köçmesinen beraber özüne «Qırım ocağı» gazetasını da qoşıp kenişlengenini qayd etmek mümkün[7]. Bugünde Aqmescit Devlet Arhivinde saqlanğan «Terci-man» gazetasınıñ cıltlamasında közümizge “Qırım ocağı” bayram ve cuma ertesinden başqa her kün çıqqan siyasiy, ilmiy, edebiy ve iqtisadiy gazetası çarpqan edi[8]. «Millet» niñ bergen haberine köre, bu kündelik neşir 1917 senesi iyünniñ 30-dan itibaren neşir etilmege başlağan edi[9]. “Qırım ocağı” gazetanıñ tarihiy sahifelerinde M. Qurtiyev, H. Cahid, R. Muratov, H. Rahmiy, M. Şerefeddin, Fehmiy kibi icadiy simalarnıñ bediy, ilmiy, siyasiy eserlerinen beraber folklor nümuneleri, ilânlar ve oquyıcılar tarafından idarege adına yazılğan mektüpler, qıymetli haber-lerni rastketirmek mümkün. Halbu ise, gazeta yalıñız 1917 senesi iyün ayından 1918 senesi sentâbr ayına qadar V. İbrahimovnıñ, M. Qurt-Me-metovnıñ naşirligi ve A. Arifniñ muharrirligi altında «Qırım ocağı» basmahanesinde çıqqan edi[10].
“Millet” gazetası çerçivesinde tapılğan medeniy hazineleri üzerinde başlağan qoñuşmamıznı devam eterek, “Millet” matbaahanesinde çıq-qan siyasiy-içtimaiy, iqtisadiy ve edebiy kündelik neşirleri “Al bay-raq”[11] ve “Millet işi” gazetalarını da rastketiremiz. Bular “Qırım ocağı” kibi mezkür arhivniñ kataloglarında qayd etilmegeni kibi, “Millet” gazetasınıñ nüshaları ile qarışqandır[12]. Velhasıl, üstünde muharriri: yazı-cılar heyeti olaraq yazılsa, “Al bayraq” qırımtatar sosyalistleri, “Millet işi” gazetası ise H. Ayvazovnıñ idaresinde çıqa[13]. Hususan, sosyalist-lerniñ muharrirligi altında olğan neşirniñ vazifesi qırımtatarlarnı rus inqilabiy gazetalarnıñ soñ haber-lerinen tanış etmekten ibaret edi.
“Millet” ve yuqarıda añılğan kündelik neşirlerniñ tış körünişi üze-rinde mualâzalar yapmağa ağır. Yalıñız “Millet” matbaasında çıqqan gazetalarnı alğanda, bularnıñ halı pek acınıqlı olğanını köremiz. Ğaye, münderice cihetinden küçlü olğan “Millet” — “Terciman” gazetasınıñ yüksek tehnikiy üstünligine nisbeten pek fuqare: kâğıtı qaba, harfleri silingen, fotosuretlerden ise acizdir. Buña başqa taraftan yanaşsaq, mında belki arhiv hadimleri ve ya devletniñ lâqaydsızlığı neticesinde Qırım müsülman halqınıñ eski basma orğanları slavyan neşirlerine baqqanda, zayıf halındadır. Mında sahifeleri ipranıp tökülğen, yırtılğan ve hatta bazı cıltlarından parçalar kesilip alınğanı körüne.
Aqmescit şeherindeki devlet arhivi binasında bulunğan “Millet” gazetasınıñ bazı yıllarındaki sanları Bağçasaray müzehanelerinden, şahsiy fondlarından alındı dep, belleymiz. ayrı sanlar üzerinde poçta belgileri vastasınen gazeta abunecileriniñ adresini de bilemiz: “Yev-patoriya, Qatıq bazar — qahvehane. A. Şemyi-zade Seyit-Ğafar” ve ilh.


[1] Çatırtavlı. Mevlüt bayramı: Kiçkene ertege // Millet. 1918. № 177. — Dek. 19.
[2] yani H. Ayvazovnıñ “Millet” gazetası muharrirliğinden çıqması ve O. Murasovnıñ “Millet”niñ başına kelmesi arasında olğan vaqtı.
[3] Çatırtavlı. Dereköy: Basmahane işleri (ertege) // Millet. — 1919. — № 39. — Fevr. 17; Gazeta meselesi // Millet. — 1919. — № 69. — Mart 27; Gazeta // Millet. — 1919. — № 70. — Mart 28.
[4] İdareden // Millet. — 1919. — № 1. — Sent. 1.
[5] 1917 senesi “Millet” idaresi “Teatralnıy aralığı, 1” ve 1918 senesinden itibaren “Kantarnaya soqağı, 20”, adresi böyünca yerleşe edi
[6] Селимова Л. Къырымтатар миллий матбуаты тарихына бир назар. — Акъмесджит: Оджакъ, 2008. — 123 с.; Seyityahya N. Qırımtatar edebiyatında destan janrınıñ üstünde çalışmalarnıñ ehemmiyeti // Bahçesaray. — 2006. — № 39. — C. 22-23; Юксель Г. Крымскотатарская журна-листика в России и в СССР (1905-1941 гг.) // Научно-культурологический журнал. — 2009. — №  7 (187) / эл. сайт: www.relga.ru.; Яблоновська Н. Історичний досвід фор-мування вільної етнічної преси Криму (березень-грудень 1917 р.) / эл. сайт: www.turkolog.narod.ru.
[7] “Millet” matbaası yerinden köçerek, yeñi yerine yerleştiginden ve mat-baasına “Qırım ocağı” matbaasını da qoşuldığından, işlerini bir qat daha ke-nişletmişdir. Bir taraftan işlerini tüzgün ve yolunda yapacağı kibi, işlerin güzelligi ve temizligi ile beraber ucuzlıqlarına da ayrıca diqqat itecekdir. Böya ve kâğıtlarnıñ yahşılıqlarına ve ustalıqqa olan yeñiliklerine de muracaat iderek, müşterilerini bir qat daha memnün itmeye çalışacaqtır. Matbaa tatarca ve rusça harflerin bir çoq qısımlarına malik olduğından, her iki türlü siparişleri de qabul idebilir. Türlü-türlü defterler, vizitnıy kartalar, toy davetnameleri kibi nazik ve ince hızmetleri yapan ustalarıle onlara mahsus nefis kâğıtlar da vardır. Aqmescit, Kantarnıy caddede sabıq Mahkeme-i Şeri-ye binası” (ilân) // Millet. — 1918. — № 100. — Sent. 5; Mustafa efendi Qurtiyev (Ömüri ve yaratıcılığı haqqında malümatlar) // Azat Qırım. — 1943. — № 44 (140). — İyün 1.
[8] Киримов Т.Н. Газетные фонды государственного архива в АР Крым // Научный бюллетень. — 2008. — №13. — С. 89; Qırım ocağı (Bayramlar ve cuma irtelerinden başqa her kün çıqar siyasiy, ilmiy, edebiy ve iqtisadiy gazetasıdır). — 1917. — № 18. — Sent. 1; № 23. — Sent. 26; № 45. — Dek. 13.
[9] Qırım ocağı (ilân) // Millet. — 1917. — № 5. — İyül. 2 [“Qırım ocağı” gazetasınıñ asıl nüshalarda her kün çıqqan gazeta yazılsa, ilânda gazetanıñ haftada eki defa çıqıp başlağanı haqqında haber berile]; Seyidcelil Hattatov. İhtar: “Qırım ocağı” gazetasınıñ birinci nomerasında... // Millet. — 1917. — №  5. — İyül 2.
[10] Qonaqbay. Gazetalarımıznıñ tarihı // Azat Qırım. — 1943. — № 5 (101). — Yanv. 16; Bu yerde “Qırım ocağı” gazetasında muharrirlik yapqanlarnıñ arasında M. Qurtiyevni de qayd etmege mümkün (Mustafa efendi Qurtiyev // Azat Qırım. — 1943. — № 44 (140). — İyün 1).
[11] Prof. İsmail Asanoğlu Kerimniñ aytqanına köre, “Al bayraq” gazetası soñradan “İşçi halq” adınen çıqqan edi. — T.K.
[12] “Al bayraq” [cuma ve bayram künleri irtesinden mada her kün çıqqan siyasiy-içtimaiy, iqtisadiy ve edebiy gazetedir, birinci yıl çıqışı. Muharriri: heyet-i tahririye, naşiri: “Millet” matbaası idaresi]. — 1918. — № 1. — 20 (5) mart; № 15. — 25 (12) mart; № 16. — 26 (13) mart; “Millet işi” [cuma ve bayram künleri irtesinden mada her kün çıqqan siyasiy-içtimaiy, iqtisadiy ve edebiy gazetedir, birinci yıl çıqışı. Muharriri: heyet-i tahririye, naşiri: “Millet” matbaası idaresi]. — 1918. — № 8. — 16 (1) mart; № 9. — 19 (4) mart.
[13] H.Sabri Ayvazov. Qırımtatarlarında gazeta ve gazetacılıq // İleri. — 1927. — № 4 (12). — Aprel. — S. 13; Qonaqbay. Gazetalarımıznıñ tarihı // Azat Qırım. — 1943. — № 5 (101). — Yanv. 16; Керимов И.А. Крымскотатарская периодическая печать довоенного времени // Научный бюллетень. — 2004. — № 1 (6). — С. 2-5.

0 коммент.:

Yorum Gönder