Qırımda eski qırımtatar devriy matbuatnıñ medeniy yarıqlandıruv missiyası (1883 – 1944)

Dr. Doç. Tahir Nureddinoğlu Kerim

Özet
Seleflerimizniñ halq-azatlıq mücadelesini aks ettirgen arşiv malümatlarını bir sistemge ketirmek arzusınen başlağan işlerini devamlayaraq, muharebe ve evvelki milliy matbuatnıñ sırf haber, eglendirme bir menbaası degil. Daha fazla, bunuñ Qırımda müsülman ilim-fen fikriniñ şekillenmesine esas qoyğanına qanamız. Zira, mahalliy yayınlar oquycınıñ arzu, ihtiyaclartemelden ögrenir. Cemiyetin olsun içtimaiyet, siyasiyet ve olsun iqtisadiyet, medeniyetten bihaberligininiñ ögüni almaqçün çağrılğan him mevzularğa toqunır. Bu münevverler ve mutaassip dinciler arasındaki mefküreviy qavğalar; aileviy münasebetler; türkiy halqlarnıñ lehçe, hat-yazı cihetten yaqınlaşması (yoqsa, biribirinden uzaqlaşması); milliy tahsilniñ her kez içün lâyıqlığıdır.
Anahtar sözleri: qırımtatar neşirciligi, maarif, missiya


Cultural and educational mission of the
Crimean Tatar periodical press in the Crimea (1883 1944)

Abstract:
Nowadays the work of predecessors on the systematization of prewar archival materials that reflect the specificity of the Crimean Tatar national liberation movement is being kept on. As a result, it is necessary to underline that the national periodical press of pre-war and wartime periods (1883 - 1944) performs not only as a chronological and entertainment source but also it appears to be a main component of the development of Muslim ethnic and pedagogical ideas in the Crimea. The local press gives a complete analysis of subscribers’ interests and needs as well as it regards important issues that are meant to prevent social and political and economic illiteracy of the community. This is an ideological confrontation between the intelligentsia and the clergy; unequal relationship between the spouses in the family; linguistic and graphical similarity, or, on the contrary, estrangement of Turkic people; qualitative development of new branches of civil and military issues; democratization of education.
Keywords: Crimean Tatar press, education, mission.

Türk-müsülman matbaacılıq añanesiniñ inkişafında “Terciman matbaahanesi hem gazetasınıñ olğan rolü haqqında laf açsaq, bu yrde İsmail Gaspralı ve safdaşlarınıñ ğayeviy baqışların tesirini lâqayd qaldırmamaq kerek. Keza, onuñ başlağan maarif missiyası ilken Rusiye imperatorlığı hudutlarında yerleşken türk-müsülmanlarda demokratik tahsilniñ kerçekleşmesini köz ögünde tuta edi. Qırımda yañı ses usulı boyunca oqutılğan ilk mekteplerniñ ne derece populâr olğanını hatırlamaq kerek ki, Gaspralı Terciman yardımınen ortalıqqa patlağan bomba kibi tesir bıraqıp, türk-tatar halqlarınıñ milliy maarifine nisbeten olğan yañlış tasavurlarısarsıtmaqçün büyük ğayretler köstere. Bundan ğayrı, işbu cedidcilik dalğası diger halqlarnıñ, şu cümleden taciklerniñ milliy-azatlıq hareketini belli bir derecede canlandırdı ise, bularnıñ münevverleri şuur, mustaqillik, til sağlamlığı üzerinde çıqqan tartışmalar sayesinde modern türkçülik ğayelerin kendilerine zıt kelgenini tanıdılar. Masrur Abdullah Tacik publitsistikasında milliy ayniyet evriminiñ meseleleri doktora tezinde bu hususta yazarken, tacik publitsistikasında türkçülik ğayesi tenqidge oğratılmasınen birlikte yañı tacik kimliginiñ şekillenip başlağanını da qaydlay[1]. Böyleliknen, Gaspralınıñ faaliyeti türkiy halqlarnıñ bir til, ğaye üzerinde birleşmelerine bağışlanıp, türk olmağan müsülmanların kendisini millet olaraq tasavvur etmelerine esas bere.
Eski künlük neşirlerin sahifelerinde qırımtatar milliy maarif özgünliklerini araştırırken, devirniñ mühitine muqaytlıqnen yanaşmalımız. Çünki yarımadada hükümetniñ hep deñişip turğanı sayesinde mürekkepleşken siyasiy durumı da matbuatnıñ keyfiyetine tesir ete. Bundan ötrü mevzunı terence açıqlamaq niyetile sürgünlikten evvel Qırımda müsülman matbuatınıñ esas devirler tasnifini nümayış etemiz:
Çarlıq devrine ait muvaqqat matbuatı (“Tonğuç”, “Terciman”, “Millet”, “Alem-i Nisvan”, “Alem-i Sübyan”, “Ha-ha-ha”, “Uçqun” ve ilh.);
1917 senesinden itibaren çıqqan neşirler (“Qırım ocağı”, “Millet”, “Krım”, “Haq ses”, “Qırım Müsülmanları”, “Yeñi dünya”, “İşçi halq”, “Al bayraq”, “Qızıl Qırım” ve ilh.);
– Almanlar  okkupatsiyası yayımları: 1942-1944 ss. (“Qızıl Qırım”, “Azat Qırım”, “Ana Yurt” ve ilh.)[2].
Fevqaniy devirler zarfında Qırımda yüzge yaqın gazeta ve mecmua matbaa yüzünden çıqsa, bular ekseriyetle qırımtatar tilinde arap, latin ve kiril hurufatınen basılır. O zaman neşirleri sırasında mektep talebeleri tarafından hazırlanğan elyazma divar gazetelerini de rastketirmek mümkün. Bulardan künümizge qadar belki tek nüshası saqlanğan “Nenkecan adlı edebiy-maarif mecmuasıdır. Bu cıltı Avrupa tarzına beñzep kiyingen, elinde kita genç muallimeniñ resmi ve “Oquyıcılarnıñ faidesini tüşünir, oqumağanlarnı da unutmaz aylıq jurnalı" şiarı ile süslengen neşirniñ ilk sanı 1922 senesi dünya yüzü köre. Bundan dolayısıle şöyle bir hulâsa çıqarabilemiz ki, İsmail Gaspralınıñ neşircilik mektebinden menşei olğan cedidcilik hareketi qırımtatar milliy matbuanıñ temelini qoydı. Halqnıñ medeniy yarıqlandırması cihetten “Millet gazetası da ğayet meraqlı. Neşirniñ parlaq ve mahsuldar yazıcılarından birisi Habibullah Odabaş olup, ileride Qırım ASSR Halq Maarif Komissarlığınıñ nufuzlı hadimi sıfatında yıllar devamında ana tilinde oquv sistemasını araştıra[3]. Ve bu sayesinde öz içün kölemli bir ıstılahlar luğatını bile hazırlay. Bediy-publitsistik eserlerde qullanğan sade, funtsional tilinen vatandaşlarnıñ kommunikativ ilişkilerini qolaylaştırmağa ğayretler köstere. Çünki halqnıñ medeniy seviyesi yükselmesinen birlikte onuñ yañı sahalarını menimsemesine dair peydalanğan ihtiyacların artacağını güzel añlay. Bunuñ örnegini o devir gazetalarda hocalar mektebi, zenaat kursları, pansionlar, gimnaziyalar, institutlar, qıraathanelerin açılğanı haqqındaki bildirüvlerinden ögrenebilemiz. İşte, 1917 senesi Millet”te qırımtatar tayare mektebiniñ açılğanıbildirgen “Tatar tayare mektebi adlı bildirüvni alayıq. Bu yerde mezkür mektep tecribeli kadrlarnen teminlenmegeni sebebinden ötrü Hariciy ve Harbiy İşler Direktorı Cafer Seydahmet tecribeli uçucılar konkursını da ilân ete[4]. Söz kelimi, B. Çobanzadeniñ tecribesine müracaat etkende, terminlerniñ eki türlü, yani ilmiy ve pedagogik añlamlarını taşığanını ögrenemiz. Böyleliknen, alim, terminler olmasa, mekteplerde hocalıq yapmaq, ilmiy kitaplar yazmaq mümkün degil, diye tesbit ete[5]. Meseleniñ kerginligini bugünki milliy mekteplerinde de körebilemiz. Bu yerde terminologik apparatı zaten işlenmegeni sebebinden “Qırımtatar tili ve edebiyatı derslerinden ğayrı büsbütün fenler rusça oqutıla. Bu cihetten Almanya tarafından işğal etilgen Qırımda 1942 senesinden itibaren 1944’ne qadar çıqqan Azat Qırım gazetası alimler içün qıymetli bir menbaa kibi sayılabilir. Neşir sütünlerinde sovyetler idaresi zamanında ğayıp etilgen maneviy, maleviy degerliklerniñ ğayrıdan tiklemesi üzere faal teşviqat yapıla. Bu yerde, qırımtatar nutuq medeniyetine de ayrıca qıymet kesile. Haman-haman her bir sanda rusça-qırımtatarca harbiy terminler luğatı derc oluna. Hoca ve talebelerge yardım” rubrikası altında mektep programmalarınıñ materialları, Mustafa Qurtiyev, İbadullah Grabov, Mehmet Sevdiyar[6], Abdullah Kürkçi[7], Hasan Çergeyev, Ezel Lâtif, Vacip[8] ve diger körümli sanat erbaplarınıñ külturolojik maqaleleri, bediy eserler basıla. Mezkürlerniñ çalışmalarında edebiy tilniñ imlâsı, yarımadada teatr, mektep, müsülman diniy cemiyetlerniñ ömründe edebiy tilniñ yeri kibi meseleler aydınlatıla. Ve 1930-40 ss. qırımtatar münevverleriniñ kütleviy sürette tazıyıqqa oğratılması ve bu şaraitlerde icat etken şahslarnıñ şekillenmesine dair izahlar berile[9].
Bu vesile o devir Aqmescit tatar teatriniñ direktorı Grabov İbadullah yazğan “Biñde birimaqalesini alayıq. Müellif NKVD hadimleriniñ mahbüslerge nisbeten yapqan işkencelerini böyle tarif ete:
“1937 − 1940 seneleri bolşevik zamanınıñ tarihinde namlı devirlerden biridir. O devirde milyonlarca günâhsız adamlar qıynaldı, sürgün etildi ve öldürildiler. NKVD’nıñ qanlı pancasına rastkelgenlerden biri olaraq, anda körüp keçirgenlerimni, hayırlı bir fursat sayesinde NKVD’ge tüşmey qalğanlarnen ortaqlaşmaq içün, o lânetli keçmişke qısqadan bir nazar taşlayım. Geceniñ bir maalinde NKVD hadimleri, evimni tintip çıqqan söñ, özümni alıp, onuñ qaranlıq mağazlarınıñ dım odalarından birisine attılar. Qaranlıqta kameralarnıñ ağır qapılarınıñ kilitleri açılıp-yapılğanı ve koridordaki qaravullarnıñ çirkin-çirkin sögüngenlerinden başqa ses eşitilmey edi. Odamnıñ yernen bir kelgen camsız bir penceresinden suvuq küz yeli üfüre, köşede turğan bozuq krandan çement polğa toqtamay suv tamlay. Men bu dehşet ve suvuqtan qaltırap başladım. Birazdan qapı açıldı, bir rus qadını elindeki qopqasına bozuq krandan suv toldurıp aldı ve maña yavaştan:
− Erişme, ne yazsalar, oña imza et, o vaqıt seni krovatlı, sıcaq odağa yerleştirirler hem horlamazlar, dep çıqtı.
Bu sözlerniñ manasını añlamaq içün tüşünip oturğanda, qaravullardan birisi kelip, koridorğa çıqmamnı emir etti. Men çıqtım. Koridorda qapısına büyük kilit asılı 12’nci nomerli kameranı açıp, meni içerige itep ciberdi ve qapını kene de kilitledi. Kamera içersinde 4 koykanıñ birisi boş edi”.
Bundan soñra, cansız, ağır hastalanğan mahbüs arqadaşları haqqında bahs eterken, bularnıñ ardı-sırasız sorğularda ayaq üstünde turğanını ve ayaqları şişken halda yürip olamağanını açıqlamağa tutuna[10]. Mezkür devriy neşirdeki materiallar hususiy bir tüs taşığanları içün bu küngece olarnı açıqtan tahlil etmek mesüliyetini boynuna alğanlar azdır. Barsa, bu N. Naumova[11], V. Gurkoviç[12], N. Kiselyova[13], A. Şemizade[14], N. Yablonovskayadır[15]. Soñkisi ise, qırımtatar matbuat evriminiñ tedqiqatçısı olaraq, zenaatdaşlarına köre “Azat Qırım” gazetasınıñ mefküreviy yonelişlerin aydınlatuv meselesine ilim muqaytlığı ve suvuqqanlığınen yanaşa. Velâkin, til zorluqlarına şikâyetlense de, gazetanıñ tili diger neşirlerine köre, olduqça sade ve zemaneviy edebiy tilimizge yaqın kele. Metinlerde ise adiy oquycılarğa añlaşılmağan acem sözleri siyrek, yani “Bizim tilimiz maqalesiniñ müellifi Qonaqbaynıñ qayd etkeni kibi, tek zaruriy olaraq pek az miqdarda qullanılır, çünki olar da, yani arapça, farsice sözleri de bıraqılsa yerine rus sözlerini almaq kerek olacaqtır[16].
Zaten, bu meseleler, yani milliy til ve bivasta yazısına ait ulaşım muvasala kibi manialar mezkür neşirniñ ilk kününden itibaren soñ çıqqan numarasına qadar mevcuttı. Albu ise, qırımtatar elifbesi 1928 – 1938 seneleri zarfında qayta-qayta islâh etilip, Qırım müsülman ehalisiniñ hem içtimaiy-iqtisadiy hem de medeniy-siyasiy savatlılığınıñ seviyesine de büyük kölge bıraqqan edi. Böyleliknen, arap hurufatından vazgeçme, yoqsa latin elifbesini menimseme tarihini izlemek niyetinen Qırım Merkezi İcra Komiteti Sanayi Birlikleri Şurasınıñ naşır efkârı Yeñi dünya gazetasına müracaatta bulundıq. Gazeta yalñız yarımadada degil, çetelde bile (Romanyada, Bulğaristanda, Türkiyede) yaşağan qırımtatarlar içersinde latin yazısını tanıtqan başlıca neşri olup, Yañı Avrupa tipli türk-müsülman qavmini terbiyelemeini başlay. Teraqqiyat, türk-tatarlarnıñ birleşmesi ve, nihayet, yazıda kendileriniñ özgün bir millet olaraq tanıması yolunda Yañı Elifbeniñ ne qadar perspektivli olğanına dair salmaqlı deliller ketire. Tamam bütün bularnıñ açıqlamasını B. Çobanzade, O. Aqçoqraqlı, A. Ayvazov, M. Nedim, İ. Lemanov, A. Odabaşnıñ I. Bütünittifaq Türkologik Qurultayında yapqan çıqışlarnıñ stenogrammalarında bulabilemiz[17]. Bu yerde Bağçasarayda latin elifbası[18], Bizler de latincilik tarafdarıyız[19], Latin harflerini qabul etmeli, etmemeli?[20], Latincilik etrafında[21], Qarayimler ve latin elifbası[22], Yeñi elifba ve qarayimler[23] kibi serlevhalarnen basılğan qısqa haberlerni, mektüplerni, seslenüvlerni, ilânlarnı alayıq. Bularnıñ münderecesine köre, Qırımlılar “Yañı Elifbe”si üzere keniş qulaç alğan kampanyanıñ muvafaqiyeti ileride milletniñ sağ-sağlam saqlanmasından ibaret olğanına iman ete. Bu problema millet olaraq mahvolmaq havfı altında bulunğan qarayimler içün de pek ciddiydi. Çünki bazı statistik malümatlarına köre, 1943 senesi yalñız Kezlev şehrinde qararnen 550 candan ibaret olğan qarayımler yaşay eken[24]. İşte bularnıñ münevverleri Qırım “Yañı Elifbe” Merkeziy Komitetiniñ demokratik davranışlarından razı olup, qırımtatar milliy matbuatnıñ yüzünde halqnı ğayıp olunmasından qurtaracaq büyük ağanı köre ediler[25]. “Azat Qırım gazetasına qaytıp diqqat şuña ayırmaq isteymiz ki, bu neşir ardı-sıra birden üç hurufatnı qullanuvğa keçe. Böylece, mezkür künlük neşri yazı-hat islâhları neticesinde medeniy hayattan artta qalğan çeşit yaştaki oquycılarnıñ merağını özüne çekmege tırışa. İşte, qırımtatar eski milliy matbuatnıñ mefküreviy özegi olğan maarif meselesi bugün de pek aktualdir. Anca bu kibi temel menbalarına muracaat etip, zemaneviy Ukrayna ortamında yaşağan qırımtatar halqını ğayrıdan canlandıruv yolunı devam ettirmek içün hep yañı yol-yoruq ve tevsiyelerni tapamız. Ve bu yerde hatta bütün türk-tatarlarnıñ tarihiy evrimine tesir etken ayrı qırımtatar medeniyet erbaplarınıñ dehaiyligini bile tasdıqlayabilemiz. XIX ve XX asırlar devamında Qırımda çıqqan milliy neşirler üzerinde başlanğan araştırmalarınıñ mahiyeti de busbütün bundan ibarettir.



[1] Абдуллаев М. Проблемы эволюции национальной идентичности в таджикской публицистике (конец XIX − первая половина XX веков): автореф. дис. на соискание уч. степени д. филол. н.: спец. 10.01.10. − журналистика. − Душанбе, 2011.
[2] Selimova L. Qırımtatar milliy matbuatı tarihine bir nazar. − Aqmescit: Ocaq, 2008. − 121 s.
[3] Деятели крымскотатарской культуры (1921 1944): Библиографический словарь / гл. ред. и сост.: Д.П. Урсу. Симф.: Доля, 1999. 240 с. C. 148151; Абибулла Одабаш / Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов жертв политического террора в советский период (19171991) / сост.: Я.В. Васильков, М.Ю. Сорокина. − СПб.: Петербургское Востоковедение, 2003. − 496 с.
[4] Tatar tayyare mektebi: İlân // Millet. ― 1917. ― № 131. ― Dekabr 18.
[5] Первый всесоюзный тюркологический съезд (26 февраля ― 5 марта 1926 г.). Стенографический отчет. ― Баку: «Бакинский рабочий», 1926. ― 432 с. ― С. 191.
[6] Edebiy lağabı: Reşat Memet
[7] Edebiy lağabı: Abdullah Zehni
[8] 1942 – 1944 seneleri Qırımda çıqqan “Azat Qırım” gazetasınıñ muharriri / Vacip. Gazetamız yaşını toldurdı // Azat Qırım. − 1943 − № 4 (100). Yanv. 12
[9] A. Zeni. Gazetamıznıñ tili hususında // Azat Qırım. − 1943. − № 17 (113). − Fevr. 27; Vacip. Edebiy til meselemiz // Azat Qırım. − 1943. − № 18 (114). −  Mart. 2; Vacip. Gazetamız yaşını toldurdı // Azat Qırım. − 1943. − № 4 (100). − Yanv. 12; Seydametov N. Tilde, işte, fikirde birlik olmalı! // Azat Qırım. − 1942. − № 18. − Mart. 24; Seydametov N. Türkmenler kimlerdir? // Azat Qırım. − 1942. − № 19. − Mart. 27; Qırımtatar edebiy tiliniñ imlâ qaideleri // 1942. − № 62. − Avg. 25, № 63. −Avg. 28; Qırımtatar tiliniñ elifbesi // Azat Qırım − 1942. −  № 62 − Avg. 25; Kursant. Ana tili ve milliy terbiye unutılmasın // Azat Qırım. − 1942. − № 74. − Okt. 8; Qırımtatar başlanğıç mekteplerinde tatar tili dersleri programması (1942-43 oquv senesi) // Azat Qırım. − 1942. − № 76. − Okt. 13, № 77. − Okt. 16, № 78. − Okt. 20, № 79. − Okt. 23, № 80. − Okt. 27, M.Q. Din ve medeniyet yolunda vazifelerimiz // Azat Qırım. − 1942. − № 86. − Noyab. 17, İ.N. “Azat Qırım”nıñ yıl dönümi. − 1943. − № 4 (100). − Yanv. 12.
[10] İ. Grabov. Biñde biri // Azat Qırım. − 1942. − № 49. İyül 11.
[11] Наумова Н. Национальная политика в России: история и современность. – М.: Русский мир, 1997. – 680 с.
[12] Гуркович В.Образ врага (профашистские газеты «Голос Крыма» и «Азат Кърым» о союзниках СССР в годы Второй мировой войны) / Elektronik ceryanı: http://tatkonvolut.at.ua/publ/gurkovich_v_n_obraz_vraga_ profashistskie_gazety_golos_kryma_i_azat_krym_o_sojuznikakh_sssr_v_gody_vtoroj_mirovoj_vojny/1-1-0-74
[13] Кисилева Н. Рупор меджлиса продолжает реабилитировать нацистских пособников / Elektronik ceryanı: http://crimeatime.blogspot.com/2013/02/blog-post_15.html?spref=fb
[14] Шемьи-заде А. Большая ложь о крымских татарах как информационное сопровождение репрессий против народа / Elektronik ceryanı: http://samlib.ru/s/shemxizade_a_e/krim.shtml
[15] Яблоновская Н. Оккупационная газета «Азат Кърым» (1942-1944): национальная пресса в контексте информационных войн / Elektronik ceryanı: http://turkolog.narod.ru/info/I456.htm
[16] Qonaqbay. Bizim tilimiz // Azat Qırım. −1943. № 20 (1165). − Mart 9.
[17] Qırımdan türkoloji syezdine kettiler // Yeñi dünya. − 1926. − №. 43 (919). − Fevral 21; M. Nedim. Türkoloji konferentsiyası (birinci mektüp. Baku 25 fevral, 1926) // Yeñi dünya. − 1926. − № 53 (929). − Mart 5; Birinci türkoloji kongresi // Yeñi dünya. − 1926. №. 60 (936). − Mart 14; № 61 (937). − Mart 16.
[18] Bağçasarayda latin elifbası // Yeñi dünya. − 1927. − № 19 (1198). − Yanvar 25.
[19] T. Boyaciyef. Bizler de latincilik tarafdarıyız // Yeñi dünya. − 1926. − №  98 (974). − Aprel 30.
[20] Abdulla Cevdet. Latin harflerini qabul etmeli, etmemeli? // Yeñi dünya. − 1926. − № 138 (1014). − İyün 19.
[21] Musanif Y. Latincilik etrafında // Yeñi dünya. − 1926. − № 268 (1144). − Noyabr 19.
[22] Qarayimler ve latin elifbası // Yeñi dünya. − 1927. − №. 16 (1195). − Yanvar 20.
[23] Haberci. Yeñi elifba ve qarayimler // Yeñi dünya. − 1926. − №. 289 (1165). − Dekabr 14.
[24] Qırım haberleri: Közleveniñ ehalisi // Azat Qırım. − 1943 . − № No 20 (1165). − Mart 9.
[25] “Yeñi Elifba” Qırım Merkeziy Komitetiniñ işke başlaması 1924 senesinden itibaren olup, 1937 s. sentâbr 20’de Qırım TSİK qararı boyunca Komitet qapatıldı. – T.K. 

0 коммент.: