Qırımtatar milliy köy adları (Trafik paneller projesi): Kerçekleşmek üzre


Proje lideri: Tahir Kerim
 Projeniñ qısqa añlatımı:

Büyük tarihiy, medeniy variyetine malik qırımtatar halqınıñ öz topraqlarına olğan haqqını tanımağa istemegen şovinistler ve bu meselesine loyal olaraq baqqan Ukrayna devlet memuriyetiniñ “Qırımtatarlar Qırımsız” kibi müstebit ğayesiniñ keñişlenmesine yol bergenini her kün sezile. Bular, nazik siyaseti vastasınen milletniñ diqqatını başqa tarafına yonetmek niyetien diniy, siyasiy, iqtisadiy qalabalıqlar meydanğa ketirmege tırışqanlarını da soñ zamanlarda peydalanğan şüpheli tariqatlar, halq liderlerine qarşı köterilgen isyanlar, sürgünlikten avdet olunğan etnik toplumlarınıñ mühim meseleleriniñ halâ çezilmegeninden añlaymız.
Albu ise 1944 senesi sürgünlikke oğrağan ve aman-aman yarım asır devamında vatanğa asretligi mühitinde şuurını, hürf-adetlerini, kültürel añanelerini saqlağan millet ğayet havflı durumda buluna. Din añanelerini ğayrıdan tiklemek arzulanğan qırımtatarlar mezkür sahada sağlam bilgisi olmağanından ötrü ailesini, canını mutaasipli cereyanlarğa teslim ete. İqtisadiy ihtiyaclarını çözmek zorunda qalıp tuvğan tili, edebiyatı, sañaatı, milliy mektepleriniñ şekillenmesine pek az diqqat çeke. Böyleliknen, bugün yaş nesiller kendi hürf-adetlerini, haqiqiy tarihlerini ögrenmek degil, şahsiy psihologik ve ğayır problemlerinden dolayı ana tilinde lafetmekten yoqsa umumtürk latin yazısınıñ qabul etmekten bile qaçına. Bu hal yalıñız avam halq arasında olmayıp, yüksek oquv müessiseleriniñ civarlarında bile rastkeline. Teessüf ki, Qırımtatar ve Qırımtatarca ile bağlı degerlikleriniñ prestijini kötermege çağrılğan yerli milliy-medeniy medya vastaları şimdilik bu olaylarını yalñız çetten seyrete. Keza, hatır sorulacaq durumlarını baştan keçirmege mecburdır.
Böyleliknen, “Qırımtatar milliy köy adları” adlı trafik paneller projesi Qırımtatar halqına milliy kimligini hatırlatmaq, qadimiy variyetine prestijini aşlamaq, dedelerden qalğan topraqlarına sahipligini açıqlamaq maqsadını közde tuta. Ve yerli ehalisi hem ğayriy devletlerden qırımğa kezinti içün kelgen müsafirler içün mezkür milliy kampanya beynelmilel barışmasında ve hem ekonomik perspektivalarınıñ kerçekleşmesinde büyük rölüni oynayacaqtır.

Projeniñ detalli açıqlaması:

Qırımda yaşağan qırımtatarlarnıñ milliy-içtimaiy, iqtisadiy-siyasiy cihetten hatırı sorulacaq şaraitlerini yengilleştirmek içün bugün yapılğan işleriniñ sayısı az degildir. Soñ vaqıtlarda meydanğa ketirilgen çeşitli emanet fondları, qırımtatar yaş ve qızlar teşkilâtları, milliy egitim tükânları, müze ve kütüphaneler şebekesi, sürgün olunğan halqlarınıñ haqlarını qoruğan huquq cemiyetleri Vatan qaytaruv mücadelesine mühim hisse qoştular. Bularnıñ kün tertibine qoyğan eñ birinci meseleler bu tuvğan tili menimsev dersleri, yaş qırımtatar erkek ve qızlarnıñ evlenmeleri, ince sañaatlarını ögrenüv kursları, folklor, leksikologiya, toponimika ekspeditsiyalarıdır. Soñkisi, yani toponimikanıñ tarihiy araştırmaların neticelerine büyük tesir bergen ciddiy ilmi olğanını bilemiz.
Qırım yarımadasınıñ zengin keçmişini tariflegen yüzlerce unutılğan köy adları barsa, bütün bular yuqarıda bahs ettigimiz kibi, başta Stalin hükümleri boyunca 1944-48 seneleri ve devamı olaraq keçken asırnıñ ta 1980 senelerine qadar haritadan silinip başqa rus adları ile deñiştirildi. Bunuñ ile beraber eski qırımtatar derya-ğöl, dağ-bağça, köpür-keçit, avul-otar, tekkiye-camiler, şeherler ve soqaqlar adları da yerli tabiatına uyğun olmağan isimlernen bozuldı. Bugün bazı sovyet rejimine uyıp-uymağan toponimik belgileri aqaretliyici, yerli sakinleriniñ yüzüni qızartqan kibi zannetilse de, kemikleşken bürokratik sisteması bunlarını ğayrıdan deñiştirmege imkân bermey. Hatta böyle hallarğa rastkelinemiz ki, aynı ismi ile bir ve ya bir qaç köyü adlandırıla (bu kibi köylerniñ sayısı 100-150-ge qadar kele).
Tahminen 1400-1500-ge qadar qırımtatar köyleriniñ silingen adlarını ğayrıdan Qırım ehalisine tanıtmaq vaqtı kelgende, bu yerde tek qırımtatar halqı degil, başqa milletler, devletler de közde tutula. Qırım yarımadası milliy territorial alanı olmasınen beraber Türkiye ile aynı hudutlarda bulunğan turistik merkezi olaraq sayılabilir. Ve projeniñ serlevhasında bildirilgeni kibi, yol boyu yerleştirilgen bu qırımtatar kiril ve latin yazısılı panelleri − örijinal köy adları türk ve başqa milletler içün doğru seyahat planlarını qurmağa yardım etecekler.
Turistik seyahatlar sezonundan tış mezkür paneller qırımtatar halqınıñ milliy şuurun uyanmasına, milliy tili, şivelerine prestij doğuracaq, köylerde eski adetleriniñ ğayrıdan tiklenmesine ve hatta etnik-ekolojik milliy evleriniñ, müzehaneleriniñ qurulmasına stimul berecektir. Bunuñ açıq misali bu Qarasuvbazar şehri civarlarında yerleşken qırımtatar köyü adına “Taygan” namlı hayvanlar bağçası, Bağçasarayda “La Rishes” Art müzehanesi, Sudaqta her yıl keçirilgen “Esnaflar yarmalığı” misalinde medeniy kezintileri ve ilh. Qırım haritasında Avrupa praktikasında olğanı kibi etnik ve ekolojik milly ev-müzehaneleri haqqında laf açqanda, bu yerde mutlaq halq edebiyat, sañaat, medeniyet erbaplarınıñ adları ve icatları populârize olunacaq, hatıra abideleri tiklenecek. Bu kibi medeniy noqtalar qırımtatar ilminiñ daha da yüksek seviyesine köterilecegine sebepçi olabile. Yani ileride köylerde alıp barılacaq folklor, til, tarih, arheoloji ekspeditsiyalar ve bu yerde elde etilecek materiallar türk-tatar halqınıñ Qırımda qadiymiy zamanlarında peydalanğanını artefaktlar olaraq Ukrayna tarih dersliklerinde qullanmaq mümkün.
Böyleliknen trafik paneller projesiniñ
-        Maqsadı: qırımtatarlarnıñ toplu olaraq yaşağan köyleriniñ tarihiy adlarını trafik panellerinde yerleştirmek; sürgünlikten vatanğa avdet olunğan tamır halqınıñ medeniy-iqtisadiy ilerilemesi içün stimul köstermek, olarnıñ milliy şuur ve kimligini açıqlamaq.
-        Perspektivası diger milliy ğayelerine ve projelerine ves bermesinden ibaret. Misal olaraq, etno-turizm añaneleriniñ tiklenmesi; diasporanıñ Qırımğa qaytması içün şaraitler yaratılması; tamır müslüman ehalisiniñ menmenligini sağlamlaştırmaq, ğayriy hristiyan halqlarğa qırımtatar etnonimini musbet tarafından tanıtmaqtır.
-        Planı: qırımtatar milliy mühiti eñ çoq sezilgen Qırım köy ve şeherleriniñ baş yoneticieri ile resmiy añlaşmalar yapmaq (birinci olaraq Bağaçasaray, Sudaq ve Qarasuvbazar rayonları közde tutula); projeni tehnikiy cihetten hal etecek teşkilâtlarnen añlaşmalar imzalamaq (“Elis” reklam ajansı; trafik baqanlığı); başlanğan milliy kampanyası haqqında milliy gazete, tele-radyo yayınlarında, internet portallarında haber yayınlamaq. Trafik panellerinde belgilenecek eski qırımtatar köyleriniñ adları. Cedvelde latin yazısınen eski cenkten evvelki qırımtatar köyleriniñ adları, havuzlarda ise zemaneviy rus adları berile (Seçme).

Qarasubazar rayonı:

-  Alivke (Антоновка)
-  Arğınçıq (Зыбины)
-  Aylanma (Поворотное)
-  Azamat (Малиновка)
-  Bahçi-Eli (Богатое)
-  Baqsan (Межгорье)
-  Başı (Головановка)
-  Beş-Aran (Новожиловка)
-  Bez-Aylan (Радостное)
-  Biy-Eli (Горлинка)
-  Boçala (Ударное)
-  Burulça (Цветочное)
-  Burunduq (Муромское)
-  Bürçek (Кирпичное)
-  Canköy − Яблочное
-  Cappar (Северное)
-  Cemrik (Кизиловка)
-  Çoqraq (Родники)
-  Çuqurça (Красногорское)
-  Funduqlı (Верх. Орешники)
-  İşün (Дозорное)
-  Keñtoğay (Литвиненко)
-  Kök-Taş (Синекаменка)
-  Kögey (Русаковка)
-  Köneçi (Владимировка)
-  Köpürli-Köy (Черемисовка)
-  Köy-Eli (Васильева)
-  Melek (Некрасово)
-  Mırzaköy (Дивное)
-  Monay (Заречье)
-  Muşaş (Вишенное)
-  Nayman (Зеленогорское)
-  Otarköy (Александровка)
-  Otarlan (Земляничное)
-  Qalpaq (Хлебное)
-  Qamışlı (Опытное)
-  Qan-Toquz (Курортное)
-  Qanğıl (Луговое)
-  Qarabay (Мироновка)
-  Qaraburçaq (Мичуринское)
-  Qara-Çöl (Чернополье)
-  Qatırşa-Saray (Лечебное)
-  Qazı-Eli (Яковлевка)
-  Qışlav (Курское)
-  Qoñrat (Пасечное)
-  Qurtluq (Пчелиное)
-  Sartana (Алексеевка)
-  Sultan Saray (Ульяновка)
-  Şaban-Oba (Ароматное)
-  Şavqal (Мельники)
-  Tana-Geldi (Сенное)
-  Tapşan (Учебное)
-  Taqıl (Карасевка)
-  Terekli Şeyh-Eli (Мельничное)
-  Toğay (Павловка)
-  Toplu (Тополевка)
-  Töben-Köy (Украинское)
-  Töben-Saray (Кривцово)
-  Urus-Qoca (Русское)
-  Üçköz (Новокленово)
-  Yañı-Sala (Красноселовка)

0 коммент.: