«МИЛЛЕТ» ГАЗЕТАСЫ ВЕ ДЖЕМИЛЬ КЕРМЕНЧИКЛИ


Дж. Керменчиклининъ яшагъан, яни XIX асырнынъ сонъу ве XX асырнынъ башларында Къырымда олсун ичтимаий- икътисадий, олсун сиясий, медений джеэтинден энъ гурьдели девир сайыла. Земаневий тарихчыларымыз, эдебиятшынас ве тильшынасларымыз ичюн салмакълы бир фикир юрьсетюв джерьяныдыр. Совет укюметининъ дагъылмасынен 50 йыллыкъ сюргюнлиги девамында къырымтатар халкъы ичюн архивлернинъ орьтюли къапулары ачылып, тарихымыз эм де медениетимиз боюнджа янъы джерьянларны мейдангъа чыкъарды. Хусусан, сонъки вакъытларда оларгъа мураджат этилип язылгъан ильмий ишлернинъ нетиджелери, мезкюр девирде инкишаф эткен эдебиятымызда олгъан
чыбалыкъларны баягъы айдынлатты. Матбуатта И.А. Керим, Ш.Э. Юнусов, Ю.У. Къандым, Н.Р. Абдульваап, Н. Сейтягъяя ве башкъа тедкъикъатчыларымызнынъ бу девирге багъышлангъан бир чокъ ильмий ишлери бизни баягъы янъы малюматларнен таныш этти. Лякин сюргюнликте эдебият эрбапларымызнынъ эсас оларакъ, «Йылдыз», «Ленин байрагъы», киби меджмуа ве газеталарда, яки айры басылгъан неширлеринде берген малюматларны араштырув усулы иле огренир экенмиз, бизге насылдыр шубелер догъура.
Китабымыз, эсас оларакъ Дж. Керменчиклиге багъышлангъаны ичюн, о девирде яшап иджат эткен башкъа эдебият сымаларына токътамайып, озь мевзумызны теренлештирмек истеймиз.
1917 сенеси Къырымны къаплап алгъан февраль буржуа-демократик инкъиляп вакъиалары асырларджа шекилленген клерикал гъаелерини бозып, аяткъа янъы ренклерини къошты. Бу февкъуляде заманы омюрден бам-башкъа шейлерни талап этмеге башлады. 1917 сенеси А.С. Айвазовнынъ муаррирлиги алтында «Миллет» адлы сиясий, ичтимаий, икътисадий ве эдебий газета чыкъып башлады. Бу газета Къырым Мусульманлары Иджра Комитетининъ нешири 1917 – 1920 сенелерине къадар А.С. Айвазов, О. Мурасов ве базан А. Озенбашлы ве А. Лятиф-заделернинъ реберлигинде нешир этильди. «Миллет» «Терджиман» газетасынынъ девамы олып, Къырым халкъынынъ уриет муджаделеси даиресинде озюни «акълыкъ сеси» оларакъ танытты. Онынъ вастасынен А.С. Айвазов, М. Рифатов, О. Зекий, М. Сыдкъий, М. Нузет, М. Къуртиев, Дж. Сейдамет, О. Акъчокъракълы, Чатыртавлы, Ю. Везиров, Ш. Бекторе, Х. Джахид, У. Куркчи, Б. Чобан-заде, А. Одабаш [1] киби медениет эрбапларынынъ эдебий-тенкъидий, сиясий-икътисадий, арбий ве башкъа публицистик эм де назм ве несир эсерлеринен таныш оламыз.
Дж. Керменчили де бу сымалар арасында озюне ляйыкълы ер алгъандыр. О, башта «Терджиман» газетасында ве сонъра «Миллет» газетасынынъ ярдымджысы сыфатында чалышып тюзетме ве терджиме ишлеринен мешгъуль олып, [2] айны заманда, газетада озь эсерлерини бастырыр эди. Онынъ бир сыра «Енъи бир мевта», «Акълы бир ред», «Тютюнджилерин дикъкъатына», «Заман недир?», «Йине китап», «Севин, эй шанлы миллет!», «Ватан хаинлерине къаргъышларым», «Озь тилимиз», «Татарым» ве дигер макъалелеринде ве шиирлеринде авам халкъ ве мещанлар, помещиклер арасында чыкъкъан чатышмалар, мусульман къадынынынъ талийи, эр кишилернинъ башкъа миллет къадынларына эвленювлери, мектеплер ве медреселернинъ вазиети, миллий тильнинъ алы, халкънынъ эсаретликтен къуртарылмасы, койлю ве шеэрлининъ аяты, миллетнинъ истикъбали киби меселелер айдынлатыр эди. Анджакъ халкъ аятында диний, ичтимаий, медений ве сиясий муаммалар, 1917 сенеси Багъчасарайда олып кечкен къырымтатар халкъынынъ I-нджи Миллий Къурултайынынъ кунь тертибинде эсас меселелерден бири олды. Джемиль Керменчикли «Миллет» газетасы вастасынен озюни «Къурултай рупоры» (озю Къурултайда иштирак этмесе де[3]) оларакъ танытты.
Бекир Чобан-заде 1929 сенеси Бакуда нешир этильген «Къырымтатар эдебиятында къурултайджылыкъ ве миллетчилик» адлы китабында Дж. Керменчикли хусусында бойле яза: «Къурултайджылыкъ» (парламент) деврининъ башлыджа шаири Джемиль Керменчикли олмуштыр. Къурултайджыларын вакъытлардаки органы «Миллет» газетасында басылмыш олан шиирлер козьден кечирилирсе, бу фикрин догърулыгъы мейдана чыкъар...»[4] – дее, Б. Чобан-заде о девирде «миллетчи шаирлер»нинъ язгъан шиирлеринде аятны толуджа акс этильмегенини де къайд эте. Дж. Керменчиклининъ шиирлери, эдждатларнынъ къараманлыкъларыны хатырлатып, къырымтатарларда Ватан ичюн куреш дуйгъуларыны уяндырмакъ вазифеси ичюн ляйыкъ олгъаныны исбатламагъа чалыша. Бунынъ иле берабер девирнинъ даа «Тюркчилик» ве «Татарлыкъ» киби меселелерине токъунып, «Миллет» газетасында ара-сыра тюркче яки татарджа чыкъкъан несир ве назм эсерлернинъ тиль джеэтинден уйгъунсызлыгъына дикъкъат эте. Къырымда языджылар арасында тиль бирлиги олмайып, оларнынъ экиге болюнгенлерини, яни «Тюркчилик» ве «Татарлыкъ» гъаелерине къол туткъанларыны Одабашлар ве Керменчиклилер сымасында косьтерир ве айны шу китабындаки «Къурултай девири» болюгинде бойле яза: «... Истанбулдан Къырыма накъыль эдилен /перекочевавший/ меселелерден бириси [....] «Тюрклюк», «Татарлыкъ» меселеси эди. «Миллет» газетасы тюркче чыкъмакъле берабер, ара-сыра татарджа шиир ве икяелере де юзь верирди. «Одабаш» «Чатыртавлы» унваныле о заманлар [....] «Миллет» газетасында татарджа бир чокъ икяелер ве макъалелер язарды. Буны ачыкълагъан «Тюркчилер»ден бириси, «Миллет» газетасынынъ август 19, 1918 сенесинде «Бен бир тюрким» серлевасыле, ашагъыдаки бейтлери олан шиири язарды:

Бен бир тюрким, анълашыр сёзюмден,
Тюрклюгин къаны фырлар юзюмден,
Асрет яшы акъып турар козюмден.
Бен бир тюрким гъаип этмем лисаны,
«Чатыртавлы» сыкъма бойле инсаны...

Бунъа къаршы, Чатыртавлы айны газетанынъ август 25-те чыкъан нусхасында «Къайсы тиль»[5] серлевалы бир макъаледе, Къырымда тюркченинъ анълашылмадыгъыны, бунынъ ичюн ерли тильде язмакъ лязим кельдигини исбата чалышырды. Лякин «Къурултай» ве «Миллий идаре» бу меселе иле мешгъуль олмагъа муваффакъ олмаяракъ, этрафтан къабаран ичтимаий ве сиясий далгъалар арасында комюлип кетмиштир».[6]
Бекир Чобан-заде Къырымтатар эдебиятында «Тюркчилик»нинъ «Татарлыкъ»къа зыт кельгенини исрарлыкънен анълатыр экен, Дж. Керменчикли башта «Тюркчилик»ни тереннюм эте, бир вакъыттан сонъ исе, бундан затен вазгече ве озь шиирлеринде «Бен татарым энъ кучюк бир шее бен козь юммам», «Бен о татарын огълуйым...», «Эй татары севен, аджыян виджданлар къоркъмайын!..», «Сен не дерсенъ – татар огълу татарым», «Татарлыкътыр ма-бих-иль-ифтихарым!», «Ер алтына кирсем, йине татарым» киби сатырларында «Татарлыкъ»къа самимий вефадарлыгъыны изхар эте. Ве санки эвель япкъан хаталарындан пешман олып 1918 сенеси, «Миллет» газетасында баскъан «Озь тилимиз» адлы шииринде бойле яза:

«Олса бизим озь тилимиз,
Эльге къалмаса кунюмиз,
Къолай, къолай язар эдик
Бираз алдгъа озар эдик.

«Озь тилимиз» – дейим, бакъынъ!
Башкъалары киби сакъын,
Сиз де инкяр этип турманъ
Эрнинъ тильге олгъан акъкъын.

Шукюр, бу кунни мен корьдим,
Артыкъ мурадыма ирдим.
Энди бираз алдгъа варам,
Башкъа бир шейге ялварам:

Бу тиль иле икяелер,
Газет, журнал, рисалелер
Язмакъ ичюн башта бизе
Керек темелли къаиделер.

Бундан сонъ татар сарфлары[7],
Тюрлю мектеп китаплары
Хэле[8] кучюк балалара
Бала эдебиятлары.

Керек олсун эп бу тильде,
Башкъа тиль олмасын ильде!
Раст келен де янъы бир тиль
Чыкъарып турмасын йылда.»[9]
(шиирден парча)

Бу сатырларны окъур экенмиз, инкъиляп уюрильтисине тюшкен Къырым эалиси аятнынъ денъишмесини арз этсе де, бу янъы аяткъа не сиясий, не де ичтимаий джеэтинден азыр дегиль эди. Халкънынъ башына апансыздан кельген денъишме, эр кесни шашыртты, лякин бу инкъиляп заманы да дургъунсыз эди. Эдебият эрбаплары исе Русие, Тюркие улькелеринден кельген тюрлю тесирлер алтына тюшеркен, белли бир вакъыттан сонъ, олар изине тюшкен ябанджи гъаелернинъ Къырымда къабул олунмагъаны ичюн, булардан вазгече. Амма бу девирде иджат эткен М. Нузет, У. Ипчи, А. Одабаш, Н. Челебиджихан, Дж. Керменчикли киби сымалар 1920 сенелеринде янъы кудрет иле осьмеге башлагъан эдебияткъа буюк сильтем бердилер.
«Миллет» дергисининъ стунларында /колонки/ ерлешкен къыскъаджа хаберлерни козьден кечиргенде, Дж. Керменчиклинен багълы пек чокъ меракълы шейлерге расткельдик. Мында онынъ назм эсерлери тек газеталарда дегиль, айры китап шекилинде дюнья юзю корьгени анълашыла. Мисаль ичюн 1917 сенеси, сентябрь 3-те «Енъи китап» адлы илянда: «Тезден генч шаирлеримизден Джемиль эфенди Керменчиклининъ «Кучюк достларыма» намындаки шиир меджмуалары дердж олунаджакътыр. Биринджи китапта шу шиирлер басыладжакътыр: «Сонъ сёз», «Раст келе бир корюшюв», «Хатибе», «Мукъаддес эмелимиз олуркен», «Челебиджихане», «Бир фахише агъызындан», «Реджу», «Дженк мейданы»... Бундан сонъ сырасыле экинджи, учюнджи шиир меджмуалары ве «Миллий икяе»лер басыладжакътыр.»[10] яки энди бир къач куньден сонъра сентябрь 11-де «Кучюк достларыма» биринджи парча» серлевасы алтында пейдалангъан илянда: «Генч шаиримиз Джемиль эфенди Керменчиклининъ «Кучюк достларыма» намында 58 саифелик шиир меджмуасы басылып чыкъты. Фияты 1 (бир) рубле олып, алмакъ истеенлере къолайлыкъ олмакъ ичюн, Къырымын эр шеэр ве койлерине коньдериледжектир. Топтан алмакъ истеенлере адрес: г. Симферополь, редакция газ. «Миллет.»[11] малюм ола ки, Дж. Керменчикли 1917 сенеси «Кучюк достларыма» адлы бир уфакъ колемли шиирлер джыйынтыгъыны чыкъарды. Бу китапнынъ биринджи парчасы нешир олунып, даа эки парчасы чыкъаджагъыны анълаймыз.
Бундан да гъайры биз, Дж. Керменчиклининъ шиир язмакънен берабер несирджиликте де къалемини сынагъаныны исбат эткен делиллерни эльде этемиз. «Миллет» газетасына кене де мураджат этерек, Абибулла Одабашнынъ («Чатыртавлы» онынъ тахаллюсидир) справка шекилинде язгъан «Къырымнынъ китап языджылары» адлы макъалесинде И. Гаспринский, О. Акъчокъракълы, У. Токътаргъазы, Озенбашлылыр, А.С.  Айвазов, У. Болатуков, А.Ш. Муратов, А. Ильми, Дж. Сейдамет, А. Чергеев, Ш. Али, Дж. Мейинов, У. Сами, У. Баличиев, Я. Байбуртлы киби эдиплернинъ язгъан китапларына къыймет кесиле. Дж. Керменчиклининъ китабы акъкъында шойле дениле: «Джемиль эфендининъ «Кучюк достларыма» адлы китабы балалар ичюн язылгъан ве алмашынув заманында «Къырым оджагъы» басма ханесинде басылгъандыр. Кучюк шиирлерден ибареттир. Тили ачыкъ ве анълайышлыдыр. Джемиль эфендининъ бу басылгъан эсеринден башкъа язылгъан даа пек чокъ эсерлери вардыр. Лякин онлар даа чыкъмадылар».[12]
Бу эки йыл арасында берильген хаберлерге риает этип, Керменчиклининъ «Кучюк достларыма» адлы китабынынъ 1917 сенеси матбуаткъа азырлагъан эки парчасы базы себеплерден толайы чыкъмайып, муэллифнинъ къолунда къалгъандыр. Бельки НКВД тарафындан апс олунаджагъыны дуйгъан Джемиль, бутюн эльязмаларыны сакълагъандыр. Керменчикли озю «Миллет» редакциясында чалышаракъ, нечюндир озь китабыны «Къырым оджагъы» басма ханесинде бастырткъаны инсанны тюшюнджеге далдыра. Бу хусуста даа бир делильни къошмакъ керек ки, А. Ильмий, М. Куртий муаррирлигинде 1917 сенесинден башлап чыкъкъан «Къырым оджагъы»нынъ озю де чокъ яшамадан, «Миллет» матбаасына къошулды.[13]
Теэссюф ки, «Кучюк достларыма» деген китабы акъкъында бизде бир тюрлю малюмат ёкъ. Мезкюр китап Къырымнынъ эр бир тюкянында сатылса да, бизгедже кимсенинъ къолунда сакъланып къалмады. Бутюн сабыкъ Совет Бирлиги регионларында чешит йылларда чыкъкъан неширлерни топлап сакълагъан Москвадаки девлет кутупханесининъ архивлеринден биле Дж. Керменчиклининъ китабыны тапып оламадыкъ.
Акъмесджитте ерлешкен Тасвирий музейнинъ сабыкъ хадими Лейля Абдурешитова ханым тарафындан, бир вакъытларда Джемиль Керменчиклининъ огъулларындан алынып, машинкада басылгъан «Кучюк достларыма» китабынынъ вариантларынен таныш олдыкъ. «Бир фахише агъызындан», «Шейтане ясин окъулурмы?», «Илим», «Реджу», «Дюшюндже», «Мевлюд неби мунасебетиле», «Гъарипнинъ зары», «Бен татарым», «Атым», «Танъ алды», «Дженк мейданы», «Татама», «Инандым», «Талебелигин сонъ куньлери», «Тюкянджылыкъ омюринден», «Хатибе», «Челебиджихана», «Мукъаддес эмелимиз олуркен», «Раст келе бир корюшюв», «Мектеп шаркъысы» киби бир сыра шиирлеринде чокъ хаталаргъа, ве къарама-къаршылыкъларгъа расткелингени ичюн, оларны мезкюр китабымызгъа кирсетмедик.


[1] Киримов Т.Н., Абдульваапов Н.Р. «Миллет» газетасынынъ сечме библиографик косьтергичи (1917- 1920) // Научный бюллетень. – 2004. – №1 (6). – С. 16 – 24.
[2] Архив НИЦ «Рукописная книга» при кафедре крымскотатарской и турецкой филологии КГИПУ, ф. Дж. Керменчикли. Арх. д. – 1, л. – 1.
[3] Керим И.А. Медений эснас (1920-1938). – Сим.: Таврия, 1997. – 496 с. – С. 216.; Джемиль озю Къурултайда иштирак этмесе де, агъасы Якъуб Керменчикли 1917 сенеси, Къырым оджалары ве эснафчыларынынъ векили оларакъ, I-нджи Къурултайнынъ азаларына сайлангъан эди. (Архив НИЦ «Рукописная книга» при кафедре крымскотатарской и турецкой филологии КГИПУ, ф. Я. Керменчикли. Арх. д. – 2, л. – 1.)
[4] Çoban-zade B. Kırım-tatar edebiyatında kurultaycılık ve milletçilik. –  Bакu: Azerbaycan İlmi tedkik institutu neşriyatı, 1929. – 30 s. – S. 22.
[5] Чатыртавлы. Къайсы тиль? Бутюн языджыларымызгъа // Миллет. – 1918. – авг. 23, 25.
[6] Çoban-zade B. Kırım-tatar edebiyatında kurultaycılık ve milletçilik. –  Bакu: Azerbaycan İlmi tedkik institutu neşriyatı, 1929. – 30 s. – S. 23-24.
[7] Сарф – тильбильгиси (морфология)
[8] Хэле – бир чокъ
[9] Керменчикли Дж. Озь тилимиз // Миллет. – 1918. – нояб. 20.
[10] Енъи китап. (Илян) // Миллет. – 1917. – сент. 3.
[11] «Кучюк достларыма» биринджи парча. (Илян) // Миллет. – 1917. – сент. 11.
[12] Чатыртавлы. Дерекой мунасебетиле. Къырымнынъ китап языджылары // Миллет. – 1919. – фев. 20.
[13] Къонакъбай. Газеталарымызнынъ тарихи // Азат Къырым. – 1943. – янв. 16.

0 коммент.:

Yorum Gönder