XIX Asırnıñ Soñu ve XX Asırnıñ Başlarında Qırımtatar Milliy Matbuatında Diaspora Meselesi


Rusiye çarlığı, sovyetler hükümetiniñ zülüm siyaseti sayesinde Qırım müsülman ehalisiniñ parçalanması, milliy intellektual yadikârlıqlarınıñ mahv olunması, hurufatlarnıñ avuştıruv muameleleri ve ilh. tarihtе belli sebeplerden dolayı qırımtatar milletiniñ tabiy evrim düzeni sırf bozula. Haman-haman yarım asırlıq sürgünlikten Vatanğa avdet etken halq öz haqlarını qoruv hareketini devamlayaraq yalıñız iqtisadiy ve içtimaiy ihtiyaclarını çözmek degil, ilim, din, milliy şuur sağlamlığını ğayrıdan tiklemek oğrunda ğayretler kösterdi. Bu yolda XIX ve XX asırlar çerçivesinde Qırımda yüzlerce çıqqan ve bulardan künümizge qadar saqlanğan “Terciman”, “Vetan hadimi”, “Qırım ocağı”, “Millet”, “Qırım haberleri”, “Yeñi dünya”, “Azat Qırım”, “Oquv işleri”, “Yeşil ada”, “Bilgi”, “İleri” ve ilh. misalinde qırımtatar gazeta ve mecmualar sahifeleri büyük rol oynamaqtadır.
Bularnıñ türk-müsülman ve evvelâ qırımtatar milletini birleştirmek misyonu bugün de tükenmeyip araştırıcılar içün yañı imkânlar doğura! Yañı, ögrenilmege lâyıq olğan sıra taze mevzularını nümayış ete. Şu sırasında − qırımtatar diasporasınıñ Qırım medeniy hayatında tutqan yeri meselesidir.
Anahtar sözler: Diaspora, Qırım müsülmanları, Rusiye çarlığı, Sovyetler hükümeti

To the question of the Diaspora in the Crimean Tatar national press in the end OF the XIXth and early XXth century

Abstract
Policy of Tsarist Russia and the Soviet government that was focused on the degradation of the Muslim society as well as the destruction of national monuments of intelligence in the Crimea was one of the causes of violation of the cultural and ontological evolution of the Crimean Tatar people. Having returned to their homeland half a century after the deportation the people continued to fight for their rights. At the same time the efforts were aimed not only at the social and economic problems, but also at the reconsideration of the spiritual and patriotic potential. In this case the models of national periodicals of the late XIX and early XX century played an important role. Their mission is in consolidating of the Muslim Turks, and in particular, the Crimean Tatar people. Taking into account a detailed analysis of the mentioned pre-war periodicals there are new themes and their possibilities for their developments for the researcher. It also includes a question about the impact of the Crimean Tatar Diaspora onto the cultural life of the Crimea of the mentioned period.
Keywords: Diaspora, Muslims of the Crimea, Tsarist Russia, the Soviet government.


Soñ vaqıtlarda ana-vatan yalısı ve diger taraflarında, yani Romanya, Bulğaristan, Türkiyede toplu yaşağan türk-tatarlar arasında ğayrıdan qurulğan medeniy köpür − milliy maarif, til, edebiyat, folklor, tarih kibi sahalarnıñ keñişlenmesine sebep oldu. Bunuñ misali, E. Özenbaşlınıñ “Qırım muhacirleri: 1860 − 1862”[1], E. Qurtumer ve müellifdeşleriniñ “Qırımtatar hicret edebiyatı”[2], M. Ülküsalnıñ “Kırım Türk Tatarları: dünü, bugünü, yarını”[3], Z. Karadavutnıñ “Kırım Tatar folkloru”, P. Kadrizadeniñ “Kırım-Romanya: iki ülke”[4], H. Kırımlınıñ “Türkiyedeki Kırım Tatar ve Nogay köy yerleşimleri”[5], N. Mahmutnıñ “Romanya Türk Tatar edebiyatı”[6], N. Bakırcınıñ “Kırım Tatar masalları”[7]. Bu bahs etilgen müellif ve kitaplar yanıñda daha onlarca isimlerini hatırlamaq mümkün. II. Dünya Muharebesi ve evvel yayınlanıp bugün ise Rusiye, Ukrayna ve diger dünya kütüphanelerinde tertipsiz, dağınıq durumda bulunğan qırımtatarca gazetalarnıñ bir ucunı tapmaq içün Qırım Merkeziy Arşivi fondlarına müracaat ettik. Bu yerde, sovyet devri rejiminiñ eseri halâ duyulğanı sebebinden çoqsu milliy variyetimizle bağlı materiallar oquyıcı eline berilmeyip gizli tutula. Keza bular, milliy uyanıqlıq ceryanı sıfatında tamır halqınıñ eline tüşerek şovinistik devletiniñ sistemine qarşı küçlü bir aletine çevrilebileceginden saqınır[8]. Velâkin bazı maqale serlevhaları qırmızı, yeşil merekep ile belgilengen “Azat Qırım” (1942 − 1944) kibi gazetalarınıñ kerçekli sahifeleri qırımtatarlarınıñ 18 mayıs matem künü arfesinde rus sahtekâr tarihçileri içün büyük fitne ocağına aylana. Mezkür harbiy neşir orğanınıñ okkupasyon hükümdarlarınıñ basqısına baqmadan esas vazifelerden mahalliy ehalisine dünya olaylarını tanıtmaqnen beraber maneviy, milliy kültür duyğusını terbiyelemekti[9]. Böyleliknen, gazeta Romanya-Almanya münasebetleri, Türkiye bitaraflığı, Qırımda milliy mektepleriniñ ğayrıdan açılışı, camilerde ezan sesleriniñ canlanması, teatro ve oyuncılar ansamblleriniñ medeniy işke kirişmesi kibi mühim meselelerine keniş meydan bere. Bunu az körüp de, hocalar aktivini celp ete ve ders programlarını tertip etme, dersliklerni ve oquv kereklerini közden keçirme işini başlay[10]. 1940’nci senelerniñ başlarında Alman ve Romanya askerleri Qırımğa kirdikçe qırımtatarlarnıñ yurttan tış yaşağan qardaşları ile haberleşmeleri daha sıq-sıq şeklini ala. Bu münasebetile “Azat Qırım” abunecileriniñ diqqatını celp etmek içün Dobruca tatarları yaşayışından bahsetken maqaleler, yorumlar ve mektüplerni bastıra[11]. Bu qonusını açqan neşirniñ baş muharriri, yazıcısı Mustafa Qurtiy “Qırım ve Dobruca tatarları” adlı maqalesiniñ ilk satırlarını “Qırımda bir çerik asır muddet içersinde hüküm sürgen bolşevik-kommunist devri bizim içün, içersine yarıq kirmegen, aq bir söz eşitilmegen, pencereleri, qapuları qalın demir parmaqlıqlarnen pekitilgen haqiqaten büyükten büyük bir zindanğa çevrilgen edi. Bizlerniñ bunda harice olup keçken siyasiy, iqtisadiy ve içtimaiy hadiselerden degil de, memleketniñ dahilinde hatta qomşu şeherlerde zuhur etken eñ adiy bir hadiselerden birge haberimiz olmaz edi. Olğanı halda dahi onu bizge bolşevik gazetaları yalıñız qızıl tüste boyanen örtüp kösterir ediler” kibi qalp iñiltilerle başlar. Ve Vatandan öksüz qalğan kardaşlarnıñ Qırımğa nisbeten hür mühitte yaşağanını anlatırken, olarda ta 1900 senesinden beri bir çoq içtimaiy cemiyetlerin meydanğa kelgenini, çeşit adda çoqtan-çoq içtimaiy-siyasiy ve iqtisadiy gazeta ve jurnallarnıñ neşir olunğanını tarifler. Söz sırası Romanyada Aşçılar degen tatar muhacirleri köyünde doğğan Mehmet Niyaziyniñ ömrü ve icadını tahlil etmekten büyük zevq çeker[12]. Körümli edebiyat erbabı ve halq tercümanı olğan Niyaziy efendi ilken 1898 senesi 20 yaşında Qırımğa kelip hocalıq yapa. 1899 yılı zarfında ise İstanbul darülmualliminde oquy. 1900 senesi Qırımğa kele, faqat çarlıq polisniñ taqibinden dolayı memleketni terk etmege mecbur ola. Dobrucada muallimligini qaldırmayıp “Dobruca sesi”, “Teşviq” gazetalarda muharrirlik vazifesini eda ete. 1914’de Mecidiye şehrine avuşup Müsülman Lisesinde türk tili ve edebiyatı hocası ola. Bundan soñra 1917 senesi hürriyet ve I. Qırımtatar Qurultayınıñ açılışı munasebetinen yurtuna tekrar kele[13]. “Millet” gazetasınıñ hadimleri E. Feyzi ve Y. Vezirovnıñ bergen haberine köre, M. Niyazi 1918 senesiniñ soñlarında intişara başlağan “Haq ses” gazetasında doktor Muhammed Nurinen muharrirlikke tayın etile[14].
Bazı biografik noqtalarını açıqlamaq niyetinen “Azat Qırım”nıñ nüshalarına ne qadar müracaat etsek, o qadar da hep yañı ve yañı keşflerge malik olamız. Bu kez 1942 senesi temmuz ayında basılğan nüshasında Dobruca tatarlarınıñ ömürleri, turmuşları, iqtisadiy ve siyasiy vaziyetlerinen tanış etüv boyunca emissionerlik vazifesininen Qırımğa kelgen Sebat Hüseyin şahsını rastketiremiz. O, Romanya hükümetiniñ havalesinen tatar askerlerge imamlıqnı Aqmescitteki camileriniñ birisinde vatan sevgisi ve iman mevzusında vaazdan başlar. Bu yerde merhum hocası M. Niyaziyni Dobrucada Qırımnıñ istiqlâliyeti üzerinde davanı ilken ortağa çıqarğan kişilerden birisi diye ğururlanır[15]. Tesirli çıqışını “Bizim milletimiz dünya tarihiniñ eñ qahramanlı sahifelerini yazğan bir milletdir. Bunuñ kibi bir milletniñ varolması ve onuñ her yüzünde bir yurtu olması haqtır. Tatar milletine özüniñ dört bir tarafqa dağılıp ketken evlâtlarını ğayrı baştan öz yurtuna − Qırım Yeşil adasına toplamaq ve quvançlı ömür qurmaq vazifesi tüşe...” sözlerinen yekünleyerek Qırımnıñ tatar köylerini dolaşmaq ve köy halqlarınen tanışmaq meramını añlata[16]. Aynı ceryanda qayd etilgeni kibi, Dobruca tatarlarınıñ yaş imam ve istidatlı bestekâr Sebat efendiniñ yazğan “Yurt hasretligi”, “Qart anaylar, babaylar” ve “Çelebicihanğa” eserlerini icra etmek içün tatar teatri yanında koro meydanğa ketirmek qararlaştırılğanına qani olamız. Böylelikle, 20 mart, 1914 tarihinde Dobruca bölgesi Acılar köyünde dünyağa kelgen S. Hüseyinniñ bugün hayatı ve icadınen alâqalı birdebir malümatı elde olmağan Qırımlılar mezkürniñ haqqında Türkiyedeki Qırımtatar dernekleri tarafından yayınlayanaraq, Qırımda darqatılğan dergilerden duydı[17]. Belli ki, 2012 senesi Köstencede S. Hüseyin adına açılğan Qırımtatar Kültür İnstitutı icatkârnıñ prestijini daha bir qat yükseltti[18]. 9 − 11 ekim, 2013 tarihlerinde Eskişehirde (Türkiye) olup keçken “III. Uluslararası Tatarların Tarihiy Mirası” sempozyumda açqan qonumız boyunca çıqışta bulunaraq, hayırlı vesile dünyace meşhur tarihçi Kemal Karpat’nen körüştik. Ve onuñ Sebat Hüseyin ile beraber Mecidiyedeki imamlar lisesinde aynı sınıfta tahsil alğanı haqqında özünden müjdeli haber aldıq.
