Habibullah Odabaşın yaratıcılığı ile bağlı tüşünceler


Odabaş Abibulla Abdureşitoviç 1881 (bazı menbaalarğa köre 1891[1]) senesi Qırımda Aluşta rayonnıñ Körbek köyünde dünyağa kele. Ana-babası aqqında biraz buçuq malümatlar olmayıp babası Uskut köyünde imamlıq yapa ve soñra Körbekke köçip bağ-bahçacılıqnen oğraşa edi[2].

A. Odabaş iptidaiy tasilni köy mektebinde aldı. 1910 senesi İstanbulğa barıp andaki darulfununlarnıñ birisinde tarih şübesine kiriş imtihanlarını berip oqumağa kire. Bu yerde Qırımdan aliy bilgilerini almağa kelgen pek çoq milletçi, vatanperver yaşlar da bar edi. Bular öz tuvğan Vatannı qaldırıp ğurbetlikte birleşip yüksek ilimlerni ögrene, tatarlıq, tatar halq tili, din mutaasiplerden, zalım çar ükümetinden inqilâp vastasınen vazgeçme kibi ğayelerni kerçekleştirmek yolunı tuta ediler. Abibulla Odabaş da olarnen tanış olıp siyasiy areketlerinde iştirak etmege başlay. Noman Çelebicihan, Cafer Seydamet, Yaqup Seyitbulla Kerçi ve başqalarnıñ başlığında ameliyatta iş körgen "Vatan cemiyeti", "Qırım talebe cemiyet"lerininñ azası ola. Bütün bularnıñ areketleri o devir turkiyedeki kündelik neşirlerinde aydınlana. Bunı da qayd etmege kerek ki, 1910 yılnıñ başlarında işte bu qırımlı talebeler tarafından "Yaş tatar yazarları" adlı bir edebiyat yaçeykası teşkil etilgen edi. Bu yaçeykağa mensüp olğanları arasında kene de milletçilik areketleriniñ faal iştirakçileri Noman Çelebicihan, Bekir Sıdqıy, Bekir Çoban-zade, Abibulla Odabaş kireler. Olarnıñ ğayretleri ile hayli bir vaqıt müddetinde bir sıra edebiy risaleleri çıqarılıp mında Çelebicihannıñ "Qarılğaçlar duası" adlı ikâyesi, A.  Odabaşnıñ "Altın yarıq" adlı şiirler mecmuası matbaa yüzüni kördiler[3]. Risalelerdeki bediy eserler Noman Çelebicihannıñ aytqan "Halqqa o halqın qoñuştığı dil ile hitap etilmelidir" printsipi üzerinde çöl şivesinde basıla edi[4]. Ancaq bu "til birligi" meselesi Qırımda çoqtan beri qızışıp ale daa çezilmegen edi. Bu problema ta yalı boyu ve çöl şivelerini matbuatta yazı tili olaraq pekitmege tırışqan Ş. Tohtarğazı ve A. Çergeyevniñ zamanından kele edi. Mezkür talebe cemiyetler bir halq tilini esasqa alaraq, şu vaqıt türk, osmanlı lehçelerniñ tesirini toqtatmaq meyilinde ediler. Faqat şahsen A. Odabaşnıñ bediy eserlerni ögrengende, közümizge em türk em de Qırım çöl lehçelerniñ elementlerine rast kelemiz. Şu zaman "til yekpareligi" üzerinde olğan çatışmaları qırımtatar milliy neşirde pek müim yer ala. Çoban-zade öz 1929 senesi neşir etken "Qırımtatar edebiyatında qurultaycılıq ve milletçilik" adlı kitabında Abibulla Odabaş ve Cemil Kermençikli "Tatarlıq" ve "Türkçülik" ğayelerniñ vekilleri olaraq belletti[5]. A. Odabaş endi 1917 senesi Qırımğa qaytıqtan soñra, edebiy tilniñ pekitilmesi üzerinde em kündelik neşirlerniñ stünlarında (rusça: gazetnaya kolonka) em de ilmiy imlâ konferetsiyalarında çıqışlarda bulunıp öz fikirdeşlerini de bulğan edi[6]. Qırımda o tek imlâ konferentsiyalarında degil, I Qurultaynıñ işinde de delegat olaraq vatan oğrunda öz ateşin faalligini kösterdi.
Abibulla Odabaş özüni matbuatçılıqta da sınadı. O 1920 senesi Aqmescitte "Yeşil ada" adlı jurnalnı çıqara. İ. Gaspralı adına milliy kitaphanemizde saqlanğan jurnalnıñ birinci ve dörtünci nomerlerniñ baş saifesinde arap arifleri ile "Ayda bir çıqqan terbiyeviy, edebiy ve biraz da mısqılcı tatarca bir jurnal"[7] kibi yazılar merağımıznı celp etti. Ancaq belki de tam bu "biraz da mısqılcı" — degen ibaresi o vaqıttaki tsenzurasınıñ merağını çekip jurnalnıñ ömürini kestirdi. Zira İ. A. Kerimniñ aytqanı kibi, jurnalnıñ yalıñız bir qaç nomeri çıqtı[8]. Elimizde jurnalnıñ tek eki nomeri qalsa bile, olarğa olğan meraq iç eksilmey. Bu yerde eñ birincisi A.  Odabaşnıñ "Yeşil adanıñ maqsadı" adlı maqalesi jurnalnı yaraştıra. Bundan soñ Bekir Çoban-zadeniñ "Dunay taşa" adlı şiirnen "Şevqi Bektoreniñ yañı kitapları" serlevalı maqalesi, A. Çergeyevniñ "Ömür — Çıraq", Ümer İpçiniñ "Sıçan hem sıcavul" adlı şiir ve qıssası ve daa bir çoq müelliflerniñ eserleri ebediyleştirilgendir. Elbette o vaqıttaki meydan alğan bu kibi qattı ideologik tsenzuraları, ükümet közleşüvleri qırımtatar halqını, ziyalılarını aman da çıdalmaz zorbalıqlarınen ezer eken. Abibulla Odabaş da işbu mezkür "Yeşil adanıñ maqsadı" adlı maqalesinde bir vaqıtta medeniy yükselüvni körgen qırımtatar halqı, Qırımda çoq sürgen addetten tış vaqialar, ükümet almaşuvları neticesinde öz inqirazınıñ, tüşkünlüginiñ şaatı oldı, dep yaza. Buña baqmadan o vaqıt Qırımdan uzaq ğurbetliklerde yüksek aliy tasilni almaq içün can bergen, ve nice zahmetler çekip öz Vatanına qaytqan yaş istidatlar, halqnıñ bu müşkül alını körse de, göñülden tüşmeyip mekteplerde ders bere, medeniy teşkilâtlarını qura, yañı-yañı gazeta ve jurnallarnı çıqara. Bular "Millet", "Qırım ocağı", "Yeñi dünya", "Yañı çolpan", "Asriy musulmanlıq", "İleri", "Köz aydın" ve başqa neşirlerdir. Bularnıñ arasında da A. Odabaşnıñ "Bilgi" adlı jurnalıdır.
Odabaş ümütten tüşmeyip "Yeşil adanıñ" qapatılmasından endi bir yıl keçtikten soñ, yani 1921 senesi yañı "Bilgi" adlı jurnalnıñ muarirri ola. Bu yerde de A. Odabaş öz eserlerinen beraber bir çoqu o devir milletçi yaşlarnıñ bediy ve publitsistik eserlerini bastıra. İşte bu qırımtatar edebiyatı, teatrosı, ilim yaşayışı; içtimaiyeti, siyasiyeti, iqtisadiyeti, harb ve başqa-başqa vazivelerini toqunğan maqalelerniñ astında Ş. Bektoreniñ, B. Çoban-zadeniñ, C.  Kermençiklininiñ ve başqalarnıñ adları, lağapları ve belgileri körünir eken. Ancaq adlar ve bediy mahlâslarğa toqunqanda aytmağa kerek ki, A. Odabaş öz asıl adından ğayırı "Timurcan", "Odabaş", "Çatır-tavlı" ve "H. O." mahlâs ve belgilerni qullana edi. Misal olaraq cıyıntığımızda olğan eserlerniñ astında çoqusı allarda "H. O." belgisi. Onıñ 1911 senesi çıqqan mezkür "Altın yarıq" poeması "Timurcan", 20-nci seneleri onıñ "Unutmaycaq" adlı ikâyesi "Çatır-tavlı" bediy lağapları altında neşir etilgenler. Odabaşnıñ yazğan nesir ve manzume eserlerniñ şekili ve ğayeleri aqqında laf açqanda, aytmalımız ki, onıñ ilk ğayesi bu Qırımda pekitilgen diniy mutaasiplik, konservativ mefkürelerden vazgeçmek, halqnıñ Avrupa yaşayış tarzlarına almaşuvıdır. Ancaq onıñ bazı şiirleri rus edebeyatnıñ progressiv devriminiñ tesirinde yazılıp Mayakovskiyniñ "basamaqlar" şeklindeki şiirlerine oşay. Yani şiir fikiri qudretli olsun diye, şair şiir satırları sanki bölüp er bir sözniñ, er bir arifniñ bile müimligini köstere, olarnı oquyıcınıñ miyine mıq kibi ura. Müellifniñ közde tutqan bu Qırım ealisi arasında yuvasını örmege başlağan yat quşnıñ añaneleriniñ, yani qırımtatar erlerniñ "pivnoylarda" oturışları, raqı, rus qızlarğa qazanğan paralarnıñ masraf etmeleri ve başqa problemalarınıñ nasıl ciddiy ve telükeli olğanını yañı şiiriy vastalarınen aydınlatır ("Çalışır ve ögrenirmiz", "Şeñlendi" şiirleri). Bu Mayakovskiyniñ rusça aytqanda "dolnik"leri em tek Odabaşta degil, qırımtatar nefis edebiyatnıñ vekilleri U. İpçiniñ ve Lâtif-zadeniñ de icatlarında ameliyatnı körgen ediler. Nesirge kelgende, bu yerde ekseriy allarda halqnıñ kündelik maişetine, maarif-oquv, medeniy düşkünligi ve medeniy ziyalamasına bağışlana. Publitsistikası da maqale, haber, felyeton, çıbırtma ve başqa janrlarnen ayrılır. Nesircilikte Odabaş ikâyelerge, ertegelerge, tekerlemelerge meyil olur. Ancaq bu yerde şu mezkür nesir janrlarına köz nazar eylegende, bularnıñ çoqusı ayrı-ayrı janr talaplarına uğun olmağanını, olarnıñ bir-biriniñ içinde qarışıp ketkenini köremiz. Bu kibi janr belgisizligi tek 1920-nci senelerine ait degil. Bu problema ta İ. Gasprinskiyniñ devirinden süre. Misal olaraq İ. Gaspralınıñ 1895 senesi "Tercimanda" başta "Arslan qız" ve 1905-06 senelerinde "Kün doğdı" adlı eserleri basılğan edi. Bular episi Gasprinskiy tarafından "milliy roman" olaraq belgilegen edi[9]. Ancaq mezkür "romanlarnı" ögrenir ekenmiz, bularnıñ zaten roman degil, sadece ikâye olğanını añlarımız. Tam şu mesele A. Odabaşnıñ eserlerine de mensüp. "Ertegeler" ve "tekerleme"lerniñ arasında em ikâyeler em povestler ve em de esselerni körebilemiz.
Abibulla Odabaş özüni maarifçilik işlerinde de kördi. O 1921 seneden başlap Qırım ASSRnıñ Narkomprostaki qırımtatar bölüginiñ reberi olaraq qırımtatar medeniyetiniñ ğayrıdan tiklenmesinde pek çoq ğayretlerini kösterdi. Şu sırağa onıñ milliy teatrimizniñ şekillenmesinde de izi qaldı. O devirde Aqmescitte çalışqan Qırımtatar Devlet dramatik teatrniñ ilerilemesi içün qol tutqan Odabaş, teatr truppasına çeşit yerlerden eñ namlı, tecribeli artistlerni ve dramaturglarnı davet ete edi. Bular Celâl Meinov, Celâl Baykin, U. İpçi, A. Çergeyev, Emine Çelebiyeva, Ayşe Tayğanskaya, Hayri Emir-zade ve başqaları[10]. Ancaq özü teatr da Qırım ayatında pek müim rolni oynay edi. Teatr em qırımtatar halqnıñ ziyalatuv em aynı vaqıtta maaliyeviy işni becere edi. Bu yerde yaş yazıcılarnıñ onlarnen pyesa ve drammalar sahnalaştırılıp toplağan paraları da yaki şu 1921-1922 seneleri açlıqtan zorlanğan balalarnıñ tedaviylenmesine yaki medeniy maarif cemiyetlerniñ kârına kete edi. Teatr qırımtatar halqında yüksek seviyeli, ince zekiyeli adamlarnı östüre edi. Albu ise mekteplerde, universitetlerinde oquğan talebeler teatrde körgen pyesalardan tesirlenip öz icadında onlarnen, yüzlernen çeşit mevzuda ve köleminde pyesalar, komediyalar yazıp deste-deste olaraq teatrge taqdim eter eken. Oquv ve maarif aqqında laf açarkenmiz A. Odabaşnıñ Narkomprosta çalışmasınen beraber Totayköy ocalar tehnikumda ders bergenini bildirmege kerek. Totayköy ocalar tehnikumı şu 20-nci senelerinde müimligine köre, birinci saflarında tura edi. Zira, o yıllarda daima açılğan mekteplerde kadrlar yetişmegeninden tehnikum bu keskin meselelerini çezmek yolunda tura edi. Şu ped. tehnikumda belli alimler ve ziyalılarımız iş alıp bara. Bulardan B. Çoban-zade, O. Aqçoqraqlı, A. Özenbaşlı kibi şahslardır[11]. Öz faaliyetini "ped. kurslar" olaraq başlağan Totatayköy tehnikumnıñ vaziyeti ilk evelâ mında dört yıl devamında oquğan talebelerge vatanperverlikni, qırımtatar tiline, medeniyetine sevgi aşlamaqtır ki, bu kelecekteki ocalar köy mekteplerine ketip bularnı balalarğa aşlasın. Ancaq şu zaman ped. institunda çalışqan prof. B. Çoban-zadeniñ aytqanına köre, qırımtatar vatanperverniñ ösmesi — qırımtatar tilniñ yahşı bilmesinden bağlıdır[12]. Abibulla Odabaş da Bekir Çoban-zade kibi 1922-1928 seneleri Qırım pedagogika institutında qırımtatar tili ve edebiyatı fakultetiniñ dotsenti olaraq muallim vazifesinde bulunır eken, mekteplerde olğan tasil problemasını yaqından bile edi. O, mekteplerde oquv programması boyunca derslikler yetişmegeni aqqında haberdar olup çeşitli yıllarda bir sıra degerli oquv kitaplarnı, metodiçkalarnı ve köstergiçlerni neşir etken edi. Bular "Tatarda oquv", "Bala bağçaları ile bala ocaqları doğrusında yol köstergiçi", Üsein Acı-Asan ile müellifdeşliginde "Türk-tatar tili", İ. Kaya ile müelifdeşliginde "Rukovodstvo dlâ obuçeniya krımskotatarskomu yazıku" kibi neşirlerdir. Bu kitaplar tek o vaqıtta degil, şimdi bizim zamanımızda da pek qıymetli, ve alimlerimiz içün pek büyük menbaalar fondudır. Çünki kitaplarda U. İpçi, O. Aqçoqraqlı, A. Çergeyev, Ş.  Bektore, O. Aqçokraqlı, B. Çoban-zade ve daa bir çoq zamanımızda adları belli olmağan şahslarnıñ bir türlü eserleri saqlanmaqtadır. Em de bu dersliklerni ögrenir ekenmiz, zemaneviy qırımtatar tiliniñ şekillenmesinde bulardan bayağı fayda körebilecegini añlaymız. Faqat ÖGPU zamanlarındaki Sovet ükümeti tarafından Odabaşın kibi daa yüzlernen ziyalılarımız müthiş zorbalıqlarğa, zulumlarğa, ölüm cezalarına oğrağan olmasaydı milletimiz daa nice-nice ilim, medeniyet-i alâlarğa (rusça: empirei külturı i nauki) irişir edek?!. A. Odabaş kibi "Milliy fırqa"larğa, "pantürkçiliklerge", "milletçiliklerge" ne qadar aqsız qaabatlanıp Butırka hapishanelerinde, ğurbetliklerinde, deñiz-ummalarında canları alındı?!. Ancaq bütün bular Vatan oğrunda şeit olıp, ruhları ölmez eserlerinde canlanır. Ve tek bu qara raqamlar daa çoq zaman müddetinde bizni olıp keçken müdhiş vaqilarnıñ aldında baş-başqa qoyıp teñimizni çimirdetir, başımıznı aqlatır, közümizden közyaşımıznı aqıtır — 26. 12. 1928 ÖGPU tarafından yaqalanıp, Butırka hapishanesinde ölüm cezasını beklemesi... 13. 01. 1931 "ölüm cesası" ükümi yerine 10 yıl Solovki lagerlerinde Belomor-Baltiysk kanalnıñ qurucılığı... Mechul allarda elâk olunması... 17.  04. 1991 aqlanması[13]...


[1] Ursu D. P. Odabaş Abibulla Abdureşitoviç V kn.: Deyateli krımskotatarsköy külturı (1921-1944). Bibliografiçeskiy spravoçnik / Gl. red. i sost. D. P. Ursu. – Sim.: Dolâ, 1999. – 240 s. – S. 148.
[2] Aynı menbaa. – 240 s. – S. 148.
[3] H. Kırımlı Kırım Tatarlarında milli kimlik ve milli hareketler (1905-1916). — Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1996. — 296s. — S. 187, 233-234; Prof. İ. A. Kerimniñ ve D. P. Ursunıñ "Qırımtatar edebiyatı" dersliginde Bergen haberine köre, A. Odabaşnıñ "Altın yarıq" adlı şiirler cıyıntığı 1911 senesi neşir etilgen edi. 1913 senesi basılğan "Yaş tatar yazıları" degen risalesinde ise "Zavallı tayım" adlı kinayeli şiiri basılğan edi. / Kerim İ.A. Qırımtatar edebiyatı. Qullanma derslik. — Aqm.: Qırımdevoquvpedneşir, 1995. — 352 s. — S. 127; Ursu D. P. Odabaş Abibulla Abdureşitoviç V kn.: Deyateli krımskotatarsköy külturı (1921-1944). Bibliografiçeskiy spravoçnik / Gl. red. i sost. D. P. Ursu. — Sim.: Dolâ, 1999. — 240 s. — S. 148.
[4] H. Kırımlı Kırım Tatarlarında milli kimlik ve milli hareketler (1905-1916). — Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1996. — 296s. — S. 196-197.
[5] Kermençikli Cemil. Ma-bih-il iftiharım — qırımlıqtır menim ğururım / Sost. Kirimov T. N. — Simferopol: Qırım devlet oquv-pedagogika neşriyatı, 2005. — 135s. — S. 12.
[6] Bu yerde 1924, 27, 29, 34-nci senelerinde Aqmescitte keçken Bütünqırım til ve imlâ konferentsiyaları közde tutula / Kerim İ.A. Qırımtatar edebiyatı. Qullanma derslik. — Aqm.: Qırımdevoquvpedneşir, 1995. — 352 s. — S. 127.
[7] Yeşil ada. — 1920. — № 1, 4.
[8] Aynı menbaa. — 352 s. — 127.
[9] Gaprinskiy İ. Arslan qız. Roman // Terciman. — 1895. — sent. 24, okt. 1, 8, 15, 22, 29, noyab. 5; Kün doğdı. Roman. // Terciman. — 1905. — noyab. 9, 11, dek. 19; 1906. — yanv. 11, 20, 30, fev. 1, 3, 6.
[10] Kerimova S. Stranitsı istorii krımskotatarskogo dovoyennogo teatra i drammaturgii. — Sim.: Dolâ, 2002. — 192 s. — S. 151, 152.
[11] Kondratük G.N. Razvitiye krımskotatarskih şkol v pervoy polovine 1920-h gg. // Nauçnıy bülleten. — 2004. — №  2  (7). — S. 14, 15.
[12] Kondratük G.N. Razvitiye krımskotatarskih şkol v pervoy polovine 1920-h gg. // Nauçnıy bülleten. — 2004. — №  2  (7). — S. 14, 15.
[13] Ursu D. P. Odabaş Abibulla Abdureşitoviç V kn.: Deyateli krımskotatarsköy külturı (1921-1944). Bibliografiçeskiy spravoçnik / Gl. red. i sost. D. P. Ursu. — Sim.: Dolâ, 1999. — 240 s. — S. 149-150.

0 коммент.:

Yorum Gönder