Cemil Kermençikliniñ icadında qırımtatar qadınınıñ haq-huquqları meselesine dair

Cihan muharebesinden evel musulman qadını çeşit eziyetlerniñ ağır pancası altında bulunıp, buña asırlar devamında dayanıp yaşap, çeşit türlü aqsızlıqqa qarşı bir söz bile aytıp olamağan. İslâm dini ve şeriatnıñ ruhsetlerinen eppeyi faydalanğan erkeklerge baqqanda, müslimeler bir çoq uquqlardan ep mahrum qalmaqta edi. Qırımtatar qadınınıñ vaziyeti bütün musulman alemindeki qadınlarnıñ vaziyetinden pek farqlı degil edi.

Belli qırımtatar şairi ve publitsisti merhum Yu. Qandım Birinci cihan cenkten evel Qırımnıñ içtimaiy durumını talil eterken, qırımtatar qadını 1917 senesiniñ inqilâbına qadar, bilhassa şeer ayatınıñ qanun-qaidelerine köre, soqaqqa maramısız çıqmay erkeklernen musaviy şartlar çerçivesinde çeşit uquqlardan faydalana bilmey, onıñ baba, erkek qardaşları ve oğullarınen olğan munasebetleri yaşayış ve diniy urf-adetlerniñ qaidelerine köre belgilene edi, — dep fikirge kele. Amma buña rağmen o, qırım tarihında qadınnıñ sözü tek aile işlerini alıp baruvda degil, devletni idare etüvde de belli bir rol oynağanı üzerinde delillerni ketire. Ve böyle tarihiy sımalardan Devlet Geraynıñ refiqası ve Sultan Mehmedniñ anası — Ayşe Sultan Biyim, İnayet Geray hannıñ qızı Ayşe Sultan Haniyni de misal olaraq köstere[1].
"Qırımtatar qadınınıñ vaziyeti tek 1917 senesinden, yani inqilâptan soñ müsbet tarafqa deñişip başlay" kibi mefküresi — Sovet ukumetiniñ şerefini kötermek içün, mahsus kommunistler tarafından sunniy tarzda yaratılğandır. Bu yerde bütün musulman ve türk dünyasında maarif işlerinen belli olğan Ulu mütefekkirimizniñ adını añmasaq olmaz, çünki o maarif saasında faaliyet köstermeknen beraber müslimelerniñ ayatını büyük medeniy istiqbal yoluna doğurttı demek mümkün. O, medeniyet, ürriyet, milliy menlik oğrunda küreşken halqnıñ kelecegini qadınnen bağlay. İsmail-bek Gaspralı Rusiye imperiyanıñ zulumından qurtulğan qırımtatarlarnıñ ileride medeniyetini köterecek ve yaşata bileceklerinden biri qadın olğanına inana edi. Onıñ neşir etken "Terciman" gazetasınıñ saifelerinde "İşte, tilde, fikirde birlik" şiarı altında mutaasip, urf-adetlerge, çar vekilleriniñ vaazlarına aldanğan ruhaniylerge qarşı alıp barğan qattı küreşi — adaletten mahrum qalğan qadınlarğa bir örnek edi. 1906 — 1910 senelerinde Gaspralı, qızı Şefiqanıñ mesülietinde "Alem-i Nisvan" ("Qadınlar alemi") adlı ilk qırımtatar qadın-qızlar mecmuasını çıqarıp musulman qadınınıñ erkeklernen musaviyligi; talim ve terbiyesi; aile quruşları ve başqa diyarlarda müslimelerde olğan meseleleri ile tanıştırmasını közde tuta edi[2]. Misal olaraq, "Alem-i nisvan" mecmuasından "Kavkasiyada müslime hanımlar" adlı maqaleniñ bir parçasında biz Kavkazda yaşağan qadınlarnıñ al-ehvallarınen tanış olıp, qırımlı qadınlarnıñ durumını da tasavur ete bilemiz:
"Kavkasiya müslimeleri de cehalet deñizinde boğulmaqdadırlar. Umumiyet uzere ilim yoq. Maarife heves yoq, millete hıdmet hiç yoq. İşleri-halı — toqumaq, çorap örmek, örme-dikme işleri, paltar (elbise) dikmek. Aşçı-qulluqçı vazifelerini körmek, yahud işsiz-küçsiz alet-i muattala kibi yaşamaqdır. Evlâdlarını terbiye idemezler, erleri ile medara bilmezler /iş bilmezler/, qomşular ile hoş muamele /yahşı davranma/ idemezler. İşleri hep çağırmaq, bağırmaq, qarğış, sögüşdir. Nizam ve intizam /tertip/ nedir bilmezler. Nezaket nedir bilmezler. Letafet nedir hiç bilmezler. Kavkasiyada müslimeleriniñ bildikleri altun (qızıl) ziynetler, qumaş paltarlara, saçlara, ellere hına, qaşlara rasıqdar (qaş) hıfz-ız sıhhanıñ vucudından (beden sağlığından) haberleri yoq. Ayaq yalın kezerler, rutubet /dımlıq/, qaranlıq yerlerde oturarlar. Bunıñ içün de daima hasta olurlar: bir çoqları para baş ağırısına, bazıları bel hastalığına (revmatizmge) duçar olurlar. Acayıb-ğarayıb /hucur/ belâlara rast kelürlar, qorqunç yaralar çıqarırlar, genç iken hayatları bade kider /boten keçer/..."[3].
Qadınlar meselesi qırımtatar şair ve yazıcılarımıznı daima tessellisiz qaldıra edi. İsmail Gaspralınıñ romanlarından başlap, fevral inqilâbını ve ondan soñ Qırımnıñ tarihiy devirlerini qavrap alğanda, biz qadınlarnıñ emansipatsiyasına bağışlanğan bir çoq şiir ve nesir eserleriniñ müelliflerini rastketiremiz. İşte bulardan N. Çelebicihan, B. Çoban-zade, A. Geraybay, M. Nuzet, U. İpçi, Z. Cavtobeli, A. Odabaş, Yu. Vezirov, Ya. Bayburtlı, M. Qurtiy ve başqalarnı añmaq mümkün. Deviriy matbuatta ediplerimizniñ bediy eserlerinden ğayrı qadınlıqqa bağışlanğan bir sıra publitsistik eserler de öz yerini taptılar. Bularnıñ arasında em publitsistik ve em de nazm eserlerini yazğan, XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başlarında bediy, siyasiy, içtimaiy faaliyetinen belli olğan qırımtatar şairi Cemil Kermençikli de bar.
Cemil Kermençikliniñ yaratıcılığında qadınlar meselesi ayırıca yer ala. O, öz şiirlerinde, maqalelerinde qadın-qızlarnıñ vaziyetleri ne qadar müşkül alda olğanını bir telâş, endişe ile halqqa añlata. Bunıñ sebebi de neden kelip çıqqanını köstermege tırışa. C. Kermençikli öz eserlerinde qırımtatar qadınını cail, ilim-irfan, ünerden bihaber, aq-uquqtan mahrum, kendi küç-qudretine işanmağan bir obraznen belgiley. Onıñ aq-uquqları, tasili, aile quruluşı, medeniy cemiyetke qoşulması kibi meseleler fevral inqilâbınıñ demokratik ğayeleri ve usulları ile çezilmesi mümkün olabilecegine ümüt besley. O, qadın-qızlarnıñ çoq arzulanğan aydın istiqbaline yol kösterici sıfatında olıp, şanlı keçmişlerini, al-azırdaki vaziyetlerini ve milletniñ kelecegi havf altında bulunğanını açıqlamağa tutuna. C. Kermençikli "Bu da bir nev insaf" adlı maqalesinde halqqa hitaben: "Muharebe meydanlarına qadar, erkegile birlikde giden arslan yürekli, tatar qadınınıñ bugünki miskin qızları, niçün küneşin ziyasından ürkecek qadar /qorqacaq qadar/ utançaq, saf hava /temiz ava/ yutmaq haqqından mahrum idildigi zaman, sesini çıqarmayacaq qadar qırıq, ayağına zıncırlar, buğavlar urulırken, ayağını tepretemeyecek qadar quvetsiz, çaresiz oldı."[4] — dey. Evelde ür, qudretli analarnıñ bu kibi aciz ve miskin olğan qızlarına taaciplene.
C. Kermençikli, evelki qırımtatar qadınını tıpqı İ. Gaspralınıñ 1895 senesi "Terciman"da bastırğan "Arslan-qız" adlı ikâyede Qaşğardaki Uçturfan şeeriniñ şeyhi İzzet atanıñ qızı Gülcemal obrazında köre. Gülcemal Uçturfan şeerini zapt etip, bütün ealisini kesip öldürmege istegen Çin askerlerinen cesürane uruşqan bir qızdır. Ancaq o, Çin askerlerine qarşı çıqmağa cesaret etmegen şeer ükümdarlarına beñzemeyip, erkek urbalarına kiyinip-quşanıp, at üstünde serasker sıfatında adamlarnı cenkte ğalebe qazanacaqlarına işandırıp, cenk meydanına çıqtı[5]. İsmail Gaspralı öz halqından qaramaniy qadın obrazını araştırıp fransalı Janna d’Arknıñ akisini yarata. Amma buña bir köz taşlağanda biz şunı köremiz ki, Kermençikliniñ bu "muharebe meydanlarına qadar, erkegile birlikde giden arslan yürekli" tatar qadını milletniñ bir de bir hızmetlerde bulunmaq içün qadın sıfatında degil, erkek olaraq ortağa çıqa. İşte, mında da qadın-qızlarnıñ nasıl qaramanlıqları körünse bile, olarnıñ erkekler arasında musaviyligi az olğanı duyula. C. Kermençikli qadınnıñ bütün qabaatı kendiniñ qadın olğanındandır, — dep ayta[6]. Qırımnıñ o devirde üküm sürgen diniy hurafatı qırımtatar qadınını bir cinayet işlegeni kibi, qara zindanğa beñzegen dört divar içine bıraqa. O, kün körmeyip başta babası, qardaşları ve soñra qocası tarafından tahqirlerni, köteklerni başından keçirip yaşay.
İsmail Gaspralınıñ "Terciman" gazetası, ve qızı Şefiqa Gaspralınıñ mesülietnideki "Alem-i nisvan" adlı mecmuası başlığında şekilleneyatqan qırımtatar "qadın-qızlar areket"leriniñ safları kün-künden kenleşse bile, Qırım ealiy müslimelerniñ daa çoqusı patriarhat tesirinde degil, öz mutaasipligi altında buluna. Qırımda belli aktör C. Meinov, o zamanlarnı hatırlap, teatr sahnada ta 1914 senesine qadar bütün qadın rollerini erkekler oynağanını tarif ete. Ve sahnacılarnıñ bu oñaytsızlığı müslimelerniñ erkekler iqtidarı altında bulunıp, aq-uquqlardan aciz olğanı sebebindendir. Bazı vaqıtta sahnağa tasil körgen, medeniyetli bay hanımlar çağırılsa da, olar islâm urf-adetlerince yasaq olğanı içün, ya da mahalliy adamlarnıñ qarğışlarından qorqup davetni red etmege mecbur ediler, — dey[7].
C. Kermençikli quru patriarhat şaraitlerinde ömür keçirgen qırımtatar qadınınıñ müşkülligini "Uçurımın başındayız" adlı şiirde böyle tarifley:

"Ey tatar bahtsız qadın-qızları!
Sizi niçün kimseler begenmiyor?
Ey istiqbalin ümüd yıldızları!
Niçün sizin qadriñiz bilinmiyor?

Bir vaqıtlar seniñ içün çalışan
Tuvğanlarıñ saña kefin piçiyor.
Seni yaşamaya lâyıq körmeyüb,
Yan köz ile mısqıl idub keçiyor"[8].

Şair bu şiirine "Uçurımın başındayız" kibi adını bergeni — tevekkel degil. O, yuqarıda sözü keçken — "milletniñ kelecegi qadınğa bağlı" ğayesiniñ izine tüşüp, sözüni devam ete:

"Seni tahqir itmek[9], külmek, horlamaq,
Tatarlığı tahqir itmek dimekdir,
Seniñ azat nefsiñ[10] ile oynamaq
Tatar namusını lekelemekdir."[11].

Tatarlıqnıñ zıddiyetli yoluna tüşmek, demek — özüni uçurımdan bıraqıp öldürmektir, dep zan ete şair. Qadınlarnı başnı örtmege mecbur etken o devirdeki qattı şaraitler, olarnı canlı mevtağa çevirgenini qayd ete. Milletni yaşatacaq nazik, saf yürekli melâikeniñ öldürmesinen milletniñ ömüri de qısqartaya bilecek namussız hurafatperestlerniñ davranışına iç çıdamağan Cemil Kermençikli öz-özünden: "Niçün böyle örtüli olmadığı zaman, namusından emin olmıyor, yaki namussız adını alıyor. Aceba, tatar qızınıñ başı üzerine asırlardan beri taş, qaya kesilmiş mazlum bulutları iritebilicek qadar quvetli bir haqiqat küneşi doğmayacaqmı?
Aceb, bu qara bulutların qaranlıq kölgesinde asırlarca küneşin yaldızlı ziyasını, can virici sıcağını his idemeden /duymazdan/ döktirilmiş, duyğusı öldirilmiş o, masum canlı cenazeleri daldığı ebediy uyqusından uyandıracaq qatdı bir feryad, accı bir sayha /qıçqırma/ qopmayacaqmı?"[12] degen suallerine cevabını tapamayıp, cevap üzerinde tüşünmesini oquyıcısına yükley. Ve öz yazğan "Rast kele bir körüşüv" adlı şiirniñ satırlarınen bivasta qırımtatar qızına hitaben şöyle dey:

"At başından bu qorqunç kefinni,
Yetişir bu sürdügiñ körmezden.
Öldikden soñ kefin kiyip toyarsıñ,
Artıq kiyme bu kefinni ölmezden.

Qum aşayan ördek[13] kibi yüresiñ,
Ayaqlarıñ qıyışmış sürünmeden.
Yüzünde qan, içiñde can qalmamış,
Yetişir, çıq bu qaranlıq bölmeden!"[14].

C. Kermençikli bu şiir mısralarında tatar qızını özü aqqında biraz tüşünmege, öz aqqı içün küreşmege çağıra. Keçirgen ömürini ratsional şekilinde talil etip, bu dünyadaki yerini, mahiyetini añlamağa rica ete. Bu "örtü"ni ölüm "kefin"ge beñzeterek, qadınnı ömür ve ölüm arasından birisini seçip almaq aqqı olğanına işandıra. Mında şunı qoşmaq kerek ki, şair musulman tatar qadınınıñ örtüni red etmesini talap eterken, ancaq onıñ imandan degil, quru hurafatlardan vazgeçmesini közde tuta. Muqaddes hadislerden birisinde "Hub-ül-Vatan — min-el-iman" yani "Vatan sevgisi imandan kele" aytılğanı kibi, Cemil Kermençikli temiz imanlı müslimeniñ Vatanğa daa çoq fayda ketirecegine eminligini bildire.
Başqa türkiy diyarlarnıñ müslime qadınları endi çoqtan beri esaretni unutıp, Birinci cihan cenkinde uruşqan babalarnıñ, ağa-qardaşlarnıñ, qocalarnıñ qalğan işini öz boyunına aldılar. Evelde olğan zoraki evlenmeleri, soñsız közyaşları, hastalıqlar, erte ölümleri neticesinde qadın bu "serbestlik" aqqında tüşünmege bile vaqıt bulamay. Qırımda ise klerikal, ilim az körgen ülema cemiyetini aslı tanımağa istemegen — Avrupa tasilini ve medeniyetini körgen yaş müfti N. Çelebicihannıñ[15] ürriyet oğrunda areketlerine qoltutacağını duyğan müslimeler, fursatnı qaçırmayıp "qadın cemiyet"lerni açmağa, evlâtlarını mekteplerge, gimnaziyalarğa, darulfununlarğa[16] oqumağa teslim etmege aşıqtılar[17]. Qadınlarnıñ bu işinde Musulman İcra Komiteti de büyük yardımda bulundı[18]. Qırımda "qadınlar cemiyetleri"niñ teşkil etüv tendentsiyası qısqa vaqıt içinde yarımadanıñ bütün köşelerini qavrap aldı. Aman-aman er bir volostta, uyezdde, şeerde qadınlar tarafından medeniy, içtimaiy cemiyetler açılmağa başlandı. Bu cemiyetlerde oquv yaşından çıqqan hanımlarğa mahsus oquma, yazma kursları[19], balalar içün qıraet-haneler, zenaat-haneler teşkil etilmege başlay. Cemiyetler kettikçe çoqlaşıp öz Merkeziy vilâyet qadınlar Komitetine de malik olalar[20].
Cemiyet azalarınıñ olsun diniy, medeniy, olsun içtimaiy ve siyasiy tedbirlerinde, kongresslerinde, qurultaylarında iştirak etkenleri aqqında malümatlar bar. Mında aytmaq kerek ki, 1917 senesi Bağçasarayda olıp keçken qırımtatar halqınıñ I Qurultayında dört qadınnıñ Anife Bodaninskaya, Hatice Avcı, İlhamiye Toqtarova, Şefiqa Gasprinskaya kibi hanımlarnıñ iştirak etkeni aqqında malümat bar[21]. Yuqarıda adları añılğanlardan ğayrı Qurultayğa öz namzetlerini teklif etken bu Qırımda oquv yurtlarını tesis etüv boyunca faaliyetlerinen belli olğan Ayşe İshakova[22], Anife Qurtiyeva[23] kibi zatlarnı da añmaq lâyıqtır. Artıq musulman qadını öz menligine, zenaatına ve ilimine malik olğanını kösterip, kendi aqqını qorçalay. 1917 senesi aprel 24-te Qazanda olıp keçken Bütün Rusiye musulman qadınları kongressinde müslimelerniñ aileviy, içtimaiy, siyasiy ve başqa uquqları boyunca qararlar çıqarıldı. İşte bulardan bir qaç maddeni teklif etemiz:
— Qızlar orta ve aliy mekteplerde oqutılsın;
— Yaşı keçken qadınları içün kurslar açılsın;
— Qadın siyasiy ve içtimaiy işlerine qoşulması şeriat baqımından mümkün olıp, qadınlarnıñ saylavlar işlerinde iştirak etmeleri de yasaq degil;
— Qadınlar içün hicap, yani yüzlerini qapatıp yürmege şeriatta yoqtır;
— Erkek ve qız balaları içün 8 (sekiz) yaşından itibaren ana tilinde tasil mecburiy olsun;
— Ailede erkek ve qadın aynı bir aqlardan faydalansın[24].
Biz aile aqqında lafımıznı açaraq, Cemil Kermençikli qırımtatar erkek ve qadınınıñ evlenmelerine, milliy aile qurulışınıñ hususiyetlerine ayırıca emiyet bergenini qayd etmege borclumız. O, quru gazetacılıq üslübinde olmağan, ğayet canlı ve hisli, bediy unsurlı maqalelerinde milliyetniñ şekillenmesi, milletniñ sağlam olması ve onıñ inqirazğa oğramaması içün tatar gençini hristian qızlarına qoşulmamağa çağıra. Hristian ve müslimelerniñ arasında ruh ceetinden balaban farqları olğanından deliller ketire. Musulman qız ve oğlanğa biri-birine diqqat etmelerini muracaatta buluna.
Cemil Kermençikli çoqusı allarda qadınnıñ tarafını tutaraq, genç erkekniñ tatar qızına evlenmemek içün mana araştırıp yürgen zatlarğa qoşa. O, rus qızlarınen yürip "tatar qızınen aile qurmaq mümkünatı yoq", — dep ortağa çıqqan tatar gençni mizahqa oğrata ve bu kibi satırlarında: "...Nasıl olıyor da böyle saf, muhabbet sahibesinden biri muhabbet aşqına kendi dininden çıqub degil, kendi dininde qalmaq şartıle bile olsa, bir hristiana varmıyor. Eger gençlerimiz diger bir cihetden kendilerine arqadaş bulamıyorlar denilirse, zan idersem, bizde öyle hayatın felsefesine pek derin naqiz /zıddiyetlik/ iden mütefekkirler sekiz abide, sekiz dane yetişmemişdir..."[25] tatar qızınıñ millet milliyetine daima vefadar olğanını misal ketire. Qırımda açılğan medeniy cemiyetler vastasınen yaşlarnıñ biri-birinen tanışıp, hoş muamelelerinde olmağa teklif ete. C. Kermençikliniñ ortağa qoyğan meseleniñ negizini de körebilemiz. Mında eñ birinci muamma bu qırımtatar maişetinde evel-ezellerden pekitilip qalğan nişanlandırma, nikâh adet merasimleridir. Yaş oğlan bir qıznı nişanlamağa niyetlenip, biñ bir türlü masraflarğa oğray. "Millet" gazetasında bir tatar eskadronınıñ askeri Bağçasarayda qadınlar cemiyetiniñ yaşlar hristian qızlarınen kezip yürgenlerine qarşı narazılığına böyle seslene: "Qaç yıllaradan beri askerlikle oğraşan bir çoq qardaşlarımız evlenmek istediklerin de bilmem, ne qadar altun, ne qadar para ve ne qadar ağırlıq istediklerinden o qardaşlarımızın bu qadar parayı tedarik içün çoq seneler alın-terini dökerek çalışması kerek olıyor. Halbu ise, onlar muharebeniñ qanlı, suvuq hendeklerinde yalıñız canlarını qurtara bildiklerinden parayı nereden alacaqlar? Bunlar yarmalıqdan para qazanub kelmiyorlarmı?
Anne-babaları "qızımızı çır-çıplaq qocaya viremeyiz, bu qadar ağırlıq isteriz", — diyerek kerek deliqanlınıñ ve kerek qıznıñ ayrı yaşamalarına ve evlenüb qalmalarına sebeb olıyorlar.
 Evlenmek içün hail olan bunıñ kibi çirkin adetler ortalıqdan qalmadıqça, biz gençlerin tatar qızlarını ala bilmeleri mümkün olmıyor. Bunıñ içün kerek şeriatın ve kerek adetin musaadesine köre hiç bir dürlü masrafa muhtac olmadan ecnebiy qızlarıle vaqıt keçirmege ve evlenmeyeye yol açılmış bulunıyor..."[26]. Cemil Kermençikli kerçekten de bu evlenüv meselesi büyük bir içtimaiy meselesi olğanını ve halqnıñ ekige, yani yañı medeniy ve konservativ ğayelerni tutqanlarına bölüngenine diqqat ete. O, öz halqından yaşlarnı, musulman dini ve medeniy adetleri ceetinden, qaba emansipatsiyasınıñ yoluna tüşken hristian qadınlarından qurtaracaq olıp, tatar konservativ ananeleriniñ tuzağına tüşkenini añlay. C. Kermençikli bu qaba, vulgar emansipatsiyasınıñ alâmetlerini "Bir fahişe ağızından" adlı şiirinde böyle aydınlay:

"Çekinmez bunlar umumiy etrafdan,
Kelse yerine menfur meramları[27].
Bu dinlerin canına rahat verir
Masüm millet anasınıñ qanları."[28]
ya da:
"Bizce sevmek ahmaqlıqdan sayılır,
Yahşılıq itmek kendine bir horluq.
Bize beş sebebçi olan erlerden
İntiqam almaq birinci doğrulıq.

Sizce qanun vaaz itmekden de muqaddes
Yolundan adaşanı qurtarmaqdır.
Bizim qanunımız ise duşmandan
İntiqam almaq içün bir qarmaqdır."[29].

C. Kermençikliniñ icadından alınğan misallerimizde qadınnıñ eki çeşitini, yani tatar yaşınıñ özüne meyilligini qazanmağa istegen, ve erkeksevmez, nizamsız, erkekten intiqamnı almaq istegen qadınlarnı köremiz. Bu eki qadın içtimaiy ayatında şahs olaraq pekitilmek maqsadına nasıl irişebilmeleri aqqında tüşüne. Amma şairde tatar qızı obrazı hristian qızına köre farqlıdır. Tatar qadın-qızı öz azatlığı oğrundaki mucadelesini yalıñız özü degil, öz babasınen, qardaşlarınen ve qocasınen omuz-omuzğa olıp yapmağa istey. Ve böyleliknen ür ve demokratik milletni meydanğa ketirmekni tüşüne. Amma buña baqmadan, bir tarafından anarhiyağa oğrağan rus devletiniñ tertipsizliginde ealiniñ degradatsiyasında şekillengen adetlerni kütken rus qadınına tatar erkeginiñ qoşulması, ekinci tarafından ise eskirgen, milletniñ medeniy inkişafına mania olğan nişanlama urf-adeti qırımtatar qadınını yanğızlıqta qalmağa mecbur ete.
Cemil Kermençikli bu qadın-qızlarnıñ ürriyet meselesini devlet derecesine kötere. Millet rehberlerine ve halqqa hitaben, olarnı qadimiyleşken baqışlarnıñ esasına degil, maarif, medeniyet esaslarına emiyet bermelerine çağıra. Ve mezkür meseleniñ öz vaqtında çezilmemesiniñ fena tarafı da bar, diye, halqnıñ arasında bu kibi ötkür vaazlarnen çıqışta bulunır: "...bugünki ehval qarşısında Qırımda qırımlılar bir çoq asırlar daha yaşar, lâkin "qırımtatar sözü, eki asır soñra tamamıle unutılır", sözüni hatırlarıñızda tutuñız ve qapıñıza kelenlerden evlâd kerek altmış senelik keregiñizi istemeyiñiz, yoqsa bir arqadaşın tabirince az zamanda qırımtatarlarında da qaraimlerde oldığı kibi, yüzlerle altmış yaşlıq qızlar olur ve siyaseti de biraz ehline terk etip evlâtlarıñızın milliy duyğularını yükseltecek milliy mekteplere de qulaq viriñiz, yoqsa yarınki qudañızın lisanını /tilini/ añlamazsıñız!.. Yaki mezkür "müsteşriğa" /"şarqşınasqa"/ maşallah harife-i mutaliqan keramet sahibi /guzel laqırdınıñ saibi/ emiş, dimeye mecbur olursıñız..."[30].
Netice olaraq aytmalımız ki, cihan muharebesinden evelki diniy hurafatlarnıñ amansız aq-uquqsızlıqlar astında bulunğan qırımtatar qadını ürriyetke doğru tikenli yoluna tüşip daa pek çoq manialarğa oğray. Ancaq bularnıñ arzu etilgen maqsatlarğa irişmesinde milliy matbuatnıñ demokratiya ğayelerniñ keniş propagandası büyük rol oynadı. Matbua vastasınen olsun ziyalınıñ, olsun işçiniñ sesi halq arasında yayrap, maişiyette amel körmek arzu etken devriy meselerini ve vazifelerini ifadeley edi. Biz qırımtatar qadını dünyabaqışlarınıñ evrimini köz etip, bularnıñ medeniy tarafqa strukturalı deñişmelerinde ve inkişaflarında bilhassa C. Kermençikliniñ tesirini köremiz. Onıñ ayatiy felsefesine köre, qadınnıñ emansipatsiyası tamamen bütün millet dünyabaqışlarınıñ restrukturalizatsiyanı talap ete. Mamafih, Cemil Kermençikli, öz eserlerinde medeniyetli, tasil körgen, ürriyetli ve demokratik tatar qızı obrazında qırımtatar milliy devletiniñ mükemmel, ideal modelini teklif ete. Onıñ yaratıcılığında qadınnıñ aq-uquqları meselesine dair baqışları aqqında bahs ettigimiz mevzu, tetqiqatçılarnıñ araştırmalarında daa terence talilini tapar, dep işanamız.

[1] Qandım Yu. Ürriyet nefesi. Qurultaycılar devirinde (1917-1918) ve ondan soñra qırımtatar qadın-qızlar meselesine dair // Yıldız. — 1998. — № 3. — S. 5, 6.
[2] Benigsen A. İsmail Gasprinskiy (Gaspralı) i proishojdeniye cadididskogo dvijeniya v Rossii. — V kn.: İsmail-bey Gasprinskiy. Rossiya i Vostok. — Kazan: Fond Jiyen. Tatarskoye kn. İzd-vo, 1993. — 132 s. — S. 90; Kerimov İ. A. Gasprinskiyniñ "canlı" tarihi (1983-1914). — Aqmescit: Tarpan, 1999. — 408 s. — S. 138; Qandım Yu. Ürriyet nefesi. Qurultaycılar devirinde (1917-1918) ve ondan soñra qırımtatar qadın-qızlar meselesine dair // Yıldız. — 1998. — № 3. — S. 8.
[3] Kavkasiyada müslime hanımlar // Alem-i nisvan. — 1906. — № 1. — S. 3.
[4] Kermençikli C. Bu da bir nev insaf // Millet. — 1917. — iyül 21.
[5] Gasprinskiy İ. Arslan-qız. Kün doğdı. Romanlar / Tertip etici: Ziyadinov F., umumiy red.: Qandım Yu. — Simferopol: OCAQ, 2004. — 192 s. — S. 5-32. — Qırımtatar, ukrain, rus tillerinde; Gaspralı İsmail. Roman ve hikayeleri. Seçilmiş eserler. I c. / Haz.: Y. Akpınar, B. Orak, N. Muradov. — İstanbul: Ötüken, 2003. — 476 s. — S. 363-398.
[6] Kermençikli C. Bu da bir nev insaf // Millet. — 1917. — iyül 21.
[7] Kerimova S. Stranitsı istorii krımskotatarskogo dovoyennogo teatra i dramaturgii: Monografiya. — Simferopol, DOLÂ, 2002. — 192 s. — S. 56-57; Qırımlı H. Qırımtatarlar arasında milliy areket ve milliy añlılıq // Yıldız. — 1992. — № 4. — S. 32.
[8] Kermençikli C. Uçurımın başındayız. Şiir // Millet. 1918. — avg. 8.
[9] Tahqir etmek — aqaretlemek
[10] Nefs — ruh, can, ömür
[11] Kermençikli C. Uçurımın başındayız. Şiir // Millet. 1918. — avg. 8.
[12] Kermençikli C. Bu da bir nev insaf // Millet. — 1917. — iyül 21.
[13] Ördek — papiy
[14] Arhiv NİTs "Rukopisnaya kniga" pri kafedre krımskotatarsköy i turetsköy literaturı KİPU, f. C. Kermençikli. Arh. d. — 2, l. — 11. — Materialı dlâ arhiva NİTs "Rukopisnaya kniga" peredala L. Abdureşitova.
[15] C. Kermençikli Aqlı bir red. // Millet. — 1917. — sent. 13.
[16] Özenbaşlı N. Tatar qadını hayatından // Millet. — 1917. — sent. 7; Qalımtayda qadın cemiyeti // Millet. — 1917. — okt. 9; Qırımlı tatar qadın qardaşlarımıza // Millet. — 1917. — dek. 25; Çatırtavlı. Körbekül qadınlar cemiyeti. Kezinti (6) // Millet. — 1919. — yanv. 19; Çatırtavlı. Körbekül qadınlar cemiyeti. Kezinti (7) // Millet. — 1919. — yanv. 20.
[17] Server. Jenskiy vopros u musulman // Golos tatar // 1917. — sent. 2.
[18] Qandım Yu. Ürriyet nefesi. Qurultaycılar devirinde (1917-1918) ve ondan soñra qırımtatar qadın-qızlar meselesine dair // Yıldız. — 1998. — № 3. — S. 9.
[19] Dereköy tahsil yaşını keçirgen hanımlara kurs // Millet. — 1917. — dek. 24.
[20] Jenskiy musulmanskiy syezd // Golos tatar // 1917. — avg. 19.
[21] H.Ç. Krımskotatarskiy Kurultay i Tatarskiy Parlament // Golos tatar. — 1917. — dek. 20; Qandım Yu. Küreş meydanını ot basmaz. Monografiya. — Simferopol: Qırım devlet oquv-pedagogika neşriyatı, 2002. — 256 s. — S. 143.
[22] Küçük-Özen volostından Qurultaya vekil namzetleri // Millet. — 1917. — noyab. 9.
[23] Qırımtatar Qurultayına Kefe uyezdinden namzet cedveli // Millet. — 1917. — noyab. 15.
[24] Şefika Gaspralı ve Rusya’da Türk Kadın Hareketi (1893-1920) / Haz.: Doç. Dr. Şengül Hablemitoğlu, Dr. Necip Hablemitoğlu. — Ankara: Ajans-Türk matbaacılık sanayi A. Ş., 1998. — 672 s. — S. 466-467.
[25] Kermençikli C. Yeñi bir mevta // Millet. — 1917. — dek. 15.
[26] Seydahmedov Necati O. Bağçesaray qadınlar cemiyetiniñ protestosı munasebetile // Millet. — 1917. — dek. 15.
[27] Menfur meramları — igrenç, titis istekler, arzular
[28] Arhiv NİTs "Rukopisnaya kniga" pri kafedre krımskotatarsköy i turetsköy literaturı KİPU, f. C. Kermençikli. Arh. d. — 2, l. — 4. — Materialı dlâ arhiva NİTs "Rukopisnaya kniga" peredala L. Abdureşitova.
[29] Arhiv NİTs "Rukopisnaya kniga" pri kafedre krımskotatarsköy i turetsköy literaturı KİPU, f. C. Kermençikli. Arh. d. — 2, ll. — 4-5. — Materialı dlâ arhiva NİTs "Rukopisnaya kniga" peredala L. Abdureşitova.
[30] Kermençikli C. Yeñi bir mevta // Millet. — 1917. — dek. 15.
: Maruza. — Simferopol, Dolâ, 2003. — 132 s. — Na krımskotatarskom i russkom yazıkah.
[37] Krimskiy A. Lіteratura krimskih tatar / Respublіkanska krimskotatarska bіblіoteka іm. І. Gasprinskogo; uporâdnik, avtor vstupnoї stattі, perekladaç z ukraїnskoї movi na rosіysku: O. І. Gubar; avtor primіtok: І. A. Kerіmov; perekladaç na krimskotatarsku movu: N. S. Seytâg’âєv. — Sіmferopol: DOLÂ, 2003. — 200 s. — Ukraїnskoyu, krimskotatarskoyu, rosіyskoyu movami.
[38] Çatırtavlı. Dereköy munasebetile. Qırımnıñ kitap yazıcıları // Millet. 1919. — fev. 20.
[39] Ziya. Qırımtatar edebiyatı aqqında bir qaç söz // Azat Qırım. — 1942. — fev. 20; Şeyh-zade Noman. Tilimiz ve edebiyatımız aqqında bazı qaydlar // Azat Qırım. — 1943. — mart 30.
[40] Haberci. Tatar aqşamı // Millet. — 1917. — sent. 19.
[41] Yaş. Professor Çoban-zadeniñ çıqqan kitabı aqqında // Yeñi dünya. — 1930. — yanv. 11. — V kn.: Kerim İ. A. Medeniy esnas (1920-1938). — Sim.: Tavriya, 1997. — 496 s. — S. 216.
e='f� V0s z �� N� line-height:150%;font-family:"Times New Roman","serif";mso-ascii-theme-font: major-bidi;mso-hansi-theme-font:major-bidi;mso-bidi-theme-font:major-bidi'>іyskoyu movami.
[38] Çatırtavlı. Dereköy munasebetile.  Qırımnıñ kitap yazıcıları // Millet. 1919. — fev. 20.
[39] Ziya. Qırımtatar edebiyatı aqqında bir qaç söz // Azat Qırım. — 1942. — fev. 20; Şeyh-zade Noman. Tilimiz ve edebiyatımız aqqında bazı qaydlar // Azat Qırım. — 1943. — mart 30.
[40] Haberci. Tatar aqşamı // Millet. — 1917. — sent. 19.
[41] Yaş. Professor Çoban-zadeniñ çıqqan kitabı aqqında // Yeñi dünya. — 1930. — yanv. 11. — V kn.: Kerim İ. A. Medeniy esnas (1920-1938). — Sim.: Tavriya, 1997. — 496 s. — S. 216.
28.<9 �1n < �� N� g=EN-US style='font-size:12.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman","serif"; mso-ascii-theme-font:major-bidi;mso-fareast-font-family:"Times New Roman"; mso-hansi-theme-font:major-bidi;mso-bidi-theme-font:major-bidi;color:black; mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:RU'>
[6] Kermençikli C. Sevin, ey şanlı millet! şiir C. Kеrmеnçikli // Terciman. — 1917. — mart 16.
[7] Kеrmеnçikli C. Sоñ sözüm: şiir / C. Kеrmеnçikli // Qırım mecmuası. 1918. — № 6. — S. 105.
[8] Kеrmеnçikli C. Büyük yanğın: şiir / C. Kеrmеnçikli // Millеt — 1918. ― iyül. 31.
[9] Kеrmеnçikli C. Bizim bağça: şiir / / C. Kеrmеnçikli // Yeşil ada. — 1920. — № 1. — apr. 15. — S. 7.
[10] Kеrmеnçikli C. Sоñ sözüm: şiir C. Kеrmеnçikli // Qırım mecmuası. 1918. — № 6. — S. 105.

0 коммент.:

Yorum Gönder