“Haq topraq”larda yerleşken türk-tatarları dairesinde eñ popular sayılğan Ethem Feyzi Gözaydın ve onuñ klassik şeklinde yazğan “Kırım Türklerinin Yerleşme ve Göçmeleri” eserinde Osmanlı İmperatorlığınıñ idaresindeki memleketlerge köçken qırımtatarlarnıñ sayısı yaqlaşıq bir buçuq milyonğa qadar kelse, nice faizi qarada, suvda açlıqtan, suvuqtan, hastalıqlardan ve ilh. sebeplerden helâk olğanlarına yazıqtır[19]. Aksi halda, 1926 senesinden itibaren Qırım steplerini menimsemege kelgen yehudiler aqıntısını toqtatmaq ve olarnıñ yerine yurttan tış qalğan qırımtatarlarnı keri qaytarmaq mücadelesini başlağan türk-müsülman azatlıq hareketiniñ faal iştirakçisi Veli İbrahimni añmalı. “Yeñi dünya” (1918 − 1941) gazetasınıñ[20] vastasıyle Qırım Merkezi İcra Komiteti reisliginde bulunğan Veli efendiniñ maqalelerini izleyerek, mında ilk körünişten zıddiyetli, faqat stratejik olaraq nazik siyasetini taşığan ğayelerni körebilemiz[21]. Qırımda topraq taqsimi meselesini Sovet hükümeti yolbaşçılarınen demokratik şeklinde çözecek olsa da, ahırı 1928’de GPU hadimleri tarafından yaqalanıp qurşunğa tizile[22]. Onuñ vefatınen beraber qırımtatarlar diasporası da Qırımğa qaytmaq ümütten kesildi. Velhasıl, Qırımda Yehudi Cumhuriyetini meydanğa ketirmek planı mezkürlerniñ yalñız milliy folklorında ifade olundı. Misal olaraq, bu Gertrude Rady, Vira Lodzinsky, Vilde Katshke, Veretski Pass, Alby Kass (Klezmer Shpil Orchestra, (Israel) taraflarından ibrani maqamında icra etilgen “Zhankoye” (“Canköy”) yırı, “Bağçasaray Haytarma”sı, “Ağır-Ava Haytarma”sı, “Qalabalıq” kibi oyun interpretasyonlarıdır[23].  
Yuqarıda adı keçken E. Feyziniñ Qırım faaliyetini açıqlamaq içün kene bu 1948 senesi çıqqan “Qırım türkleriniñ yerleşme ve köçmeleri”ni alayıq. Bu yerde Cafer Seydahmet kitapnıñ “Önsöz” qısmında − 1881’de Silistrede doğup, İstanbulda yüksek Ticaret Mektebini bitirgen Feyziniñ 1906’da Kezlev Rüşdiye mektebini idare etkenini; onuñ 30 sene zarfında Qırım, Kafkasya müsülman oquv yurtlarında hocalıq yapıp genç nesline türkçülük medeniyetini aşlağanını bahsete. Ethem ile Paris talebeligini, Qırımda olğan körüşmelerini hatırlayaraq biraderiniñ 1936 senesi hatır sorulacaq halda İstanbulğa taşınğanını tarifley. Bu kibi ehemmiyetli satırların işimizniñ ilerilemesine de büyük tesirini körgen edik. Anca endi çoq añılğan Birinci Qurultayınıñ resmiy naşir efkârı “Millet” gazetasınınıñ metinlerini tarafımızdan arap hurufatından latin elifbesine aqtarılıp bibliografiler, keniş izahlar, sözlükler ile “Millet Cevherleri” adlı 1917 − 1920 ss. “Millet” gazetasında basılğan edebiy publitsistik eserler Antolojisi basıldı[24]. İşte, bu 2012 senesi matbaa yüsüni körgen kitapta N. Çelebicihan, C. Seydahmet, H. Ayvazov, H. Odabaş, O. Murasov, C. Kermençikli, A. Qadrizadeniñ orijinal eserleri ilk kere bir yerde toplandı. Şu añda neşirge Antolojiniñ ekinci kitabını hazırlayaraq Ethem Feyziniñ de çoqtan beri dünya yüzüni körmegen 60’tan ziyade publitsistik eserlerini qoştuq.
Edipniñ “Millet” gazetasında basqan bazı maqalelerini aşağıda nümayış etemiz:
1.            Qırım Müslüman İcra Komitesi // Millet. − 1917. − № 114. − Noyabr 26.
2.            Milliy Qurultaylarımız münasebetiyle // Millet. − 1917. − № 115. − Noyabr 27.
3.            Harp ve sulh // Millet. − 1917. − № 116. − Noyabr 28, № 118. − Dekabr 1, № 119. − Dekabr 3, № 122. − Dekabr 6.
4.            Şehrimizde icra idilen resim-i küşat münasebetiyle // Millet. − 1917. − № 117. − Noyabr 30.
5.            Közlevede bolşeviklerin hareketi ve bizim vaziyetimiz // Millet. − 1917. − № 120. − Dekabr 4.
6.            Devletin vazifesi ve milletin borcu (mühterem milletimize) // Millet. −1917. − № 125. − Dekabr 10.
7.            Muqaddes künümiz Mevlüt-nebevi münasebetiyle // Millet. − 1917. − № 126. − Dekabr 11.
8.            Milliy Qurultayımız hayatından // Millet. − 1917. − № 127. − Dekabr 13.
9.            Bolşevikler hareketiniñ yurtumıza sirayeti // Millet. − 1917. − № 128. − Dekabr 14.
10.        İngiliz imperyalistleri ve Hindistan müslümanları (İngiliz müstemlekât politikası ve alem-i İslâm) // Millet. − 1917. − № 129. − Dekabr 15, № 131. — Dekabr 18, № 133. − Dekabr 20.
11.        Ziraatı, sanaatı, ticareti ihmâl itmeyelim (Gençlerimize) // Millet. − 1917. − № 134. − Dekabr 21.
12.        İngilizlerin sulh istememesi ve bu politikanıñ iç yüzü // Millet. − 1917. − № 135. − Dekabr 22, № 138. − Dekabr 28.
13.        Türkiye sulh şaraiti projesi haqqında bir mütalaa // Millet. − 1917. − № 139. − Dekabr 29, № 140. − Dekabr 30.
14.        Yeñi yıl ve fil-hayr // Millet. − 1918. − № 1. − Yanvar 1.
15.        Almaniya sulh şaraiti ve bundaki ince siyaset // Millet. − 1918. − № 2. − Yanvar 3, № 4. − Yanvar 5.
16.        Vaziyet-i hazıramız haqqında bir hesab-hal // Millet. − 1918. − № 6. − Yanvar 9.
17.        Erbap-ı hamiyet ve şefqata müracaatımız ve Aqmescit Müslüman Komitesine rica-ı mahsusımız // Millet. − 1918. − № 8. − Yanvar 11.
18.        Tefriq-i vazaif ve mesüliyet // Millet. − 1918. − № 66. − İyül 8.
19.        Haqiqiy hakimiyete doğru: maneviy ve maddiy küç // Millet. − 1918. − № 93. − Ağustos 16.
20.        Haqiqiy hakimiyete doğru: bankaların iqtisadiy hayatta lüzümi // Millet. − 1918. − № 95. − Ağustos 19.
21.        Haqiqiy hakimiyete doğru // Millet. − 1918. − № 96. − Ağustos 20.
22.        Haqiqiy hakimiyete doğru: resmiy, milliy ve hususiy bankalar: IV // Millet. − 1918. − № 99. − Ağustos 23; № 101. − Ağustos 26; № 102. − Ağustos 27; № 104. − Ağustos 29; № 107. − Sentâbr 2.
23.        Haqiqiy hakimiyete doğru: Devlet bankasıyle hususiy bankaların bu ana qadar milletimizle olan münasebeti // Millet. − 1918. − № 108. − Sentâbr 3.
24.        Haqiqiy hakimiyete doğru: bankaların keçirdigi buhranlar // Millet. − 1918. − № 110. − Sentâbr 5.
25.        Haqiqiy hakimiyete doğru: Milliy bankamızın millete ve milliy hükümete idecegi hızmetleri // Millet. − 1918. − № 111. − Sentâbr 6.
26.        Haqiqiy hakimiyete doğru: millet ve milliy hukümetin bankanıñ teşkilindeki vazifeleri // Millet. − 1918. − № 114. − Sentâbr 10.
27.        Büdce: büdceniñ ehemmiyeti // Millet. − 1918. − № 115. − Sentâbr 11.
28.        Büdce: büdceniñ mahiyeti // Millet. − 1918. − № 116. − Sentâbr 12.
29.        Büdce: büdceniñ hazırlanması // Millet. − 1918. − № 117. − Sentâbr 13, № 118. − Sentâbr 15.
30.        Milliy-iqtisadiy syezdimiz: I // Millet. − 1918. − № 123. − Oktâbr 15, № 124. − Oktâbr 16.
31.        Milliy-iqtisadiy syezdimiz: II // Millet. − 1918. − № 124. − Oktâbr 16.
32.        Ethem Feyzi efendiniñ iqtisadiy hayatımız haqqında mühim dokladı: Milliy teşkilât-i iqtisadiye // Millet. − 1918. − № 125. − Oktâbr 17; № 126. − Oktâbr 18; № 125. − Oktâbr 17; № 129. − Oktâbr 22; № 130. − Oktâbr 23.
33.        Amerikanıñ sulh teklifi münasebetiyle // Millet. − 1918. − № 132. − Oktâbr 25.
34.        Milliy idarede tensiqat dolayısıyle (Mühterem gençlerimize) // Millet. − 1918. − № 135. − Oktâbr 29.
35.        Türkiye dün niçün harbe kirişti ve bügün niçün mütareke-i aqd itti // Millet. − 1918. − № 142. − Noyabr 6.
36.        Türkiyeniñ qabul ittigi mütareke şartları etrafında // Millet. − 1918. − № 143. − Noyabr 7.
37.        Umumiy ve milliy ictimayimiz // Millet. − 1918. − № 144. − Noyabr 8.
38.        Umumiy milliy ictimayimizdeki teessüratımız // Millet. − 1918. − № 145. − Noyabr 10.
39.        Umumiy milliy ictimayimizin soñ teessüratı // Millet. − 1918. − № 146. − Noyabr 11.
40.        Umumiy inqilâp aldı, yürüdi // Millet. − 1918. − № 147. − Noyabr 12, № 148. − Noyabr 13, № 149. − Noyabr 14.
41.        Türkiyeniñ mütareke şartları münasebetiyle // Millet. − 1918. − № 150. − Noyabr 15.
42.        Mağlüplerin politikası ile ğaliplerin diplomasisi qarşısında // Millet. − 1918. − № 152. − Noyabr 18.
43.        Dahiliy siyasetimizde tuttuğımız yol // Millet. − 1918. − № 153. − Noyabr 19.
44.        Ukraynanıñ Qırıma qarşı açtığı iqtisadiy harbın qalqması münasebetiyle // Millet. − 1918. − № 154. − Noyabr 20.
45.        Ukrayna ihtilâl ve inqılâbınıñ yurdumıza keçmesi ihtimalına qarşı // Millet. − 1918. − № 155. − Noyabr 21.
46.        Milliy hayata bir nazar // Millet. − 1918. − № 156. − Noyabr 22.
47.        İtilâf devletleri donanması ve heyet-i murahhassamız // Millet. − 1918. − № 162. − Noyabr 29.
48.        Bitaraflığımız etrafında // Millet. − 1918. − № 164. − Dekabr 2.
49.        İtilâf devletleriniñ siyaseti ve bizim mevqimiz // Millet. − 1918. − № 166. − Dekabr 4.
50.        Maarif-i milliye meselesi // Millet. − 1918. − № 168. − Dekabr 6.
51.        Şehrimizde muttifaqlar vekillerine çay ziyafeti // Millet. − 1918. − № 169. − Dekabr 8.
52.        Qurultayın şehrimizde keçen sene-i devriyesi münasebetiyle // Millet. − 1918. − № 170. − Dekabr 9.
53.        Bugünki ve yarınki Almanya // Millet. − 1918. − № 171. − Dekabr 11.
54.         “Haq ses” refiqımızdan bekledigimiz // Millet. − 1918. − № 174. − Dekabr 15.
55.        Közleve uyezdi Syezdi // Millet. − 1918. − № 176. − Dekabr 18.
56.        Yurtumızın vaziyet-i siyasiyesi // Millet. − 1918. − № 177. − Dekabr 19.
57.        Qırım hükümeti ve milliy maarifimiz // Millet. − 1919. − № 6. − Yanvar 8.
58.        Millet bankası açılıyur // Millet. − 1919. − № 6. − Yanvar 8.
59.        Bir milyonlıq: ibretli bir teklif münasebetiyle // Millet. − 1919. − № 18. − Yanvar 22.
60.        Közleve şeher idaresi saylavlarındaki muvaffaqiyet // Millet. − 1919. − № 19. − Yanvar 23.
61.        Kooperatif tarafdarları ve milliy kooperatiflerimiz (Soñu var) // Millet. − 1919. − № 36. − Fevral 13, № 37. − Fevral 143.

Bugün, keçken asırlarda Qırımda neşir olunğan eski gazeta ve mecmualarını araştırır ekenmiz, maqaleleri astında “E. Feyzi”, “Romanyalı E.F.”, “E.F”. ve yoqsa “Romanyalı Noman Baybörü”, “Köstenceli Qırımizade Osman-Nuri”, “Eski Qırımlı”, “M. Niyazi”, “Ziya efendi”, “Dobrucalı Sebat Üseyin”, “Müstecip A.F.”, “Umer-Sami Arbatlı”, “Ş. Bektöre”, “Doktor İsmail Ahmetov”, “Doktor Meryem Milkamanoviç”, “Litvanyalı Ayşe İshakova” ve diger isim ve mahlâslarnı pek çoq rastketiremiz. Bazen bularnı ne şahsiyetten ne de faaliyetten bilgimiz olmayıp, çeşitli milliy gazeta nüshalarından sistematik işi sayesinde haqqında taziyeler, hatırlavlar ve seslenüvlerden tapılğan zerre kibi malümatqa sevinemiz. Bularnıñ sırasına Qırımda doğup, faqat sovyet hükümetiniñ tazyıqı sayesinde memleketni terk etmege mecbur olğan millet qahramanlarını da qayd etmeli. Bu faaliyeti Vatanda başlanğan Cafer Seydahmet, Celâl Meyinov, İbadullah Grabov, Hablâkim Hilmiy, Ahmet Özenbaşlı, Seydali Mustafayev, Cengiz Dağcı kibi icadı az ögrenilgen şahslarıdır[25]. Mezkürlerniñ eserleri bir tertipke ketirilmesini ve etraflıca incelemesini beklerken qırımtatar milliy tarihiniñ haqiqatını, ğayesini saqlay. Anca biribirinden ayrılğan milletni yalıñız bir Vatan ğayesi birleştirecektir.     



[1] Özenbaşlı E. Qırım Muhacirleri (1860-1862). − Aqmescit: Dolya, 2007. − 152 s.
[2] Qurtumerov E., Useyinov T., Harahadı A. Qırımtatar hicret edebiyatı: Oquv qullanması. − Aqmescit: Qırımdevoquvpedneşir, 2002. − 252 s.
[3] Ülküsal. M. Kırım Türk-Tatarları (dünü, bugünü, yarını). − İstanbul: Baha Matbaası, 1980. − 366 s.
[4] Kadrizade P.“Kırım Romanya. İki ülke: Yitik Vatan (Hatıralar, şiirler, tercimeler) / Haz. Tezcan Ergen. − Ankara, 2012. − 365 s.
[5] Kırımlı H. Türkiyedeki Kırım tatar ve nogay köy yerleşimleri. − İstanbul: Tarih Vakfı Yurt, 2012. − 654 s.
[6] Nedret Ali Mahmut. Romanya türk-tatar edebiyatı. − C. I. − Köstence: Editura Europolis, 1999. − 467 s.
[7] Bakırcı N. Kırım Tatar masalları. − İstanbul: Kömen Yayınları, 2010. − 554 s.
[8] Крым − арена разгула великодержавного шовинизма и украинского национализма / Elektronik ceryanı: http://www.ndkt.org/krym-arena-razgula-velikoderzhavnogo-shovinizma-i-ukrainskogo-natsionalizma.html; Тимур Тарпан. Страшный сон крымских шовинистов / Qırımtatar Milliy Meclisniñ naşir orğanı “Avdet” gazetası, 2013. − No 35. / Elektronik ceryanı: http://www.avdet.org/node/8225
[9] Kerim İ. Teatrimizniñ tarihi haqqında / “İlmiy Qırım” mecmuasınıñ elektronik ceryanı: http://ilmiyqirim.blogspot. com/2011/07/teatrimiznin-tarihi-haqqnda.html
[10] Aqmescit mektepleri // Azat Qırım. − 1942. − No 46. − İyün 30.
[11] M.M. Buyurıñız // Azat Qırım. − 1942. − No 51. − İyül 18.
[12] Qurtiyev M. Qırım ve Dobruca Tatarları // Azat Qırım. − 1942. − No 82. − Noyabr 3.
[13] Kerim İ. Eki asır arasında ХIХ − ХХ. − Aqmescit: Qırımdevoquvpedneşir, 1997. − 21 resim.
[14] Yusuf Vezirof. “Haq ses” // Millet. − 1918. − No 169. − Dekabr 8; E. Feyzi. “Haq ses” refiqımızdan bekledigimiz // Millet. − 1918. − No 174. − Dekabr 15.
[15] Hürmetli musafirlerimiz // Azat Qırım. − 1942. − No 49. − İyül 11.
[16] Dobrucalı Sebat Hüseyin. Sayğılı soydaşlarıma // Azat Qırım. − 1942. − No 49. − İyül 11.
[17] Gülşen Yusuf İsmail. Besteci, müzisyen Sebat Hüseyin Romanya Tuzla'da anıldı.../ Kağay dergisiniñ elektronik ceryanı: http://www.kalgaydergisi.org/index.php?sayfa=dergiicerik&sayi =46&kod=13
[18] Köstence'de Sebat Hüseyin Kültür Enstitüsü açıldı / Qırım Haber ajansınıñ elektronik ceryanı: http://qha.com.ua/kostence-de-sebat-huseyin-kultur-enstitusu-acildi-video-119830tr.html; Ebubechir Tanior. Sebat Hüseyin kültür merkezi hizmete girdi / Romanyadaki “Zaman” gazetasınıñ elektronik ceryanı: http://ro.zaman.com.tr/ro/newsDetail_getNewsById.action? newsId=57895; Simpozion Sebat Husein. Tuzla, editia a III-a, 2009: video / Elektronik ceryanı: https://www.youtube.com/watch?v=BH5eSAmGImA
[19] Ethem Feyzi Gözaydın. Kırım Türklerinin Yerleşme ve Göçmeleri. − İstanbul: Vakit Matbaası, 1948. − 111 s.
[20] Керимов И. Эволюция крымскотатарского художественного слова в конце Х1Х и начале ХХ века. − Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора филологических наук. − 10.01.03.-«Литература народов Казахстана и стран ближнего зарубежья». − Алматы, 1998. − 26 с. − С. 3.
[21] Cafer Seydahmet yehudi muhacirleri meselesi haqqında // Yeñi dünya. − 1926. − No. 36 (912). − Fevral 13; Romanyalı E.F. Romanyalı bir tatarın mektübi // Yeñi dünya. − 1926. − No. 68 (944). − Mart 25; Veli İbrahimof. Halqların köçürilmesi ve yerleştirilmesine yardıma kelmelidir // Yeñi dünya. − 1926. − No. 115 (991). − Mayıs 22; Veli İbrahimov. Şuraların rolüni bilen ve aynı zamanda ehaliniñ itimadını qazanan kişiler // Yeñi dünya. − 1926. − No. 1 (877). − Yanvar 1; Veli İbrahimof. Mesüliyetli Vazife // Yeñi dünya. − 1926. − No. 18 (894). − Yanvar 22.
[22] Seydamet N.Bolşevik hükümetinde adalet ve musaviylik oldumı? // Azat Qırım. − 1942. − No 12. − Mart. 3; A.Z. Veli İbraim (Ölüminiñ 15 yıl toluv münasebetinen) // Azat Qırım. − 1943. − No 37 (133). − Mayıs 7; Doktor İsmail Amet. Veli ağa hapshanede ekende // Azat Qırım. − 1943. − No 37 (133). − Mayıs 7.
[23] Alby Kass sings Yiddish songs in concert with Jubilee Klezmer Ensemble: Phil Lawrence mandolin, Sonia Tubridy accordion and piano, Paul Alexander clarinet. Contact phillawrence.com Nov 7, 2008 in Guerneville California / Elektronik ceryanı: http://www.youtube.com /watch?feature=player_embedded&v=KsfzAi7SGLU#t=54; Zhankoye (Crimea) - arr. by Gertrude Rady. Sung in Yiddish by Ruth Rubin (1906-2000), with accordion and chorus. "Yiddish Soviet Collective Farm." Series "Jewish Folk Songs of Eastern Europe." / Elektronik ceryanı: http://www.youtube.com/ watch?v=8ZtyEVehCLw.
[24] Millet cevherleri: Noman Çelebicihan, Cafer Seydahmet, Hasan-Sabri Ayvazov, Habibullah Odabaş, Osman Murasov, Cemil Kermençikli, Abdurahman Qadrizade: 1917 − 1920 ss. «Millet» gazetasında basılğan edebiy-publitsistik eserler / tertip etici Т.N. Kirimov; [muharrirler: İ.A. Kerim, U. Edemova]. − Simferopol: QCI «Qırımdevoquvpedneşir» neşriyatı», 2012. − 716 s. − Qırımtatar tilinde (latin, arap ve kiril hurufatında).
[25] Kerimоv I. Şeyh-ul-Muallim Ahmed Nureddin (1856 - 1926) / “İlmiy Qırım” mecmuasınıñ elektronik ceryanı: http://ilmiyqirim.blogspot.com/2011/07/seyh-ul-muallim-ahmed-nureddin-1856.html; Kerimov İ. Ablâkim Ilmiy kim edi? / “İlmiy Qırım” mecmuasınıñ elektronik ceryanı: http://ilmiyqirim.blogspot.com/2011/07/ablakim-ilmiy-kim-edi-i-parca.html; Kerimov İ. Teatrimizniñ tarihi haqqında / “İlmiy Qırım” mecmuasınıñ elektronik ceryanı: http://ilmiyqirim.blogspot.com/2011/07/teatrimiznin-tarihi-haqqnda.html


Doç.Dr. Tahir Kerim

0 коммент.: