Cenkten evel qırımtatar edebiyatı tarihini ögrenüv meselelerinden biri — biobibliografik materiallarnı ögrenüvdir (Cemil Kermençikliniñ misalinde)


Tahir Kerim

Soñ vaqıtta edebiyatşınas alimler, tarihçiler arasında qırımtatar edebiyatı ve medeniyetiniñ tarihiy evrimine nisbeten umumiy meraq bağı arttı. İ. Gasprinskiyniñ medeniyet ve maarif sahasındaki faaliyeti devirine, Qırımnıñ inqilâbiy ve inqilâptan soñ devirlerinde qırımtatar medeniyeti erbaplarına ayrıca üstünlik berile. Cenkten evel devirine ait olğan ğayet nadir matbuat materialları, arhiv işleri, qırımtatar edebiyatı ve medeniyeti erbaplarınıñ şahsiy fondlarında bulunğan qıymetli elyazmalar hem de zemaneviy ilmiy tedqiqatlar esasında malümatnameler, biobibliografik köstergiçler, sözlükler, entsiklopediyalar tertip etile.

Qırımtatar medeniyeti ve edebiyatına bağışlanğan ilmiy işlerinen, entsiklopedik, malümatname, biobibliografik neşirlerinen İ. A. Kerimov, Ş. E. Yunusov, Y. U. Qandımov, D. P.  Ursu, V. Y. Gankeviç, N. S. Seytyağyaev, N. R. Abdulvaapov, Z. Qurtnezir, R. Fazılov, S.  Nagayev, N. Yağya kibi müellifler bellidir. Çetel müelliflerinden Y. Aqpınar, H. Qırımlı, K. Çapraz, U. Aqtaş, O. Söylemez ve digerlerni qayd etmek mümkün.
İ. Kerimovnıñ biografik, bibliografik ve malümatname şekilinde neşirlerni tertip etmege tecribesi bar[1]. Onıñ bibliografik neşirleri cedvelinden XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başında qırımtatar edebiyatı klassikleriniñ tercime-i hallar bukleti yer aldı[2]. Buklet şunen meraqlı ki, portretlerniñ art tarafında medeniyet erbaplarınıñ qısqa tercime-i halları rus ve qırımtatar tillerinde berile. Bunıñ içün mezkür neşir oquyıcılarnıñ daha keniş dairesi içün elverişli ola. Biografik neşirler arasında tahallüsler luğatını da qoşmaq mümkün[3]. Luğat  qırımtatar tilinde yazılğan bediiy eserlerde rastkelgen qıyın sözler luğatı ve cenkten evel hem de cenkten soñ matbuatta rastkelgen tahallüsler luğatı kibi eki qısımdan ibaret. Luğatta yalıñız kriptonimlernen belgilengen bir sıra müellifler de açıqlandı. Tahallüsler cedvelinde tedqiq olunğan o, ya da bu müellif haqqında qısqa biografik malümatlar berildi.
Seytğazı Ğafarov tarafından «Terciman» gazetasınıñ materialları esasında tertip etilgen İ.  Gasprinskiyniñ maqale ve bediiy eserleriniñ bibliografik cedveli de oquyıcılarda büyük meraq doğura. Bu iş ilk defa «Yıldız» mecmuasında derc olundı ve soñra, bazı bir qoşumçalarnen, ayrı kitap sıfatında ğayrıdan dünya yüzü kördi[4]. İ.  Gasprinskiyniñ icadiy faaliyeti ve ömüri daha toluca V. Y. Gankeviç ve N. Yağya tarafından tertip etilgen biobibliografik köstergiçte aks  olundı[5].
XIX-XX asırlarda Qırımnıñ medeniy ve içtimaiy hayatını aks etken köstergiçler cedvelini devam eterek, aşağıdaki adlarnı qayd etmek mümkün: Qırımtatar medeniyeti erbaplarınıñ biobibliografik luğatı. Baş muharrir D. P.  Ursu[6]; Ş. Qaybullayev ve D. Halilova tarafından tertip etilgen Qırım ve qırımtatarlar haqqındaki bibliografik luğatı[7]; Ukraina kitap palatası tarafından neşir etilgen «Ukrainada tatarlar» («Tatarı v Ukraine») adlı ilmiy yardımcı köstergiç[8]; Z. Qurtnezir, R. Fazıl, S. Nagayevniñ kitap-malümatnameleri[9]. Şu sırağa çetel türk neşirlerini de qoşmaq mümkün — bu, H. Qırımlı ve U. Aqtaşnıñ tertip etken «Qırım bibliografiyası. Türkiye Cumhuriyeti deviri (1923-1986)[10]; «Qırım Tatar Türklerinde matbuat (1881-1990)»[11] ve ilâhre.
İşbu tolu olmağan biobibliografik işlerniñ cedveli haqqında aytqanda şunı qayd etmeli ki, olar arasında ayrı tarihiy sımağa bağışlanğan neşirlerniñ sayısı nisbeten azdır.
Amelde şimdiki künde belli bir icadiy şahıs haqqında bibliografik ve umumen ömür yolunı tariflegen materiallarnı tertipke çeküv boyunca bazı bir hareketler yapıla. Misal olaraq, qırımtatar milliy edebiyatınıñ erbaplarından Ablâkim İlmiy, Osman Aqçoqraqlı, Memet Nuzet, Abibulla Odabaş, Cemil Kermençikliniñ[12] eserler toplamlarına kirsetilgen bibliografik qısımlarını añmaq mümkün. Soñki kitap Cemil Kermençikli haqqındaki biobibliografik materiallar cehetinden ğayet degerli menba ola. Kitapta berilgen esas edebiyat, bu, cenkten evel qırımtatar tilinde arap yazısınen çıqqan gazeta, mecmua ve kitaplardır. Müellifniñ içtimaiy faaliyetinen, kelip çıquvı ve sotsial statusınen bağlı bazı materiallar soy-soplarınıñ hatırlavlarına, mahkeme-tahqiqat işleriniñ materiallarına esaslanalar.
Müellifniñ publitsistik ve bediiy eserleriniñ asıl metnlerine berilgen ilâvede arap yazısındaki metnler, glossariy, izahatlar, qıyın sözler luğatı hem de aşağıdaki bölüklerden ibaret bibliografik cedveli teklif etile:
1.                 Publitsistik eserler;
2.                 Bediiy eserler;
3.                 C. Kermençikliniñ ömüri ve içtimaiy faaliyetinen bağlı diger materiallar. 
Üçünci bölükke qırımtatar, ukrain, rus ve türk tillerinde yazılğan materiallar kirsetildi.
İşniñ maqsadı bibliografik historiografik materiallar vastasınen şair, nesirci, publitsist ve cemaat erbabı Cemil Kermençikliniñ ömür ve icadiy yolu ne derecede ögrenilgenini tesbit etmektir.
Cemil Kermençikli 1891 senesi Yalta uyezdiniñ Kermençik (şimdi Vısokoye) köyünde büyük bağçanıñ sahibi hoca ve molla Abla (Seit-Abla) İbraimniñ qorantasında doğdı. Anası Ava (Ava-Şerfe) aslı allı-taqatlı kermençiklilerden edi.
Doğmuşlarnıñ bildirgenine köre, qorantada 10 bala bar edi. Amma olardan dördü daha bala ekende vefat etti. Üykenleri Yaqub Kermençikli — belli maarif erbabı, Bütünittifaq maarif hadimleri birleşmesiniñ azası[13], milliy azatlıq hareketiniñ iştirakçisi, 1917 senesi I Qırımtatar halqı Qurultayınıñ delegatı[14].
C. Kermençikli oqumağa ve yazmağa evde ögrendi. Abdul-Alimniñ (Bağçasaray) mektebinde eki yıl oqudı, soñra «Zıncırlı» medresede tahsil aldı, 1908 senesinden başlap ise İstanbul medresesinde oqudı. 1913 senesi Qırımğa qaytıp, ocalıq faaliyetinen oğraştı.
1916-1917 seneleri «Terciman» gazetasında çalıştı. Qurultaynıñ qırımtatar halqınıñ milliy azatlığı oğrundaki küreşinde faal iştirak etti. Cemil Kermençikli milletçilikte qabahatlanıp, 1937 senesi il 27-de qattı rejimdeki hapske alındı ve Sibirge sürgün etildi[15]. Lâkin R. Fazıl ve  S. Nagayevniñ «Qırımtatar edebiyatınıñ tarihi» adlı kitabında hapske alınuv müddeti iyün olaraq körsetilgendir[16].
Arhiv materiallarınıñ menbalarına muracaat eteyik: NKVDnıñ C. Kermençiklige qarşı 010683 sanlı mahkeme işi 1937 senesi açıla[17]. Sorğu qaydlarından şunı bilemiz ki, Kermençikli 8 yaştan başlap Bağçasarayda mektepte oqudı, soñra 1907 senesine qadar «Zıncırlı» medresesinde oqudı. 1908 senesinden 1909 senesine qadar İstanbulda oqudı. O erden Orenburgğa yol alıp, 1910 senesine qadar «Hüseyniye» medresesinde tahsil aldı. 1910 senesi Kermençikli Qırımğa qaytıp, 1916 senesine qadar Yalta uyezdindeki Mishor köyünde hoca olıp çalıştı. 1916 senesinden 1919 senesine qadar Kezlevde tatar mektebinde çalıştı. 1917 senesi «Millet» gazetasında Kezlev uyezdiniñ hocaları içün berilgen ilân C. Kermençikli Kezlev mektebinde çalışqanından delâlet bere. «Mahkeme-i Şeriye taraftan yeñi açılacaq ruşdiye ve  nümüne iptidaiy mektepler muallimlerine diqqat» serlevhası altında berilgen «Kezlev uyezdiniñ orta mektebine baqqan nümüneli başlanğıç mektebiniñ hocaları» qısımında başqa adlar sırasında Cemil Kermençikliniñ de adı añıla[18].
C. Kermençikli 1919 senesinden 1921 senesine qadar özüniñ tuvğan Kermençik köyünde, 1921 senesinden 1929 senesine qadar ise Qırq-Çolpan köyünde hocalıq etti. 1919 senesinden 1937 senesine qadar, yani hapske alınğanına qadar, Saq rayonı Başmaq (şimdi İzvestkovoye) köyünde hoca olıp çalıştı.
Kermençikli 1937 senesi iyül 27-de[19] hapske alındı. 1938 senesi avgust 14-te onıñ işi SSSR Aliy Mahkemesi Harbiy Kollegiyasınıñ seyyar sessiyası tarafından baqıldı ve o yerde Uk RSFSR 58-10 11 maddesi esasında Kermençikli 8 yıllıq middetke tüzetüv-emek lagerinde azatlıqtan mahrum etildi. Onı Arhangelsk vilâyetiniñ Kuloylag yerine yolladılar. C. Kermençikli, mahkeme inde kösterilgenine köre, 1941 senesi yanvar 24-te vefat etti[20]. Bazı neşirlerde Kermençikliniñ ölgen yılı 1942 senesi yanvar 22 kibi kösterile[21].
C. Kermençikli 1959 senesi fevral 28-de suçu olmağanı içün aqlandı[22].
Qoşma olaraq şunı aytmaq mümkün ki, yazıcınıñ oğlu Ercivan Kermençikliniñ gazeta maqalesinde[23] babasınıñ ölgen yılı, mahkeme işindeki kibi, 1942 senesi yanvar 24 kibi kösterile. Bu maqalede mahbüsniñ öz qorantasınen mektüpleşkeni haqqında añıla ve  Kermençikliniñ soñki bulunğan yeri Arhangelsk şeheriniñ Sol yalındaki Talaga köyü olaraq kösterile.
C. Kermençikli icadiy yolunıñ esas devirleri cenkten evel çıqqan «Terciman» ve «Millet» gazetalarında aks oluna. Bu gazetalarda Cemil Kermençikliniñ icadiy faaliyetini aks etken ve  mevzu cehetinden keniş miqyaslı publitsistik ve bediiy eserleri, çeşit-türlü qaydları derc olundı. Mezkür menbalarda yazıcı icadınıñ mevzu ve ğaye nelişlerine bivasta tesir etken sotsial iqlim sezilmekte.
Qırım inkişafınıñ sotsial-siyasiy, iqtisadiy, medeniy taraflarını aks etken publitsistik maqaleler, felyetonlar, taqrizler, seslenüvler hem de nazm eserleriniñ esas qısmı «Mabih-il iftiharım — qırımlıqtır menim ğururım» cıyıntığına kirsetildi[24]. C. Kermençikliniñ cenkten soñ dünya yüzü körgen birinci şiirleri  «Saadet içün» şiirler cıyıntığından yer aldılar[25]. Bu cıyıntıqqa U. Ş. Tohtarğazı, A. Çergeyev, Y. Şakir-Ali ve C. Kermençikliniñ şiirleri, poema ve pyesaları kirsetildi. C. Kermençikliniñ basılğan «Cenk meydanı» ve «Sevin, ey şanlı millet» adlı şiirleri cenkten evel çıqqan neşirlerde de rastkele[26]. Bunıñ sayesinde biz qıyaslav usulınen şiirlerdeki bazı bir hata ve eksikliklerni faş ettik. C. Kermençikliniñ kitapqa kirsetilgen diger şiirleriniñ asıl nushaları elimizde olmağanı sebebinden olar haqqında tam malümat berip olamaymız. Bu, «Ğaripniñ zarı», «Tañ aldı», «Dükâncılıq ömürinden», «İstimdat», «Düşünce», «Akimniñ maslahatı», «Hatibe», «Tatama», «Mektep şarqısı», «Ekinci mektep şarqısı», «Üçünci mektep şarqısı», «İnandım», «Çalışmamaq ayıp»[27] kibi şiirlerdir. C. Kermençikliniñ ğayrıdan baqıp çıquv ve asıl nushalarnen qıyaslavnı talap etken bu ve diger şiirlerni başqa neşirlerde de rastketiremiz[28]. İhtimal, C.  Kermençikliniñ 1917 senesi neşir etilgen «Küçük dostlarıma» adlı cıyıntığında da onıñ bazı şiirleri basılğandır[29].
«Millet» gazetasında «Küçük dostlarıma» serlevhası altında çıqqan ilân mezkür kitap 58 sahifeli olıp, onıñ ekinci ve üçünci qısımları da neşirge azırlanayatqanından delâlet bere. Kitap haqqında malümatlar az. Bizde onıñ yalıñız elyazma nushası bar[30]. Bu elyazmağa baqıp biz şiirlerniñ mündericesi haqqında tek nazariy cehetten fikir rsetebilemiz, çünki metnler arap yazısından kirill urufatına köçürilgende bir çoq hatalarğa yol berildi, degen ihtimalı bar. Elyazma materialları arasında belli qırımtatar yazıcısı, publitsist ve edebiyatşınas E. Şemi-zadeniñ elyazması ayrıca diqqatqa lâyıqtır[31]. Bu elyazmada yuqarıda añılğan «Saadet içün» adlı şiirler cıyıntığına bağışlanğan tenqidiy maqale bar. Söz kelimi, mezkür cıyıntıqnı A. Altañlı, Ş. Alâdin, Y. Bolat, A. Dermenci tertip etkenler. Elyazmada tertip eticiler, hususan A. Dermenci A.  Çergeyev, U. Ş. Tohtarğazı, Y. Şakir-Ali ve C. Kermençikli kibi qırımtatar edebiyatı klassikleriniñ bediiy eserleri uzerinde öz başına fikir rsetkenlerine ayrıca diqqat etile.
XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başında qırımtatar edebiyatınıñ aqımları ve hususiyetlerini belgilemek içün E. Şemi-zade öz maqalesinde alim B. Çoban-zadeniñ «Qırımtatar edebiyatında qurultaycılıq ve milletçilik» adlı ilmiy işine sıtlana[32]. Amma özü de bazı hronologik hatalarğa yol bere. Mında B. Çoban-zade kitabınıñ çıqqan yılı 1929 senesi yerine 1930 senesi kibi kösterile.
C. Kermençikliniñ cenkten evel devirge ait olğan ve onıñ icadiy yolunıñ umumiy çizgilerini harakterizlegen menbalar cedvelini devam eterek, B. Çoban-zadeniñ yuqarıda añılğan işine «Qırımtatar edebiyatınıñ soñ devri» tenqidiy etüdlerini[33]; akademik A. Y. Krımskiyniñ qırımtatar edebiyatına bağışlanğan ve 1930 senesi Bütünukraina ilimler akademiyası tarih-filologiya bölüginiñ «Studii z Krimu» (№89) adlı cıyıntığına kirsetilgen maqalelerini[34]; A. Odabaşnıñ «Millet» gazetasında «Qırımnıñ kitap yazıcıları» adınen çıqqan qısqa entsiklopedik maqalelerini[35]; «Azat Qırım» gazetasında qırımtatar tili ve edebiyatı haqqındaki maqalelerni[36]; C. Kermençikliniñ iştiraginen keçken yerli medeniy tedbirlerden reportajlarnı[37]; B. Çoban-zadeniñ «Qırımtatar edebiyatında qurultaycılıq ve milletçilik» adlı kitabına seslenüvni de qoşmaq mümkün. Bu seslenüvde müellif öz kitabınıñ qısımlarından birisinde Cemil Kermençikliniñ icadına ğayet çoq diqqat ayırğanında qabahatlana. Müellif «Yaş» tahallüsi altında berilgen maqalesinde C. Kermençikli qırımtatar halqı I Qurultayınıñ delegatı degil ve  onıñ şiirleri 1917 senesi z bergen fevral inqilâbınıñ ğayelerine zıt kele, dep saya[38].
Böyleliknen, netice çıqarğanda şunı qayd etmeli ki, Cemil Kermençikli haqqındaki biobibliografik materiallarnı sistemleştirüv üzerinde iş onıñ ömüri ve icadı ne derecede ögrenilgenini belgilemege yardım ete. Historiografik materiallarnı toplav ve tasnif etüv böyünca iş tedqiqatnıñ yañı problemli mesele ve aspektlerini belgilemekni közde tuta. Aynı vaqıtta, belli bir tarihiy devirge ait olğan edebiyat ve medeniyetni ögrenüvniñ rentabelligini evelden belli ete. Bizim alda bu, XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başında qırımtatar edebiyatınıñ vekili olğan Cemil Kermençikliniñ icadiy mirasıdır.
Bir yerde derc olunmağan elyazma vesiqaları hem de qırımtatar tilinde arap yazısında çıqqan neşirlerniñ asıl nushaları tedqiqatçılar içün büyük ehemiyetke maliktir. Qırımtatar milliy medeniyetiniñ az ögrenilgen şu fondları sayesinde endi yapılğan işlerge tüzetüv ve qoşumçalarnı kirsetmek mümkün.
Sistemli, bir-birini tamamlağan biobibliografik kataloglarnı tertip etüv ilmiy araştırmalarnıñ ketişatına tesir etebile. Çünki biobibliografik materiallarnı sistemleştirüv ve  ögrenüv — bu, qırımtatar medeniyeti ve edebiyatı erbapları icadınıñ, şu cümleden Cemil Kermençikli icadiy mirasınıñ evrimini istiriografiya cehetten ögrenüvniñ usullarından biridir.


[1] Керим И. А. «Библиографик сечмелер. — Акъмесджит: Къырымдевокъувпеднешир, 1994. — 56 с.; Керим И. А. Гаспринскийнинъ «джанлы» тарихи. По материалам газеты «Терджиман» (1883 – 1914). — Акъмесджит: Тарпан, 1999. — 408  c.; Керим И. А. Медений эснас (1920 — 1938). — Симферополь: Таврия, 1997. — 496  с.
[2] Керим И. А. Эки асыр арасында ХIХ — ХХ — На стыке веков. Второе издание. — Акъмесджит: Къырымдевокъувпеднешир, 1997. — 21 портрет.
[3] Керим И. А. Эски эдебиятымызда къулланылгъан базы сёзлернинъ изаатлары. Тахаллюслер лугъаты. — Акъмесджит: Къырымдевокъувпеднешир, 1997. — 56 c.
[4] Гафаров С. «Терджиман» газетасында басылгъан эсас материалларнынъ къыскъа библиографиясы // Йылдыз. — 1989. — № 4. — С. 130-144; Исмаил Гаспринский — Великий просветитель / Сост. Ф.  Зиядинов. — Симферополь: Тарпан, 2001. — 256 с.
[5] Биобиблиография. Исмаил-бей Мустафа оглу Гаспринский / Сост. Ганкевич В. Ю., Ягья Н. — Симферополь: Крымучпедгиз, 1995. — 80  с.
[6] Деятели крымскотатарской культуры (1921 — 1944). Биобиблиографический словарь / Гл. ред. и сост. Д.  П.  Урсу. — Симферополь: ДОЛЯ, 1999. — 240 с.
[7] Крым и крымские татары. Краткий библиографический указатель / Сост. Ш.  Кайбуллаев, Д.  Халилова — Симферополь: Крымучпедгиз, 2003. — 61  с.
[8] Татари в Україні: Науково допоміжний покажчик (1917-1941) / Укл. Н.  А.  Дехтярьова, С. Г. Кузнецова, Н.  Л.  Македон. — Київ: кн. палата України, 1997. — 129 с.
[9] Куртнезир З. Къырымтатар эдиплери. Омюр ве яратыджылыкълары акъкъында къыскъа малюматлар. — Акъмесджит: «Таврия» нешрияты, 2000. — 223 с.
[10] Kırım bibliografiyası. Türkiye Cumhuriyeti dönemi (1923-1986) / Haz.: H.  Kırımlı ve Ü. Aktaş. — İstanbul, Şafak, 1986. — 80 s.
[11] Kırım Tatar Türklerinde basın (1881-1990). Yüksek lisans tezi. İsatanbul, 1990. — 57 s.
[12] Абляким Ильмий. Эсерлер топламы / Сост. И.  А.  Керим. — Акъмесджит: Таврия, 2004. — 176 с.; Акъчокъракълы О. Эсерлер топламы / Сост. И.  А.  Керим. — Акъмесджит: Таврия, 2005. — 211 с.; Мемет Нузет. Къырымнынъ чёль аятындан. Сайлама эсерлер джыйынтыгъы / Сост. Н.  Сейтягья. — Симферополь: ДОЛЯ, 2003. — 240  с.; Одабаш А. Чатыртавлынынъ огютлери. Несир ве назым топламы / Сост. Сеитбуллаев Э. Б. — Симферополь: Къырымдевокъувпеднешир, 2005. — 110 с.; Керменчикли Дж. Ма-бих-иль ифтихарым — къырымлыкътыр меним гъурурым. Макъалелер ве шиирлер джыйынтыгъы / Сост. Киримов  Т.  Н. — Симферополь: Къырымокъувпеднешир, 2005. — 135 с.
[13] ГААРК, ф. Р — 1622, оп. — 1, д. — 1, л. — 31.
[14] Архив НИЦ «Рукописная книга» при кафедре крымскотатарской и турецкой литературы КИПУ, ф. Я. Керменчикли. Арх. д. — 1, л. — 2. — Материалы ГУ СБУ АРК для архива НИЦ передал Р. Хаяли.
[15] Деятели крымскотатарской культуры (1921-1944). Биобиблиографический словарь / Гл. ред. и сост. Д.  П.  Урсу. — Симферополь: ДОЛЯ, 1999. — 240 с. — С. 118-119; Керим И. А. Эки асыр арасында ХIХ-ХХ — На стыке веков. Второе издание. — Акъмесджит: Къырымдевокъувпеднешир, 1997. — 21 портрет.; Куртнезир З. Къырымтатар эдиплери. Омюр ве яратыджылыкълары акъкъында къыскъа малюматлар. — Акъмесджит: «Таврия» нешрияты, 2000. — 223 с. — С. 57-58.
[16] Фазыл Р., Нагаев С. Къырымтатар эдебиятынынъ тарихы. Къыскъа бир назар. Акъмесджит: Къырым девлет окъув-педагогика нешрияты, 2001. 640 с. — С. 245.
[17] Архив НИЦ «Рукописная книга» при кафедре крымскотатарской и турецкой литературы КИПУ, ф. Дж. Керменчикли. Арх. д. — 1. — Л. — 1. — Материалы ГУ СБУ АРК для архива НИЦ передал Р. Хаяли.
[18] Муаллимлеринъ назар дикъкъатына. Махкеме-и Шерие тарафтан енъи ачыладжакъ рушдие ве нумюне иптидаий мектеплер муаллимлерине дикъкъат // Миллет. — 1917. — сент. 13.
[19] Архив НИЦ «Рукописная книга» при кафедре крымскотатарской и турецкой литературы КИПУ, ф. Дж. Керменчикли. Арх. д. — 1. — Л. — 1. — Материалы ГУ СБУ АРК для архива НИЦ передал Р. Хаяли.
[20] Архив НИЦ «Рукописная книга» при кафедре крымскотатарской и турецкой литературы КИПУ, ф. Дж. Керменчикли. Арх. д. — 1. — Л. —2. — Материалы ГУ СБУ АРК для архива НИЦ передал Р. Хаяли.
[21] Деятели крымскотатарской культуры (1921-1944). Биобиблиографический словарь / Гл. ред. и сост. Д.  П.  Урсу. — Симферополь: ДОЛЯ, 1999. — 240 с. — С. 118; Фазыл Р., Нагаев С. Къырымтатар эдебиятынынъ тарихы. Къыскъа бир назар. Акъмесджит: Къырым девлет окъув-педагогика нешрияты, 2001. 640 с. — С. 248.
[22] Архив НИЦ «Рукописная книга» при кафедре крымскотатарской и турецкой литературы КИПУ, ф. Дж. Керменчикли. Арх. д. — 1. — Л. — 3. — Материалы ГУ СБУ АРК для архива НИЦ передал Р. Хаяли.
[23] Керменчикли Э. Дешетли кечмишини хатырлап  // Йылдыз. 1996. — №4. — С. 51-53.
[24] Керменчикли Дж. Ма-бих-иль ифтихарым — къырымлыкътыр меним гъурурым. Макъалелер ве шиирлер джыйынтыгъы / Сост. Киримов  Т.  Н. — Симферополь: Къырымокъувпеднешир, 2005. — 135 с.
[25] Саадет ичюн. У. Ш. Токътаргъазы, А. Чергеев, Дж. Керменчикли, Я. Шакир-Али. Шиирлер, поэмалар, пьеса / Тертип этиджилер: А. А. Алтанлы, Ш. Алядин, Ю. Болат, А. Дерменджи; Ред. Э. Шемьи-заде — Ташкент: Эдебият ве санъат нешр., 1976. — 138с.
[26] Керменчикли Дж. Дженк мейданы // Миллет. — 1917. июль 6.; Керменчикли Дж. Севин, эй шанлы миллет! // Терджиман. — 1917. — март  16.
[27] Саадет ичюн. У. Ш. Токътаргъазы, А. Чергеев, Дж. Керменчикли, Я. Шакир-Али. Шиирлер, поэмалар, пьеса / Тертип этиджилер: А. А. Алтанлы, Ш. Алядин, Ю. Болат, А. Дерменджи; Ред. Э. Шемьи-заде — Ташкент: Эдебият ве санъат нешр., 1976. — 138 с. — С. 78-100.
[28] Керим  И.  А. Акъсызлыгъа асла бойсунмам // Ленин байрагъы. — 1990. — июль 31.; Керменчикли Дж. Атым. Севин, эй шанлы миллет! Челебиджихане. Мукъаддес эмелимиз олуркен // Йылдыз. — 1996. — № 4. — С. 56-59; Керменчикли Дж. Инандым. Илим. Реджу. Истимдат // Йылдыз. — 1992. — № 2. — С. 124-125; Кунештен бир парча. Къырымтатар шиириети антологиясы (XIII-XX асырлар) / Тертип этиджилер Мыкола Мирошниченко, Юнус Къандым. — Киев: Украинада яшагъан миллий азлыкълар тиллериндеки эдебиятлар боюнджа ихтисаслаштырылгъан Баш редакциясы, 2003. — 786 с. — С. 258-272. — Къырымтатар ве украин тилинде; Başlanğıcından günümüze kadar Türkiye dışındaki türk edebiyatları antolojisi13 c. Kırım türk-tatar edebiyatı. Ankara: Kültür Bakanlığı, 1999. 600 s. — S. 472-473.
[29] Енъи китап // Миллет. — 1917. — сент. 3; Кучюк достларыма // Миллет. 1917. сент. 11, 24; Керим  И.  А. Акъсызлыгъа асла бойсунмам // Ленин байрагъы. — 1990. — июль 31.
[30] Архив НИЦ «Рукописная книга» при кафедре крымскотатарской и турецкой литературы КИПУ, ф. Дж. Керменчикли. Арх. д. — 2. — Материалы для архива НИЦ передала Л. Абдурешитова.
[31] Архив сектора рукописей Республиканской крымскотатарской библиотеки им. И Гаспринского, ф. — 100, оп. — 1. — ед. хр. — 11.
[32] Çoban-zade B. Kırım-tatar edebiyatında kurultaycılık ve milletçilik. — Bакu: Azerbaycan İlmi tedkik institutu neşriyatı, 1929. — 38 s.
[33] Чобан-заде Б. Къырымтатар эдебиятынынъ сонъ деври: Маруза. — Симферополь, Доля, 2003. — 132 с. — На крымскотатарском и русском языках.
[34] Чатыртавлы. Дерекой мунасебетиле.  Къырымнынъ китап языджылары (Книгоиздатели Крыма) // Миллет. 1919. — фев. 20.
[35] Зия. Къырымтатар эдебияты акъкъында бир къач сёз // Азат Къырым. — 1942. — фев. 20; Шейх-заде Номан. Тилимиз ве эдебиятымыз акъкъында базы къайдлар. — Азат Къырым. — 1943. — март 30.
[36] Зия. Къырымтатар эдебияты акъкъында бир къач сёз // Азат Къырым. — 1942. — фев. 20; Шейх-заде Номан. Тилимиз ве эдебиятымыз акъкъында базы къайдлар. — Азат Къырым. — 1943. — март 30.
[37] Хаберджи. Татар акъшамы // Миллет. — 1917. — сент. 19.
[38] Яш. Профессор Чобан-заденинъ чыкъкъан китабы акъкъында // Енъи дюнья. — 1930. — янв. 11. — В кн.: Керим И. А. Медений эснас (1920-1938). — Сим.: Таврия, 1997. — 496 с. — С. 216.

0 коммент.:

Yorum Gönder