Milletni birleştirgen naşirler ve ayırğan hurufatlar


Ğayeviy-psihologik çatışmalar, siyasiy falsifikatsiyalar ile murekkepleşken zamanımızda «Millet» gazetasında basılğan ilmiy-tenqidiy, içtimaiy-siyasiy eserler toplamı, bu oquyıcını asıl ceryanlarnen tanış etmektir. Vatandaşlarınıñ evvelden yapqan tarihiy interpretatsiyalarını ğayrıdan idraq etmek, zemaneviy tarihşınaslarnıñ meydanğa çıqarğan delillerinen qıyaslamaq içün yañı imkânlar doğurmaqtır. Alman Muharebesinden evvel qırımtatar milliy neşirleriniñ belli bir qısmı arap ve latin hurufatlarına bazanğanı neticesinde kiril elifbesi esasında terbiyelengen nesiller[1] öz tamırlarından mahrum olayatqanlarını duymayıp qaldılar.
Milliy-medeniy ketişatnıñ hususiyetlerini ilk ceryanlarından ögrenmege arzetken zemaneviy araştırıcısı içün bu qadim yazılar bazıda qara hisar misalinde körüne. Rusiye çarlığı, sovetler hükümeti zamanında halq intellektüal yadikârlıqlarınıñ mahv olunması, hurufatlarnıñ avuştıruv muameleleri ve ilh. tarihta belli sebeplerden dolayı milletniñ ontolojik, yani tabiy evrimi aqsaya başladı[2]. Bügünki qırımtatar iliminiñ zayıflığı da qısmen bunıñ ile bağlıdır. 1943 senesi «Azat Qırım» gazetasında basılğan «Tilimiz ve edebiyatımız haqqında bazı qaydlar» adlı maqaleniñ müellifi Şeyhzade Noman bu hususta böyle ayta: «1928 senesine qadar Qırımda arap harfler ile pek çoq kitapçıqlarnen Çobanzade Bekir Sıdqiy beyniñ ilmiy eserleri, A. Özenbaşlınıñ «Hicretleri» ve tek-tük pyesler tab ve neşir etildiler. Tatarnıñ köylüsi, münevveri bularnı ala oquy ediler. 1928 senesi elifbemiz latin elifbesine avuştırılğan soñ, tatarlar kütleviy surette latincege baykot ilân ettiler. 1938 senesi ferman boyunca rus elifbesine avuştırılğan soñ, bu baykot daha keskin bir şekil aldı. Qırımtatar ziyalısı «Qızıl Qırım», «Komsomolets» gazetaları, jurnalları iç te oqumaz edi. Qırımtatar tili zor-zıqı rus harfine, nahvına uydurıldı. Qırımtatar edebiyatı 3 epos, 4 rivayet ve Hüsein Şamil Tohtarğazınen sıñırlanabildi. Gasprinskiy, Çelebicihan, Cafer Seydahmet, Şevqi Bektöre, Çobanzade, Kermençikli, Geraybaynı ve ilh. bilgen til ve edebiyat dersi bergen hocalarımız az ediler, talebeler ise olarnıñ adlarını bile eşitmey ediler. Qırımtatar edebiyatı markası altında III ve IV sınıflardan başlap X sınıflarğa barğancek hep rus klassikleriniñ tercüme edebiyatı keçirilir edi»[3]. Baba-dedelerden miras qalğan tilini, hürf-adetlerini muqaytlıqnen asırlar boyu ögrenip kelgen avam halqqa yañı elifbeleri havflı ve acınıqlı olıp köründi.
Misal olaraq, yuqarıda adı añılğan Cemil Kermençiklini alayıq. O, öz eserlerinde milletniñ uzaq ve yaqın keçmişine müracaat etip, hür devletniñ tiklemesi içün özgün ğayeler ve usullarını bile araştırıp keşf ete. Bunıñnen beraber yazıcı qırımtatarlarda milliy medeniyetniñ saqlanması ve şekillenmesi yolunda (sovetler tarafından «mutaasipli» sıfatında kösterilgen) konservatizmniñ zarardan ziyade fayda ketirebilecegini isbatlamağa tırışa. Mında eski elifbeniñ latinleştirüvi münasebetile başlanğan kampaniyasında da faal surette iştirak etkenleri arasında H. Ayvazov, H. Odabaş, A. Lâtifzade, İ. Lemanov, B. Çobanzade kibi icadiy simalarnı rastketirebilemiz[4]. B. Çobanzadeniñ 1926 senesi Bakuda Umum Şuralar İttifaqınıñ Birinci Türkoloji Qurultayında yapqan maruzasında şöyle denile: «Arqadaşlar, türk tili ile arap tili arasında fonetika ve qısmen nahv ve saire cihetinden hiç bir münasebet yoqtır. <...> yazı ile tilin arasında ahenk olmadığından, on yahut on birinci asırdan başlayaraq, arap elifbası türk tiliniñ mahiyetini bozmuştır...»[5].
Böyleliknen, XIX ve XX asırları arasında icat etken yazıcılarnıñ yaratıcılığını tahlil eterek, biz evvelce nümune olaraq kösterilgen metinde qırımtatar ziyalılarınıñ bütün müsülman türk dünyasını lehçe ile birleştirmek kibi mühim arzularını his etemiz. Bu samimiy hayallarnıñ devamını 1928 senesi Qırımda teşkil olunğan «Yañı Elifba Dostları Cemiyeti»niñ yayratqan «Yeñi elifba – Şarqta inqilâp demektir!» ğayesinde tapmaq mümkün[6]. Demokratik inqilâp demir perdeleri artında yüzüni saqlamağa çalışqan Sovet sosyalistleri de başta umum halqlarnı «birleştirmek» (yani milliy halq tillerini, adetlerini, dinlerini mahv etip, yañı ruslaştırılğan qavmini meydanğa ketirmek) maqsadınen kendi rus elifbesini latincege avuştırmağa akademik seviyesinde ciddiy davranışlarını köstergeni kibi olsa, neticede ise siyasiy, maaleviy, içtimaiy ve diger sebeplerden dolayı latin elifbesinden vazgeçeler[7]. keniş şeklinde tüşünmege alışqan «Yañı elifba» mücahitleri sovetlerniñ zalım siyasetini duyğan İdil-Ural tatarlarnıñ vekilleri Galimcan Şaraf, Galimcan İbrahim ve türkoloji konferensiyasınıñ ayrı taqım iştirakçilerinen kötergen bu japonyalılar latin elifbasını qabul itmedikleri halda ne içün teraqqi itmiş ve medeniyleşmişlertir? Dünyanıñ her tarafında, medeniyet dünyasınıñ her sahasından pek çoq alimler, mütefekkirler ve mütehassıslar yetiştiren yehudiler ne içün elifbalarını degiştirmeyurlar? Qomşularımız bulunan gürcüler ve ermeniler ne içün latin elifbasına keçmiyurlar?»[8] kibi haqlı suallerine ehemmiyet bermeyler, dep neticeler çekmezden evvel bir-eki delilge müracaat eteyik. Qırımnıñ medeniy-içtimaiy ömründe 1920-30-ncı yıllarındaki Sovet hükümetiniñ ğayeviy-siyasiy tazıyığı ve qırımtatar ziyalılarına nisbeten yapılğan teftişler, tevqif ve qatiller zamanı olaraq belli[9]. Bu tazyıqnıñ qurbanı olğan V. İbrahimov, A. Özenbaşlı, H. Giraybay, H. Çapçaqçı, H. Turupçı, S. Hattatov, H. Odabaş, C. Ğafar, O. Aqçoqraqlı, H. Ayvazov, A. Lâtifzade kibi medeniyet erbaplarınıñ yerine ketirilgen yañı kadrlar zayıf ve tecribesiz ediler. Kendisine tabi olğan etnik müsülman halqlarını «cahillikten qurturacaq olğan» Sovyet hükümeti ise öz reformalarınen oquv yurtlarında inqilâptan evvel ve soñ ögrenilgen ilmiy kitaplarnı yasaq ete ya da bir qaç kere deñiştire edi[10]. 1928 ve 1938 senelerinden itibaren Qırımda latin, kirilce harflerinen çıqarılğan devamlı neşirlerniñ çoqusı öz seviyesinen evvelkisinden kommunistik sunniyligi, ahenksizligi ile belli edi. Eñ esası bu hükümetniñ teklifini istep-istemeyip qabul etken altmıştan ziyade halqnıñ elifbeleri ömürde milletlerara medeniy köpüri olmayıp, aksine qaramaqarşılığınen türkiy milletlerni biri-birinden hep uzaqlaştırdı. Siyasiy qapqanğa tüşken türk qavmlerde oqumağa-yazmağa bilmegenlerniñ sayısı arttıqça, iqtisadiy-içtimaiy, siyasiy-medeniy durumları da fenalaştı[11]. Lâkin yazıları zaten olmağan (yoqsa az şekillengen) Bepsâ, İtelmen, Ket, Koryak, Yaqut, Çuvaş kibi halqlar içün yañı elifbelerniñ menimsemeleri faydalı olğanı haqqında bazı bilgilerimiz bar[12]. Mında kommunizm adeptleri tarafından türk müsülmanlarınıñ yazılarına nisbeten yapqan ğayeviy reformalar siyasetini ögrenir ekenmiz, 1969-70-nci senelerde Qazaqıstanda «Kommunizm tuyğı» gazetasınıñ ilâve olaraq arap hurufatında çıqqan «Yeñi hayat» adlı uyğurca kündelik neşirini de qayd etmelimiz[13]. XIX asırnıñ soñu ve XX asır başında icat etken qırımtatar edibi Hasan Çergeyevniñ «Eşit, mevta ne söyleyür!» adlı eserini alayıq. Poema 1905 senesi yazılsa da, ayrı kitap olaraq 1909 senesi neşir olundı. Mında oquyıcı qabirden tirilip çıqqan ve köy, şeherlerni dolanğan mevta vastasınen Rusiye çarlığı ile zapt etilgen Qırım Müsülman Cemiyetiniñ acınıqlı vaziyetini açıq köre. Bundan ötrü müellif qattı nezaret teşkilâtlarından saqınaraq, añaneviy arap yazısı yerine rus elifbesini qullanmağa mecbur ola[14]. Zaten, böyle misallerni ketirgenimizniñ sebebi bu sabıq Şuralar esareti altında yaşağan türk-müsülmanlarda hurufatlar meselesiniñ hem menfiy ve hem müsbet taraflarını köstermektir. Belli qırımtatar hattatı, etnograf ve tarihçısı O. Aqçoqraqlınıñ bu hususta aytqanı kibi, medeniyet yoluna tüşken halqnıñ iqtisadiy-siyasiy vaziyetleri deñişkeninen, qullanğan mustaqil yazısı da ğayıp ola[15] Lâkin bazıda bu yazılar aksine, ğayrıdan tiklene, yani gizli qullanılıştan alınıp resmiy olaraq tanılabilgenini 1940-ncı yıllarda çıqqan «Azat Qırım» gazetası misalinde añlamaq mümkün[16]. Mında Cihan Muharebesi zamanında Qırım müsülmanlarınıñ ömrüne dair vesiqalı malümatlarnıñ arap, kiril ve esaslı olaraq latin elifbesi ile birlikte oquyıcığa taqdim etilgenine qaniy olamız. Añılğan yazılarnıñ soñkisi ise Türkiye, Azerbaycan ve Qazanda muvaffaq olğan, yani türkiy grammatik hususiyetlerine azmı-çoqmı uyğunlaştırılğan yañı elifbeleriniñ bir sintezi edi[17].
«Millet» gazetasında qırımtatarca metinlerniñ transliteratsiyası vaqtında rastketirgen bazı qıyınlıqlarnı añğanda:
1. Arap, fars, rusça hususiy terminler, abbreviaturalarnıñ doğrusını tapmaq içün mahsus izahatlı luğatlarına, mütehassıslarnıñ tecribelerine müracaat etsek bile, cevapları tapılmağan bir çoq suallerimiz mevcuttır. Bu sahada maqalelerniñ altında adları qısqartılıp berilgen, yani kriptonim ile imzalanğan müelliflerni şüpheli olaraq (dubia) çette qaldırdıq.
2. «Millet» gazetasınıñ metinleri misalinde Qırım lehçesiniñ bir derecede silingenini qayd etmege lâzımdir. Bu ciddiy meseleniñ özegini bediy-publitsistik eserleriniñ müellifi C. Kermençikliniñ tenqidiy çalışmalarında körebilemiz[18]. O, Yahya-Naci Bayburtlınıñ 1927 senesi basqan elifbesinde «waw» («و») harfiniñ üstünde mahsus hareketi olmayıp [o], [ö], [u], [ü] seslerini ifadebilgenini ayta. Qarmaqarşılıqnı doğurğan hafif «he» («ه») harfi [e] ve hem [a] kibi oqulğanını «para», «pare», «bağçada», «bağçede» kibi sözlerniñ misalinde köstere. Bunıñ ile beraber «Millet» gazetasında qullanılğan «kâf» («ک») harfi üstünde belgileri olmayıp hem «gef» («گ») hem de «ñ» («ﯕ») harifleriniñ vazifelerini eda etkenini de köremiz. Her halda, zemaneviy araştırıcısı arap hurufatlı metinlerde qullanılğan ایدیور idiyur (idiyor), کوزه ل güzel (küzäl), حالده halda (halde), اوربه لر urbalar (urbeler), قریمده Qırımda (Qırımde), همان haman (heman), قالما یه qalmaya (qalmaye), کوك kök (gök, kük,) دولت devlet (davlät), کلدی keldi (geldi), لکن lâkin (lekin), عسکر asker (askär), ظالم zalım (zalim) ve ilh. terminlerniñ oqunışı bir qaç türlü olğanını qayd etmeli. Ve mında şimaliy-türkiy, ğarbiy-türkiy lehçeleri tesirinde azmı-çoqmı bulunğan eski qırımtatar metinleriniñ milliy çizgilerini aydınlatıp saqlamağa kerek.


[1] Hicrette yaşağan qırımtatar halqınıñ bir payı içün kiril hurufatında II Cihan muharebesinden evel ve soñ basılğan milliy neşirler de qapalı, irişilmez kibi sayılmaq mümkün
[2]Boyaciyev T. İnqilâp devrinde qırımtatar yaşlığı: Qırımtatar yaşları arasında burjua milletçiligi ceryanı ve kommunist hareketi tarihından qısqa bir oçerk. – Aqmescit: Qırım Devlet neşriyatı, 1930. – 168 s.; Asanov A. Milliy-medeniy yapıcılıq cephesinde on eki yıl küreş. – Aqmescit: Qırım Devlet neşriyatı, 1933. – 48 s.; Nikolskiy P. Qırım hanlığından bizim künlerge qadar / rusçadan qırımtatarcağa çevirgen Z. Aqsaq. – Aqmescit: Qırım Devlet neşriyatı, 1930. – 49 s.; Kırımer С.S. Sovyet cehenneminde köylü ve işci durumu. – İstanbul: Pulhan matbaası, 1948. – 32 s.
[3] Şeyhzade N. Tilimiz ve edebiyatımız haqqında bazı qaydlar // Azat Qırım – 1943. – № 26 (122). – mart 30.
[4] Змерзлий Б. Розвіток системи просвіти кримських татар у Кримській АРСР (1921 – 1941): нариси з наукового дослідження / цит. по публ. эл. сайта: www.cidet.org.ua/uk/studii/3-4(06)/2.html
[5] H. Sabri Ayvazof. Yeñi yol. Yeñi elifba haqqında. – Aqmescit: Qırım Yeñi Elifba Merkeziy Komitesi, 1927. – 60 s. – S. 54-55.
[6] Qırım Muhtariyetli sosyalist Şuralar cumhüriyeti hükümetiniñ atçotı. – Aqmescit: Qırım Devlet neşriyatı, 1929. – 121 s. – S. 96.
[7] Материалы по вопросу о латинизации русской письменности // Культура и письменность Востока: Сб. ст. 6. Баку: Издание ВЦК НТА, 1930 / цит. по публ. эл. сайта: www.tapemark.narod.ru/rus-latinica-1930.html; Луначарский А. Латинизация русской письменности // Культура и письменность Востока: Сб. ст. 6. Баку: Издание ВЦК НТА, 1930 / цит. по публ. эл. сайта: www.kadmir.org; Ельдесов Д. Заблуждения латинизации или нокаутирующий удар по языку / цит. по публ. эл. cайта: http://www.zonakz.net/articles/27220.
[8] H. Sabri Ayvazof. Yeñi yol. Yeñi elifba haqqında. – Aqmescit: Qırım Yeñi Elifba Merkeziy Komitesi, 1927. – 60 s. – S. 54-55; Ağam Alioğlu. Yeñi elifba mudafaa yolunda. − Aqmescit: Qırım Yeñi Elifba Merkeziy Komitesi, 1927. – 67 s. – S. 32; H. Sabri Ayvazof. Yañı elifbaya keçmek meselesi (Ayvazof arqadaşın «Yañı elifba mudafaa yolunda» namındaki eserinden bir parçasını derc etmemiz eser yaqında basılacaqtır) // İleri. – 1927. − № 4 (12). – Aprel. – S. 57-60.
[9] Валякин А. Из истории крымскотатарского национального движения в период становления крымской республики 1921 – 1928 гг. / Последняя рукопись Сабри Айвазова. Дело партии «Милли Фирка. Из серии рассекреченная память. – Т. 1 / [сост. А.В. Валякин, Р.И. Хаяли]. – Симферополь: Доля, 2009. – 352 с. – С. 141 155; Çalbaş. Qırımğa çufutlarnı köçürüv // Azat Qırım. – 1942. – № 5. – fevral 6; Ülküsal M. Kırım yolunda bir ömür: hatıralar. Birinci baskı. – Ankara: Şafak Matbaacılık San. Tic Ltd. Şti, 1999. – 424 s. – S. 143 – 144.
[10] Дмитриев Н. Крымская языковая экспедиция // Революция и письменность Востока: Сб. ст. 2. – 1936. – С. 159. – Фрагмент книги из фондов хранения национальной крымскотатарской библиотеки им. И. Гаспринского (Симферополь); M.K. Kommunizm ve mekteplerimiz // Azat Qırım. – 1942. – № 93. – Dekabr 1.
[11] Юманкулов И. К итогам крымской экспедиции // Революция и письменность Востока: сб. ст. 2. – 1936. – С. 167. – Фрагмент книги из фондов хранения национальной крымскотатарской библиотеки им. И. Гаспринского (Симферополь).
[12] O. Aqçoqraqlı. Yazılar tarihından / Osman Aqçoqraqlı: eserler toplamı / [tertip etici İ.A. Kerim]. – Aqmescit: «Tavriya» neşriyatı, qırımtatar edebiyatı bölügi, 2006. – 320 s. – S. 181 – 189; Сахарных Д. Латинизация: очерк из истории удмурдской письменности // Альманах школы молодого автора. – М.: Наталис, 2002. – С. 97 – 106 / цит. по публ. эл. сайта: http://www.udmurt.info/texts/latin.htm. returnlinkslarsena.myintway.com
[13] ییڭی هایات. ١٩٧٢. ١٢٥ (٤٣٣). توکته بر. ئوچنچی ژیل چقشی. ئویغور تیلدا چقدیغان رییوبلکلار ئارا "کوممونزم تویغی" گیزتنڭ قوشومچیسی (پوتکول ئه ﻟﻟﮫ رنڭ پرولیتارلری برلشڭلار!)؛ ییڭی هایات. ١٩٧٣. ١ (٤٦٣). یانوار. تورتنچی ژیل چقشی. ئویغور تیلدا چقدیغان رییوبلکلار ئارا "کوممونزم تویغی" گیزتنڭ قوشومچیسی (پوتکول ئه ﻟﻟﮫ رنڭ پرولیتارلری برلشڭلار!)
[14] Kerimov İ. «Eşit, mevta ne söyleyur!» (A. Çergeyevniñ poemasına dair bazı qaydlar) // Yıldız. – 1996. – № 6. – S. 158 – 167; Бельгисиз. Эшид, мевда не севлеюр! Манзуме. – Джанкой: типография М.И. Абкина, 1909. — 12 с. H. Çergeyevniñ mezkür poemasınıñ tolu metni QMPÜniñ «Qırımtatar ve türk edebiyatı» kafedrasınıñ aspirantı A. Muradasilov tarafından Aqmescit Devlet arhivinde birinci olaraq tapıldı / Мурадасилов А. Асан Чергеевнинъ «Эшид, мевта не севлеюр!» поэмасынынъ толу метни // Янъы дюнья. – 2009. – № 51-52 (1020–1021). – Декабрь 30.
[15] O. Aqçoqraqlı. Yazılar tarihından / Osman Aqçoqraqlı: eserler toplamı / [tertip etici İ.A. Kerim]. – Aqmescit: «Tavriya» neşriyatı, qırımtatar edebiyatı bölügi, 2006. – 320 s. – S. 181 – 185.
[16] Yuqarıda «Azat Qırım» gazetanıñ muharrirleri İ.N. Nuriyev ve M. Qurtiyev olğanını aytqan edik. Faqat, mezkür neşirniñ yañı tapılğan nüshalarını ögrengende, mında muharrirlik yapqanlar arasında A. Zehni, M. Reşat kibi adlarını da rastketirdik.
[17] Yañı elifbemiz // Azat Qırım. – 1942. – № 61. – Avgust 21; Velican M. Yañı elifbe hususında // Azat Qırım. – 1942. – № 61. – Avgust 21; Neçün arapça yazamız // Azat Qırım. – 1944. – № 3. – Yanvar 7.
[18] Kermençikli C. Bizde elifba kitabı // Terciman. – 1916. − 81. – Aprel 9; Terciman. – 1916. − 83. – Aprel 14.
b>№№ 2, 4, 6, 7, 8; May: №№ 16, 26; İyün: №№ 36, 38, 39, 41, 44, 45, 47, 48, 54, 55, 57; İyül: №№ 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 75, 76, 77, 78, 79; Avgust: №№ 80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 89, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 98, 99, 100, 101, 102, 104, 105; Sentâbr: №№ 106, 107, 108, 109, 110, 111, 112, 113, 114, 116, 117, 115; Oktâbr: №№ 120, 121, 123, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 130, 131, 132, 133, 134, 135, 136, 137; Noyabr: №№ 139, 140, 142, 143, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 150, 151, 152, 153, 154, 155, 156, 157, 158, 159, 160, 161, 162; Dekabr: №№ 164, 165, 166, 167, 168, 169, 170, 171, 174, 177, 178, 179, 181, 182, 183, 184.

− 1919 −

Cılt 12 (30 sahifeli)

Yanvar: №№ 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26; Fevral: №№ 29, 30, 31, 32, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 45, 46, 47, 48; Mart: №№ 49, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 65, 67, 68, 69, 70, 71, 72; Aprel: №№ 74 [+dubl], 78, 79; İyün: №№ 81; Sentâbr: №№ 1, 3, 5, 7, 11, 12, 13; Oktâbr: №№ 24; Noyabr: №№ 28, 35.

− 1920−

Cılt 13 (27 sahifeli)[25]

Yanvar: №№ 1 (52), 2 (53) [+dubl], 3 (54) [+dubl], 4 (55) [+dubl], 6 (57) [+dubl], 7 (58), 8 (59), 9 (60), 10 (61), 11 (62), 12 (63), 13 (64); Fevral: №№ 14 (65), 15 (66), 16 (67), 17 (68) [+dubl], 18 (69), 19 (70), 20 (71), 21 (72), 22 (73), 23 (74)[26].


[1] Киримов Т.Н. Газетные фонды государственного архива в АР Крым // İlmiy bülleten. – 2008. – № 13. – С. 82-92.
[2] ع.س. قریمدا تاتار ماتباعجیلیغی \\ ایلری. − ١٩٢٧. – نومه رو ٤ (١٢). – آپره ل. – س. ٢٤.
[3] Habibulla Odabaş
[4] Abdurahman Qadrizade
[5] Cemil Kermençikli
[6] Cafer Seydahmed
[7] Osman Aqçoqraqlı
[8] Midhat Rifatov
[9] Hasan-Sabri Ayvazov
[10] Mustafa Qurtiyev
[11] Habibulla Odabaş
[12] Aziz şehitimiz Amdi Giraybaynıñ «Qırım tarihı» dissertatsiyasınıñ ilâvesi: Qırım edebiyatına bir baqış // Yıldız. − 1995. − № 3. − S. 8-20; Самойлович А.Н. Избранные труды о Крыме. Сборник [ред.-сост. Е. Эмирова; вступ. ст. А.А. Непомнящего]. − Симферополь: Доля, 2000. − 296 s.; Самойлович А.Н. Краткая учебная грамматика османско-турецкого языка. Репринтное издание 1925 года с дополнением и исправлениями. − М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН; Издательский дом «Муравей», 2002. − 158 с.; Çobanzade B. Qırımtatar edebiyatınıñ soñ devri. − Aqmescit: Dolya, 2003. − 132 s.; Кримський А. Література кримських татар [упоряд., автор вступ. статті, перек. з української мови на російську О.І. Губар; автор приміток İ.А. Керімов; перек. на кримськотатарську мову Н.С. Сейтяг’яєв]. − Сімферополь: Доля, 2003. − 200 с.
[13] Kirimov T.N., Abdulvaapov N.R. «Millet» gazetasınıñ seçme bibligrafik köstergiçi // İlmiy bülleten. – 2004. – № 1 (6). – S. 16-24.
[14] İdareden. «Millet» gazetası bugün yiñeden çıqmaya başladı // Millet. – 1919. – № 1. – Sentâbr 1.
[15] Aqmescit Devlet Arhivinde başqa gazetalarnıñ arasında qarışıp qalğan «Qırım müsülmanları»nıñ bir nüshasında böyle yazılarğa rastkelemiz: «Birinci sene-i devamiyesi. Cuma ve bazar künleri irtesinden maada her kün çıqar siyasiy, içtimaiy, iqtisadiy ve edebiy bitaraf milliy gazetedir. Muharrirler: O.M. Murasov, S.M. Mehmetof. Naşır: rotmistr Selim-Mırza Müftizade» / Qırım müsülmanları. – 1920. − № 13. − Aprel 30.
[16] H. Sabri Ayvazof. Qırımtatarlarında gazeta ve gazetacılıq // İleri. – 1924. – № 4 (12). – Aprel. – S. 13.
[17] Керимов И.А. Крымскотатарская периодическая печать довоенного времени // İlmiy bülleten. − 2004. – № 1 (6). – С. 2-5.
[18] Москва, Российская Государственная библиотека; Staats Bibliothek zu Berlin
[19] «Millet» gazetasınıñ ilk nüshası 1917 senesi iyün-27-de basıldı
[20] Cıltta başqa sanları arasında «Millet»niñ 1918 senesi yanvar ayında çıqqan № 1, 2 sanları da bar
[21] Mında 1917 senesine ait Qırım Müsülman İcra Komitetiniñ resmiy naşir efkârı olaraq sayılğan rusça «Голос татар» gazetasınıñ bir nüshası bar (1917. – № 14. – Oktâbr 28)
[22] «Millet»niñ 108 nomerolı nüshası birevler tarafından cılttan yırtılıp yoq etildi. Faqat, aynı nüshanı da Aqmescit Devlet arhivinde saqlanğan «Terciman» gazetası cıltlamalarınıñ birisinde taptıq
[23] 1919 senesine ait olğan «Millet»niñ № 26 (yanvar ayı); № 28, 29, 30 (fevral ayı) sanlarınen beraber «Al bayraq» [1918. – № 1 – 20 (5) mart; № 15. – 25 (12) mart; № 16. – 26 (13) mart] ve «Millet işi» [1918 – № 8. – 16 (1) mart; № 9. – 19 (4) mart] gazetaları bar
[24] Cıltta arap hurufatlı türkçe «Tasvir-i efkâr» adlı gazetanıñ eki sanı bar (1918 senesi, 9 temmuz ve 25 haziran). Neşirniñ çıqqan yeri: İstanbul, Şeref soqağı. Mesul müdiri: Ahmed Rasim
[25] Mında O.M. Murasov ve S.M. Memetovnıñ muharrirligi altında cuma ve bayram künlerinden başqa her kün çıqqan «Qırım müsülmanları» adlı siyasiy, içtimaiy, iqtisadiy, edebiy qırımtatar gazetasınıñ bir sanı da bar (1920. – № 13. – Aprel 20).
[26] Qayd etmege kerek, ki «Millet» gazetasınıñ bazı sanları Aqmescit arhivinde saqlanğan «Terciman» gazetasınıñ cıltlarında da tikilgen. Bu 1913, 1915, 1916 senelerge ait olğan 174 sahifeli «Terciman»nıñ cıltlamasında hem «Qırım ocağı» (1917. – № 18. – Sentâbr 1.; № 23. – Sentâbr 26; № 45. – Dekabr 13), «Millet işi» (1918. – № 4. – Fevral 12 (25); № 6. – Fevral 14 (27); № 8. – Mart 16 (1); № 9. – Mart 19 (4)) ve «Голос татар» (1917. – № 1. – İyül 22), «Millet» kibi kündelik neşirlerine rastkelinmek mümkün. Hususan «Millet» gazetasınıñ böyle sanları bar: 1918. – № 137. Oktâbr 31, № 150. – Noyabr 15; 1920. – № 12 (27). – Fevral 5, № 22 (73). – Fevral 21, № 23 (74). – Fevral 24, № 28 (79). – Mart 12.

0 коммент.: