Qırımtatar milliy Qurultaynıñ neşir organı "Millet" (1917-1920)


Qırımnıñ medeniy müessiselerini ziyaret etüv esnasında zamanımızğa qadar saqlanılıp kelingen milliy yadikârlıqlar üzerinde malümat toplamaqnen qanaatlenmeyip, biz meraqlanğan eski elyazmalarnı ve basılğan ceryanlarnı terence ögrenmege lâyıq kördük. Bağçasaray, Aqmescit şeherleriniñ merkeziy müzey ve kütüphanelerini esasqa alıp, bu yerde olğan kitaplarnıñ bir payını cedvelge aldıq. Hususan, Aqmescit Devlet arhiviniñ fondlarını araştırır ekenmiz, 1944 senesine qadar Qırımda neşirden çıqqan böyle milliy gazeta ve mecmualarğa rastkeldik:
        «Terciman» (İ. Gaspralınıñ vefatından soñra, gazetanıñ muharirleri Refat Gaspıralı ve Hasan Ayvazov oldu);
        «Millet» (İ. Gaspralı tarafından 1906 senesi çıqarılğan gazeta);
        «Millet» (Esaslı olaraq S. Ayvazov ve O. Murasovnıñ muharrirliginde neşir etilgen gazeta);
        «Голос татар» (İ. Özenbaşlı muharrirliginde çıqqan gazeta);
        «Крым» (Birinci qırımtatar halq Qurultay azalarınıñ umumiy muharrirligi altında çıqqan gazeta);
        «Qırım ocağı» (A. Arif, V. İbragimov, M. Qurt-Memetov muharrirliginde);
        «Yeñi dünya» (Çeşit yıllarda gazetanıñ muharrirliginde O. Deren-Ayırlı, O. Bekirov, Y. Musanif, O. Zekki, M. Nedim bulundı);
        «Qırım müsülmanları» (Muharrirleri: O. Murasov ve S. Memetov, naşir-rotmistr: S.M. Müftizade);
        «Yaş quvvet» (Qırım oblast komsomol Komitetiniñ organı, mesul redaktor: Seydametov);
        «Köz aydın» (Muharrirler kollegiyası: M. Nedim, H. Baliç. S. Ayvazov, A. Lâtifzade, E. Şemizade);
        «Azat Qırım» (Çeşit yıllarda gazetanıñ muharrirliginde İ.N. Nuriyev, M. Qurtiyev bulundı);
        «Qızıl Qırım» (Gazetanıñ muharirliginde Akimov, İ. Aliyev, S.H. Seydametov, İ. Seyfullayev bulundı);
        «Голос Крыма» ve ilh.
Mezkür arhivde olğan bütün rusça ve qırımtatarca neşirler cedvelini 2008 senesi Qırım mühendislik ve pedagogika üniversitetine baqqan «Elyazma kitapları» İlmiy araştırma Merkeziniñ bülleteninde bastıq[1].
Bugünge qadar nüshaları eñ çoq saqlanğan «Millet» gazetası diqqatımıznı ayırıca celp etti. Bu kâğıtı orta keyfiyetli ve 34×50 santimetr çerçivesinden tış çıqmağan cuma ve bayram künlerinden başqa her kün neşir etilgen gazetadır. İlk sahifesinde muharrirniñ baş maqalesi yanında medeniy müessiselerniñ açılması, intihaplar, teatrlerde kösterilmekte olğan pyesalar ve yañı kinofilmlerniñ nümayışleri haqqında haberler berilir ise, nevbetteki eki sahifede mahalliy ve tış memleketlerde olğan siyasiy, iqtisadiy, içtimaiy ve medeniy meseleler aydınlanır. Arada-sırada basılğan yazıcılarnıñ manzume ve nesir eserleri gazetanıñ bediy qurulışına hususiy ahenk qoşalar. Soñkisi ise bütünley ticariyet haqqındaki ilânlar ve bildirüvlerden ibaret. Umer Sami 1924 senesi «İleri» mecmuasında basqan «Qırımda tatar matbaacılığı» adlı maqalesinde qırımtatar milliy neşirlerni tahlil etip «Millet»in tıştan körünişi ve tertibi Qırım mıqyasında alırsaq, bugün içün bile pek güzel ve mükemmel, diyebiliriz. Mündericatına kelince, o da vaqtın-vuquatın hükmüne köre, çeşitli. Zengin ve hararetlidir» [2], aytqanı kibi, biz de gazetanı üstten bile oqup çıqqanda «Qırım haberleri», «Dahiliye», «Hariciye», «Muharebe», «Milliy matbuat» ve başqa rubrikalarda keçmiş devrine ait yañı tarihiy delil ve simalarnen tanış olamız. Ancaq, öz eserlerinen halq ögünde çıqqan H. Ayvazov, C. Kermençikli, M. Refatov, O. Zekki, M. Nuzhet, M. Qurtiy, A. Qadrizade, C. Seydahmet, O. Aqçoqraqlı, H. Odabaş, Yu. Vezirov, H. Cahit, E. Feyzi, H. Kürkçi, A. Şeyhi, A. Abdülhamit, B. Qabacan ve ilh. istidatlı yazıcılar içün bu gazeta qocaman bir icadiy meydan olaraq tasvirlene edi. Qalemni mahirliknen oynatqan H. Odabaşnı alayıq. O, reportaj, felyeton, retsenziya ve bir sıra gazetacılıq janrlarnıñ yanında ertege, büyük ertege, küçükçe ertege, ertege dügül, tekerleme, çıbırtma, kezinti kibi özgün, türkiy halqlarğa has olğan janr türlerini muvaffaqiyetnen qullanıp, qırımtatar matbuat tarihında milliy añaneleriniñ devamlayıcısı adınen qalmaq haqqını qazanğandır. O vaqıt qırımtatar gazetalarında az qullanılğan janrlar vastası ile yazıcı ve maarif ustası usanmadan halqını ilim-fenni, milliy tilini sevmege, qorumağa çagırır.
Yuqarıda añılğan adlarnıñ sırasına daha mahlâslar ve kriptonimlerni qoşmaq mümkün. Bular: Alupqaçqan; Gimnazist; Catupatar; Cuciy; Cezmiy; Çatırtavlı[3]; Çezmen; Çötkacı; Çürtiy; Eski Qırımlı[4]; Haberci; Kelâm; Qarlı; Qarlı-Suvlu; Qarlı-Buzlu; Qantimur; Qarahan; Qara tatar; Qarlı; Qırımlı[5]; Qızıltaşlı[6]; Qorqaq; Qurultaylı; Qulağıdelik; Manğıtlı; Milletçi; Muhbir; Oq; Romaniyalı Baybörü; Sabunaşağan; Şarşur; Seyircı; Soldat[7]; Suvlu-Qobalı; Şişman; Tataroğlu; Tamaqlı; Tavusçı; Topqayalı; Tunalı; Turmuş; Yaralı asker; M.R.[8]; S., H.S., H.S.A.[9]; M.Q., MıQ[10]; İ.V.; B.F.; B.M.; Ş.Ğ.; C.K.; T.İ.; H., H.O.[11] ve ilh. «Millet» gazetasında basılğan müellif isimlerniñ şekil variantları da meraqlı:
        N. Çelebicihan: Müftiy Çelebicihan, Çelebi Noman, N. Çelebicihan, Çelebicihan;
        H. Ayvazov: Ayvazof Hasan-Sabri, H. Sabri Ayvazof, Sabri Ayvazof, Ayvazof S., H. Sabri;
        O. Murasov: Hafız Osman Murasof, O. Murasof;
        A. Qadrizade: A. Qadrizade, A. Rehmi Qadrizade;
        O. Aqçoqraqlı: Osman Nuri Aqçoqraqlı, O. Aqçoqraqlı, Soldat: O. Aqçoqraqlı, Osman Aqçoqraqlı;
        H. Odabaş: Timurcan Odabaş, H. Odabaş;
        M. Qurtiyev: Mustafa Qurtiy, Mustafa Qurtiyef;
        U. Seydahmedov: Umer Necatiy Seydahmedof, Necatiy Seydahmedof, U. Necatiy Seydahmedof ve ilh.
Böyleliknen, «Millet» gazetasında qullanılğan isim konstruktsiyaları müellifniñ harakterini, tercime-i halını, mefküreviy baqışlarını, zenaat ve qaysı bir cemiyet tabaqasına mensüpligini açıqlayabileler. Velhasıl, bu ilk baqıştan sade, önemsiz kibi körüngen ufaq detaller «Millet» gazetasında basılğan şüpheli (dubia) müelliflerniñ identifikatsiyasına büyük hızmet etmek mümkün.
Gazetanıñ resmiy tilni de alayıq. Bu yerde bazı yazıcılar öz eserlerinde arapça ve farsice sözlernen yoğurlaşqan İstanbul, bazıları ise Qırım çöl lehçesini açıqtan açıq teşviqat yapqanlarını seyir etemiz. Bu meselege ciddiy yanaşqan alimler B. Çobanzade, H. Giraybay, A. Krımskiy, A. Samoyloviçniñ fikrine köre, qırımtatar tili üzerinde peydalanğan qarmaqarışıqlar ziyalılarnıñ «Türklük» ve «Tatarlıq» ğayeviy cemiyetlerine bölüngenlerinden ibaret[12]. Birisi İstanbul lehçesine nail olursa, ekincisi Qırğız, Qazah, İdil-Ural türklerini birleştirip, yekâne Şimaliy til pıtağını meydanğa ketirilmesi üstünde tüşüne edi. Lâkin, tarih köstere ki, bularnıñ yolları ayrı olsa bile, maqsatları bir: bütün türkiy halqlarını birleştirmektir. «Millet» sütünlarında aydınlanğan til yonelişleriniñ eñ ateşin raqipleri Habibulla Odabaş ve Cemil Kermençikli olsa, aralarından devamlı qavğanıñ ardını kesmek niyetinen «Türk lisanınıñ türlü lehçelerinde bulunan muhtelif lüğavilerle (çeşit leksikalarnen) türk lisanını zenginleştirmektir», – diye ortağa çıqqanlar da bar.
Mevzumıznı devam eterek, qırımtatar matbuat tarihınıñ ögrenilmesine S. Ğafar, İ. Kerim, N. Abdülvahap, G. Yüksel, L. Selimova, E. Kangiyeva, H. Kırımlı, S. Arıkan, U. Aktaş, Y. Gopşteyn, A. Nepomnyaşiy, V. Gankeviç, N. Yablonovskaya ve diger zemaneviy alimleriniñ qoşqan isseni qayd etmeli. Bular tarafından izahatlı bibliografik köstergiçleri, edebiy lağaplar ve eskirgen qırımtatar terminler luğatları, tezis ve monografiyalar neşirge hazırlanıldı. Örnek olaraq, T. Kerim ve N. Abdülvahapnıñ 2004 senesi «İlmiy bülleten»de basqan «Millet» gazetasınıñ seçme bibliografik köstergiçi»ni[13] alayıq. Mında berilgen malümatlarğa esaslanıp, biz Qırım Müsülmanları Merkeziy İcraat Komiteti tarafından tesis etilgen siyasiy, içtimaiy, iqtisadiy ve edebiy «Millet» gazetasınıñ çıquv devrini ekige bölmek mümkün. Bu esaslı olaraq 1917 – 1918 ss. – cemaat erbabı, yazıcı H. Ayvazov ve 1919 – 1920 ss. – arheolog, folklorcı O. Murasovnıñ muharrirligi altında çıqqan gazeta[14]. Çeşit vaqıtlarda qısqa bir müddet içinde gazetanıñ başında A. Özenbaşlı, M. Refat, H. Odabaş, A. Lâtifzade, S. Çapçaqçı kibi icadiy şahslar tura. İsmail Gaspralınıñ «Terciman»ına köre, «Millet» gazetası medeniy ve milliy uyanuvından ziyade qırımtatar halqınıñ siyasiy konsolidatsiyası oğrunda çalışa edi. Faqat, bir-eki yılnıñ içinde gazeta Qırım ehalisiniñ özü kibi qırmızı qanlı terror, vatandaşlar muharebesi, almanlar istilâsı, hükümetlerniñ avuşmalarını başından keçirip bayağı qıyınlıqlarğa dayana. Neticede ise 1919 senesiniñ ortalarında işi toqtala. Uzun vaqıt muddetinden soñra, Murasovnıñ muharrirliginde faaliyetini ğayrıdan başlağan «Millet» gazetası tamırdan deñişe. Evvel mustaqil, faqat tsenzura yükünen ezilmesi havflı olğan gazeta Qırım vaquflar idaresi altında çıqa. Mündericesi sadeleşken, nüshaları teneffüzlernen çıqqan «Millet» Sovet kündelik neşirlerniñ kölgesinde qala. Şahsen H.S. Ayvazov bu devrni tarif etkende, O. Murasovnıñ gazetada yapqan hızmetlerini bile hatırlamay: «Millet» gazetası küçük fasıllarle 1919 senesi Denikin ve Vrangel hükümetleri devrine qadar devam idiyur...». Velâkin şu arada muharrirni 1920-ncı senelerde «Qırım müsülmanları»[15] adlı gazetanı çıqarğan bir avantürist olaraq belgiley: «Vrangel devrinde Osman Murasof nam avantüristin idaresi altında Vrangelcilerin naşir efkârı olmaq üzere «Qırım müsülmanları» namında bir gazeta daha çıqarılıyur»[16]. Prof. İsmail Asanoğlu Kerimniñ hesaplarına köre, H.S. Ayvazovnıñ muharirliginde çıqqan «Millet» gazetasınıñ sayısı 400-den ziyade, O.M. Murasovnıñ muharirliginde ise qararnen 80 nüshası çıqtı[17]. Qırımtatar zemaneviy tetqiqatçılarımız İ. Kerimov ve T. Qurşutovnıñ bergen malümatlarına köre, «Millet» gazetasınıñ cıltları Rusiye ve Almaniya Devlet kütüphanelerinde bulunmaqta[18]. Aşağıda Aqmescit şehri Qırım Cumhuriyet Devlet arhivinde saqlanıp qalğan «Millet» gazetası cıltlarında tikilgen sanlar cedvelini nümayış etmege lâyıq köremiz. Birinciden, kösterilgen sanlar sırası neşirniñ halını ögrengen zemaneviy tetqiqatçılar içün faydalı olur, dep belleymiz. Ekinciden, devlet müessiselerinde bulunğan milliy yadikârlıqlarımıznıñ çeşitli sebepler dolayısınen mahv olunuv ve yaki yağmacılıqqa oğrav tendentsiyasını toqtatmaq niyetindemiz.

− 1917 –

Cılt 1 (52 sahifeli)[19]

İyün: №№ 1, 2, 3, 4; İyül: №№ 5, 6, 7, 8. 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23 [+dubl], 25, 26.

Cılt 2 (212 sahifeli)

Avgust: №№ 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53; Sentâbr: №№ 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 71; Okt.: №№ 72, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 89, 90, 91, 92, 93; Noyabr: №№ 94, 95, 96, 97, 98, 100, 101, 102, 103, 104, 105, 106, 107, 109, 110, 111, 112, 114, 115, 116, 117; Dekabr: №№ 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 130, 131, 132, 133, 134, 135, 136, 137, 138, 139, 140.

Cılt 3 (86 sahifeli)[20]

İyün: №№ 2, 3; İyül: №№ 9, 10, 11, 12, 13, 15, 16, 18, 19, 21; Avgust: №№ 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42; Sentâbr: №№ 70; Oktâbr: №№ 82, 86, 87, 88, 92; Dekabr №№ 137.

Cılt 4 (271 sahifeli)

İyün: №№ 1, 2, 3, 4; İyül: №№ 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26; Avgust: №№ 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53; Sentâbr: №№ 54, 55, 57, 56, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71; Oktâbr: №№ 72, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 89, 90, 91, 92, 93; Noyabr: №№ 94, 95, 96, 97, 98, 99, 100, 101, 102, 103, 104, 105, 106, 107, 108, 109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 116, 117; Dekabr: №№ 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 127, 128, 129, 130, 131, 132, 133, 134, 135, 136, 137, 138, 139, 140.

Cılt 5 (54 sahifeli)

Avgust: №№ 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53.

Cılt 6 (32 sahifeli)

Sentâbr: №№ 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 71.

Cılt 7 (36 sahife)

Oktâbr: №№ 72, 75, 76, 77, 78, 79, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 89, 90, 91, 92, 93.

Cılt 8 (46 sahifeli)[21]

Noyabr: №№ 94, 95, 96, 97, 98, 99, 100, 101, 102, 103, 104, 105, 106, 107[22], 109, 110, 111, 112, 114, 115, 116, 117.

Cılt 9 (42 sahifeli)

Dekabr: №№ 118, 119, 120. 121, 122, 123, 124, 125, 128, 129, 130, 131, 132, 133, 134, 135, 136, 137, 138, 139, 140.

− 1918 −

Cılt 10 (45 sahifeli)[23]

Yanvar: №№ 3, 4, 5, 7, 8, 9; Avgust: №№ 81; Noyabr: №№ 152, 161; Dek. 165, 166, 167, 170, 171, 168, 176.

Cılt 11 (40 sahifeli)[24]

Yanvar: №№ 2, 4, 6, 7, 8; May: №№ 16, 26; İyün: №№ 36, 38, 39, 41, 44, 45, 47, 48, 54, 55, 57; İyül: №№ 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 75, 76, 77, 78, 79; Avgust: №№ 80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 89, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 98, 99, 100, 101, 102, 104, 105; Sentâbr: №№ 106, 107, 108, 109, 110, 111, 112, 113, 114, 116, 117, 115; Oktâbr: №№ 120, 121, 123, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 130, 131, 132, 133, 134, 135, 136, 137; Noyabr: №№ 139, 140, 142, 143, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 150, 151, 152, 153, 154, 155, 156, 157, 158, 159, 160, 161, 162; Dekabr: №№ 164, 165, 166, 167, 168, 169, 170, 171, 174, 177, 178, 179, 181, 182, 183, 184.

− 1919 −

Cılt 12 (30 sahifeli)

Yanvar: №№ 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26; Fevral: №№ 29, 30, 31, 32, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 45, 46, 47, 48; Mart: №№ 49, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 65, 67, 68, 69, 70, 71, 72; Aprel: №№ 74 [+dubl], 78, 79; İyün: №№ 81; Sentâbr: №№ 1, 3, 5, 7, 11, 12, 13; Oktâbr: №№ 24; Noyabr: №№ 28, 35.

− 1920−

Cılt 13 (27 sahifeli)[25]

Yanvar: №№ 1 (52), 2 (53) [+dubl], 3 (54) [+dubl], 4 (55) [+dubl], 6 (57) [+dubl], 7 (58), 8 (59), 9 (60), 10 (61), 11 (62), 12 (63), 13 (64); Fevral: №№ 14 (65), 15 (66), 16 (67), 17 (68) [+dubl], 18 (69), 19 (70), 20 (71), 21 (72), 22 (73), 23 (74)[26].


[1] Киримов Т.Н. Газетные фонды государственного архива в АР Крым // İlmiy bülleten. – 2008. – № 13. – С. 82-92.
[2] ع.س. قریمدا تاتار ماتباعجیلیغی \\ ایلری. − ١٩٢٧. – نومه رو ٤ (١٢). – آپره ل. – س. ٢٤.
[3] Habibulla Odabaş
[4] Abdurahman Qadrizade
[5] Cemil Kermençikli
[6] Cafer Seydahmed
[7] Osman Aqçoqraqlı
[8] Midhat Rifatov
[9] Hasan-Sabri Ayvazov
[10] Mustafa Qurtiyev
[11] Habibulla Odabaş
[12] Aziz şehitimiz Amdi Giraybaynıñ «Qırım tarihı» dissertatsiyasınıñ ilâvesi: Qırım edebiyatına bir baqış // Yıldız. − 1995. − № 3. − S. 8-20; Самойлович А.Н. Избранные труды о Крыме. Сборник [ред.-сост. Е. Эмирова; вступ. ст. А.А. Непомнящего]. − Симферополь: Доля, 2000. − 296 s.; Самойлович А.Н. Краткая учебная грамматика османско-турецкого языка. Репринтное издание 1925 года с дополнением и исправлениями. − М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН; Издательский дом «Муравей», 2002. − 158 с.; Çobanzade B. Qırımtatar edebiyatınıñ soñ devri. − Aqmescit: Dolya, 2003. − 132 s.; Кримський А. Література кримських татар [упоряд., автор вступ. статті, перек. з української мови на російську О.І. Губар; автор приміток İ.А. Керімов; перек. на кримськотатарську мову Н.С. Сейтяг’яєв]. − Сімферополь: Доля, 2003. − 200 с.
[13] Kirimov T.N., Abdulvaapov N.R. «Millet» gazetasınıñ seçme bibligrafik köstergiçi // İlmiy bülleten. – 2004. – № 1 (6). – S. 16-24.
[14] İdareden. «Millet» gazetası bugün yiñeden çıqmaya başladı // Millet. – 1919. – № 1. – Sentâbr 1.
[15] Aqmescit Devlet Arhivinde başqa gazetalarnıñ arasında qarışıp qalğan «Qırım müsülmanları»nıñ bir nüshasında böyle yazılarğa rastkelemiz: «Birinci sene-i devamiyesi. Cuma ve bazar künleri irtesinden maada her kün çıqar siyasiy, içtimaiy, iqtisadiy ve edebiy bitaraf milliy gazetedir. Muharrirler: O.M. Murasov, S.M. Mehmetof. Naşır: rotmistr Selim-Mırza Müftizade» / Qırım müsülmanları. – 1920. − № 13. − Aprel 30.
[16] H. Sabri Ayvazof. Qırımtatarlarında gazeta ve gazetacılıq // İleri. – 1924. – № 4 (12). – Aprel. – S. 13.
[17] Керимов И.А. Крымскотатарская периодическая печать довоенного времени // İlmiy bülleten. − 2004. – № 1 (6). – С. 2-5.
[18] Москва, Российская Государственная библиотека; Staats Bibliothek zu Berlin
[19] «Millet» gazetasınıñ ilk nüshası 1917 senesi iyün-27-de basıldı
[20] Cıltta başqa sanları arasında «Millet»niñ 1918 senesi yanvar ayında çıqqan № 1, 2 sanları da bar
[21] Mında 1917 senesine ait Qırım Müsülman İcra Komitetiniñ resmiy naşir efkârı olaraq sayılğan rusça «Голос татар» gazetasınıñ bir nüshası bar (1917. – № 14. – Oktâbr 28)
[22] «Millet»niñ 108 nomerolı nüshası birevler tarafından cılttan yırtılıp yoq etildi. Faqat, aynı nüshanı da Aqmescit Devlet arhivinde saqlanğan «Terciman» gazetası cıltlamalarınıñ birisinde taptıq
[23] 1919 senesine ait olğan «Millet»niñ № 26 (yanvar ayı); № 28, 29, 30 (fevral ayı) sanlarınen beraber «Al bayraq» [1918. – № 1 – 20 (5) mart; № 15. – 25 (12) mart; № 16. – 26 (13) mart] ve «Millet işi» [1918 – № 8. – 16 (1) mart; № 9. – 19 (4) mart] gazetaları bar
[24] Cıltta arap hurufatlı türkçe «Tasvir-i efkâr» adlı gazetanıñ eki sanı bar (1918 senesi, 9 temmuz ve 25 haziran). Neşirniñ çıqqan yeri: İstanbul, Şeref soqağı. Mesul müdiri: Ahmed Rasim
[25] Mında O.M. Murasov ve S.M. Memetovnıñ muharrirligi altında cuma ve bayram künlerinden başqa her kün çıqqan «Qırım müsülmanları» adlı siyasiy, içtimaiy, iqtisadiy, edebiy qırımtatar gazetasınıñ bir sanı da bar (1920. – № 13. – Aprel 20).
[26] Qayd etmege kerek, ki «Millet» gazetasınıñ bazı sanları Aqmescit arhivinde saqlanğan «Terciman» gazetasınıñ cıltlarında da tikilgen. Bu 1913, 1915, 1916 senelerge ait olğan 174 sahifeli «Terciman»nıñ cıltlamasında hem «Qırım ocağı» (1917. – № 18. – Sentâbr 1.; № 23. – Sentâbr 26; № 45. – Dekabr 13), «Millet işi» (1918. – № 4. – Fevral 12 (25); № 6. – Fevral 14 (27); № 8. – Mart 16 (1); № 9. – Mart 19 (4)) ve «Голос татар» (1917. – № 1. – İyül 22), «Millet» kibi kündelik neşirlerine rastkelinmek mümkün. Hususan «Millet» gazetasınıñ böyle sanları bar: 1918. – № 137. Oktâbr 31, № 150. – Noyabr 15; 1920. – № 12 (27). – Fevral 5, № 22 (73). – Fevral 21, № 23 (74). – Fevral 24, № 28 (79). – Mart 12.

0 коммент.: