“Azat Qırım” gazetasınıñ latin yazısı meselesi ve yazıcıları üzerinde qaydlar (1942-1944)


Çar hakimiyeti elge keçirmege yetişmegen topraqlarnı kollektivizatsiya vesinen köylülerden bütünley çekip alğan, buña qarşı çıqqanlarnı “kulak”, dep ailesile birlikte Ural dağlarına aydağan; münevverlerni “milletçilikke” qabahatlap hapshanelerde çürütken; tamır müsülman halqınıñ topraq ihtiyacını hal etmek yerine, nomay arazilerini yehudi cemiyetleri içün ayırmağa çalışqan bolşeviklerniñ Qırımdan def olunğanını; eski idaresinden vahşiyliginen artta qalmağan − yañı qurulğan hükümetinen münasebetlerini oquyıcılarğa sanlarda açıqlağan “Azat Qırım” gazetasınıñ harakterini añlamaq içün araştırmacı bu yerde qullanılğan qoñular, ğayeler evrimini degil, öz dünyabaqışlarını bile incelemeğe mecbur ola. Ve böylelikle, bir taraftan gazeta üzerinde yazılğan sıra-sıra aqaretleyici, yani qırımtatar halqını vatan hayinligile haqsız suçlağan maqaleler, diger yandan − evvel ve soñ Qırım şaraitlerini biribirile teñeştirmesi sayesinde elde etilgen şaşırtıcı tarihiy kerçeklikler, onu biñ türlü tereddütlerde qaldırabile. “Azat Qırım” gazetasınıñ halâ ögrenilmegeni belki bundan dolayıdır. Meselâ, mezkür gazeta 1942 senesi, yanvar 11’den itibaren neşrini başlap 1944 senesiniñ ilk çerigine, yani Qırım arşivlerinde saqlanğan nüshalarnıñ sayısına köre, qararnen aprel ayına qadar işini devam ettirebildi. Bu yerde “Qırım işğali devrindeki matbuat” denilgen dosyelerde rus gazetaları bile rastkeline. Bulardan “Освобожденный Крым” (“Azatlanğan Qırım”), “Освобождение” (“Azat”) yuqarıda aytılğan qırımtatar yayını ile adları eş kelgen rusça gazetalarından birincisi Eski-Qırım, digeri ise Kezlev şehrinde Alman ordusınıñ idaresi altında haftada bir-eki kere çıqa ediler.

“Освобождение” gazetasınıñ 1943 senesi basılğan numaraları 114 ve 84 sahifeli eki dosyede tikilip saqlanğanından ötrü mündericesini etraflıca ögrenmege muvaffaq olduq. Böyleliknen, gazeta başta prof. N. Sulimanıñ muharirligile “Kezlev haberleri” («Евпаторийские известия»)[1] ve muharebeniñ ekinci yıllığı münasebetinen rusça “Azat” adını alıp L. Nikolskiy, İ. Doroninniñ mesuliyetleri ve Alman kumandanlığı altında işini devam ettirdi. Sütünlerde esaslı olaraq Qırımda Rus Azatlıq Ordusınıñ faaliyetleri; yarımadanıñ harbiy durum meselelerini aydınlatıp, qırımtatarlarnıñ medeniy ömrüne diqqat çekerek İzzet-Nafe Nuri, Mustafa Qurtiy, Abdullah Zihni, Mehmet Reşat çıqarğan “Azat Qırım” gazetasında kibi müsülman camileriniñ, tekkiyeleriniñ tamiri; qırımtatar mektepleriniñ açılması; milliy teatr hadimleriniñ icadiy muvaffaqiyetleri ve ilâhre mevzularğa bağışlanğan reportajlarnı, haberlerni bastırır eken[2]. “Azat Qırım” gazetası hususında daha qoşmaq kerek ki, yayın abunecilerniñ maneviy ihtiyaclarını hal etmek, nesiller arasında medeniy köpürni tiklemek niyetile til temizligi, elifbe elverişligi oğrunda büyük işler becere. Böylece, ğayesini her bir qırımtatarına ulaştırabilmek içün aynı gazetada hem arap, hem latin ve hem kiril hurufatlarını qullanmaqtan qaçınmay edi. “Azat Qırım”da latin elifbesiniñ bazı hususiyetlerni izleyerek ğayet meraqlı olaylarğa rastkelinebilemiz. Misal içün, neşirni eline alğanınen birinci olaraq qırımtatar sözlerinde − “q”, “ñ”, “ğ” yerine çoqsu − “k”, “n”, “g” harfleri yazılğanı közge çarpa. Tabiy, buña hazır olmağan sade oquyıcı metinlerniñ türkçe veya Türkiye tesiri altında bulunğan qırımtatar diasporasına mensüp olğanını bellemek mümkün. Vesile 1943 senesi, mart 30’da N. Çelebicihannıñ hatiri içün basılğan “Ant etkemen” (yani “Ant etkenmen”) şiiriniñ meraq çekici özel şeklini almalı:

“Ant etkemen tatarlarnın yarasını sarmaga,
Nasıl bolsun bu zavallı kardaşlarım çürüsün?
Onlar içün ökünmesem, kaygırmasam, yaşasam,
Yüregimde kara kanlar kaynamasın, kurusun!

Ant etkemen şu karangı yurtka şavle serpmege,
Naslı bolsun eki kardaş bir-birini körmesin?
Bunu körüp, busanmasam, mugaymasam, yanmasam –
Közlerimden akan yaşlar derya deniz kan bolsun.

Ant etkemen, söz bergemen bilmek içün ölmege,
Bilüp körüp milletimnin köz yaşını silmege.
Bilmi, körmi bin yaşasam. Kurultaylı han bolsam,
Kene bir kün mezarcılar kelir meni kömmege”.

Bu yerde, elifbe añlaşılmamazlığından ğayrı, bir vaqıtlarda mezkür şiir metni üzerinde çıqqan devamlı tartışmalarnı hatırlamamaq mümkün degil. Ki, milliy marşnıñ sözleri müellifniñ yazğan şiirine uymalımı, halqnıñ ğayeviy yonelişini ifadelemek içün tüzetilgen variyantını almalımı, − kibi sualler 2012 senesi Aqmescitte çağrılğan V. Qırımtatar Qurultayınıñ kün tertibine qoyulsa bile mesele böyle de çezilmeyip qaldı[3]. Her halda, milliy gimn öz mündericesile milletniñ menfaatına çalışmaq kerek. Böyleliknen, eserniñ dörtlüklerinde rastkelingen “tatarlarnıñ” (“bilmek”) yerine qullandığımız “milletimniñ” (“millet”) sözü bugün halqımıznıñ aleyhinde çevrilgen fırıldaqlarğa qarşı bir alet kibi sayılabile. Velhasıl, “Azat Qırım”da işlenilgen hususiy qırımtatar harfleri ve umumen latin elifbesiniñ ayrı bir tarihinden bahs etmekni zarur köremiz.
1942 senesi, küz başında “Azat Qırım” gazetasınıñ idaresi latin harfleri olğan yazı maşinasını satın ala”[4] satırlarınen başlanğan ilânı misalinde II. Cihan Muharebesi zamanında neşirniñ çeşitli meşaqatlarnı başından keçirgenini añlamaq ağır degil. Meraqlı şu ki, ilk numarası yanvar ayı başında çıqqan gazeta, latin harfli maşinasını satın almaq hazırlığını yalñız sentyabr 25’te bildire. Yani mart 27’den itibaren “şapka”daki logotip yazılarını ve soñra yavaş-yavaş diger nüshalarda ayrı rubrikalarnıñ adlarını, maqalelerini latin elifbesinen basmağa başlağan neşir azmı-çoqmı yarım yıl zarfında nasıl donatmalarından faydalanğanı belli degil?.. Ama kene de gazeta hadimleri abunecilernen yaqın diyalogda bulunıp, mezkür meselesiniñ tezden çezilmesi içün çareler araştıra, kerekli tedbirlerniñ planlarını tize. İşte bunu “Oquyıcılarımıznıñ diqqatına” degen bildirüvlerden ögrenebilemiz:
“Kerek şeherlerdeki ve kerekse rayonlardaki oquyıcılarımızdan alınğan mektüpler, “Azat Qırım” gazetasınıñ latinleştirilgen harflernen basılıp çıqması meselesiniñ tezce çezilmesi kerek olğanını añlatalar. Müsülman Komitesi bu hususta kerek olğan tedbirlerni qullanma hususta elinden kelgen derecede çalışa. Bu meseleni çezmek içün ayrıca komissiya teşkil olundı. Biz, sayğılı oquyıcılardan kerek rayonlarda ve kerekse şeherlerde, evvelde bulunğan tipografyalarda latin harfleri olup-olmağanını ve şimdi o harflerniñ nasıl bir halda bulunğanlarnı “Azat Qırım” gazetası redaktsiyasına bildirmelerini rica etemiz”[5].
İsterseñ oquyıcılar kütlesi, isterseñ gazeta idaresi milletniñ bütünley latin yazısına keçmek ciddiyligini bu satırlardan açıqtan sezilmektedir. Keza, Qırımda 1928-38, 1942-44 ss. arasında latinleştirme kampanyasınıñ ğayeviy yonelişlerni incelesek, qırımtatarlarnıñ milliy şuurı nasıl deñişmelerge oğrağanını körmek ihtimalı bar. İşte birinci adımlarda ilerige sürülgen ğayeler iqtisadiy, tehnikiy elverişligi; arap yazısında silingen milliy kimligin ifadelenmesi; türk-müsülmanlarnıñ birleşmesi; millet azlıqlarınıñ inqirazdan qorunması esasına qurulğan olsa, “Azat Qırım” gazetası devrinde latin elifbesin missiyası qırımtatar halqını Avrupa medeniyetine yaqınlaştırmaqtan ibaret edi[6]. Devriy matbuatta maarif, elifbe, imlâ ve ilh. mühim qoñularnen çıqışta bulunğan Aqmescit Tatar Komitetiniñ Medeniy İşler Şube müdüri M. Velicanov “Yañı elifbe hususında” maqalesinde aytqanlarımıznı böyle satırlarnen tasdıqlay:
“Şimdi keçirmekte olduğımız tarihiy vaqialar, Qırımda büsbütün başqa bir içtimaiy ve siyasiy vaziyet meydanğa ketirdi ve bizge Avrupa medeniyette bulunmağa imkân doğurdılar. Bu münasebetni qolaylaştıracaq vastalardan biri − yazımıznıñ Avrupa halqlarınıñ yazılarına yaqınlaştıruvdır”. Ve münevverler havesliknen qarşılacaqlarına ümüt beslep, medeniy bölükniñ yañıdan tertipke ketirgen qırımtatar elifbesini nümayış ete[7]. Bunuñ ile birlikte yañı elifbege telâfuzda, imlâda bir çoq qıyınlıqlar doğurğanı ve hem cenübiy şivelerde büsbütün coyulğanı içün “Ñ” harfiniñ kirmegenini de qaydlay. İşte bugün internet, telefon tehnologyalarınıñ hızlı ilerilemesinen mezkür qırımtatar harfi üzere peydalanğan qolaysızlıqlar Velicanovnıñ haqlılığını ortağa qoya.
M. Ülküsal öz çalışmalarında qayd ettigine köre, muharririyet heyeti latin elifbesinen basqan maşinasını ahırı soñu ta Romanyadan tapıp Qırımğa ketirte[8]. Bu zaman arasında yayınnıñ hem adresi, hem sahibi bir qaç kere deñişebildi. Böyleliknen, “Azat Qırım” başta Aqmescit Şeher İdaresiniñ ve soñra, yanvar 30’dan itibaren Qırım Müsülman Komitetiniñ naşir efkârı olaraq Salğır-26, Kantarnaya-20, Puşkin-14 adresleri boyunca yerleşe edi. Meraqlı bir şey. “Kantarnaya” soqağınıñ 20 nomerolı binasında 1918 senesinden itibaren I. Qırımtatar Qurultayın naşir efkârı “Millet” gazetası ve soñra ise 1943’te Noman Çelebicihan adına milliy kütüphane açılıp çalışa ediler[9].
Yayınımız muayen muddet zarfında latin “Q” harfinden mahrum olğanından ötrü öz maqalelerini “M.K.” qısqartmaları ile imzalağan Mustafa Qurtiyni añmalı. Azmı-çoqmı 3 numara çıqarmağa yetiştirgen İ. Nuriniñ yerine keçken Qurtiy zamanlarında gazeta 2 sahifeden − 4 sahifege qadar büyüdi. Ve haftada bir degil, eki kere, yani cuma ve salı künleri çıqmağa başlay. Faqat, bahs ettigimiz kibi, “Azat Qırım”nıñ çeşitli qıyınlıqlar yüzünden eski kölemine qaytqan veya esas neşir olunuv cedvelinden çekilip kâh çarşenbe ve cumaertesi, kâh bazar künleri çıqqan vaqıtları ola[10].
Matbaa donatmaları Romanyadan ketirildi, dep aytqan edik. Amma ara-sıra gazeta manşetlerinde mezkür Aqmescit Komitetiniñ latin elifbesi boyunca çıqarğan qararlarına zıt kelgen: “ja”, “ä” (“â” yerine), “ȵ” (“ñ” yerine), “ç” (“c” yerine) kibi Qırımda eskiden qullanılğan harf şekillerini rastlamaq mümkün[11]. Meselâ, “Qrım Musül’man Komitetiniȵ naşır efkjarı” veya “Cuma” yerine “Çuma” sözü. Bu yerde, 1931 senesi qırımtatar dramaturgı Ümer-Fehmi İpçi tercimesinde neşirden çıqqan Gogolniñ “Ölü çanlar” adında bir eser aqlımızğa kele[12]. Bugün, uzun yıllar boyunca zemaneviy türk elifbesine alışqan oquycı “Ölü canlar”nı “Ölü çanlar” kibi oquycaq olsa, tuhaf bir halğa oğramaq havfı bar. Nihayet, bu kibi elifbe çubarlıqlarnıñ mahiyeti türk halqlarını biribirinden uzaqlaştırmaqtan ibaret olğanını Sovyet hükümetin siyasetinden bilemiz[13]. Böyle olmasa, o devir qırımtatarlarda latin yazısınıñ talihi ne olacağını tüşüngen kişiler diger türk halqlarından üstün körünmek içün öz yañı elifbesini özelleştirmege tırışa edilermi?!. Bu sualine cevabını “Azat Qırım” yazıcılarından daha birisi sayılğan iqtidarlı hoca, şair, teatr aktörı[14] − Hasan Çergeyevin icadında bulurmız, diye mezkürniñ “Eşit, mevta ne söyleyur” poemasına muracaat ettik. 1909 senesi canlı halq tili faqat, kiril hurufatınen basılğanından ötrü eserde qırımtatar imlâsına az uyğan nazik yerleri çoq bar. Amma, yanında “açeli” (“acele”), “taçip” (“taacip”), “teçirbe” (“tecribe”), “çanı” (“canı”), “çaillik” (“cahillik”), “çami” (“cami”), “çümle” (“cümle”) kibi sözlerde Qırım şivesiniñ telâfuzına aitli farqlarnı rastlayabilemiz. Şair, öz eserinde maziden zemaneviylikke keçmek içün “Uyqu” kibi meraqlı bir edebiyat usulını qullana. Çergeyev, biz bilgen yazıcı Edhar Allan Poe’niñ eserleriniñ birisinde uzun uyqusından XIX asırda ayınğan Mısır mumyasın kibi, yüz yıldan soñra mezardan atılıp çıqqan bir mevtanı uydura. Süjet boyunca o, qırımtatar köylerini dolaşırken, tamır halqınıñ kelmeşekler arasında qalıp, milliy çizgilerni busbütün ğayıp etkenlerinden yazıqsına. Gece maalinde tanış olmağan bir yerlerde yıqılıp-qırılıp, körgen olaylardan ötü patlağanını bu satırlardan ögrenebilemiz:
“Çampur evden sopa alup,
Açeli çıqtı bir adam.
Bulğarmı, naslı millet?
Ne olduğun a lamam.

Köpeklere “пошёл” dedi,
Bana “qazaq” köründi
Sandum – ana, belâğa çattım,
Kene boynum uruldı.

Qatuna kelip, dedim ana:
Her kezde de Allah bir!
Mümkin olsa bo giçelik
Ulayım sizde musafir.

Eyu, − dedi, kirdik eve,
İttim taçip-teçirbe:
Qonaq bayum tatar çıqtı,
Keldi çanum içime.

Baqup dursan İvan’a benzer:
Rubaları sıqturma,
Bicaq, palto arqasında,
Saçlaru uzun qırqturma...”[15].
Vesile, 30.01.1942 – 25.05.1943 tarihlerinde “Azat Qırım” gazetasında mesul muharrirlik vazifesini eda etken M. Qurtiyge qaytmalı. Ü. İpçi kibi, yazıcınıñ qalemine 1928-32 seneleri Qırım türkçesine tercime etilgen Hugo, Turgenev, Kuprin ve diger klasiklerniñ eserleri mensüp. Bunuñ ile birlikte Mıq, M.K., M.Q., M. Qurtiyev belgiler ile “Terciman”, “Qırım ocağı”, “Millet”, “Tatar sedası”, “İleri”, “Közaydın”, “Azat Qırım” ve diger yayınlarda basılğan bir sıra bediy-publitsistik eserleri bar[16]. Yazıq ki, bular haqqında Qırım oquycısınıñ az haberi bar. İstisna olaraq İ. Kerimniñ kiril elifbesinen dünya yüzüni körgen “Qırımtatar edediyatı” dersligi (1995); Tahallüsler luğatı (2006); 1618 − 1944 seneleri qırımtatarca basılğan kitaplar, maqaleler bibliografik köstergiçi (2009) icatkârnıñ ömrüne dair qıymetli açıqlamalar bereler[17]. Bu sahada bayağı biografik boşluqlarını tamamlayabilgen M. Ülküsal, E. Kırımal, İ. Otar, M. Sevdiyar, H. Qırımlı kibi araştırmacılarnı qayd etmemek mümkün degildir[18]. Bular M Qurtiy üzerinde bergen malümatlardan faydalanaraq, mezkürniñ umumiy bir portretni nümayış etemiz.
1881 senesi Kefe şehrinde dünyağa kelgen Mustafa Qurtiy, iptidaiy ve orta tahsilini Qırımda alıp, 1903 – 1906 ss. St.Petersburg üniversitetiniñ tıb şubesinde oquvını devam etken edi. Qırımğa qaytıqtan soñra qırımtatar halq azatlıq hareketine qoşulır eken. 1917’de devirniñ şerefli sımalarından olğan A. Hilmiy (Arif), V. İbrahim ile birlikte “Qırım ocağı” gazetasını tesis etip, muharrirlik vazifesini boynuna ala[19]. Künümizge qadar ğayıp kibi sayılğan mezkür neşirni Aqmescit arşivinde rastketirmege qısmetimiz oldu. Bu siyasiy, ilmiy, edebiy ve iqtisadiy gazeta 1918 senesi H. Ayvazovın “Millet”ine qoşulmazdan evvel bayram ve cumaertesinden maada her kün çıqqan yayını olaraq tanıtılır edi. Şindi elimizde yalñız 1917 senesine ait olmaq üzre 18, 23, 45 numaralı nüshalar bar. Faqat, bazı ilk menbaalarından añlaşıla ki, “Qırım ocağı”nıñ tarihi pek uzun degil, yalıñız 1917 s. iyün 30’dan başlap − 1918 s. sentyabr ayına qadardır[20]. Bu yerde M. Sıdqiy, Ü. Fehmi (İpçi), H. Cahit, H. Rahmiy, M. Şerefeddin, R. Muratov, Naqiy kibi miellifler sırasında müsülman qadınlarınıñ hürriyeti, işke kirişmek üzre olğan qırımtatar Qurultayına maqale ve şiirlerini bağışlap yazğan M. Qurtiyni de rastketirmek mümkün[21]. Bunuñ ile beraber mezkürniñ bediy ve publitsistik eserleri “Millet” gazetasında tapıla. Bularnıñ mündericesinden Qurtiyniñ 1917 yılı Kefe Uyezdnıy Komitet reisliginde bulunğanı añlaşıla. Söylengen vazifesi sayesinde o, Kefe civarlarındaki köy ve rayonlarında “Ahval-ı siyasiye” (“Siyasiy durumı”), “Qurultay-ı meclis” (“Qurultay meclisi”) mevzuları boyunca seyyar derslerini sıq-sıq keçire eken[22]. Soñradan adı − Aqmescit şehri muallimler, qadınlar ve sanatkâr cemiyetleri; Aqmescit uyezdi milliy gençler teşkilâtı tarafından Qırımtatar Qurultayına kösterilgen namzetler cedvellerinde çıqa[23].
1917 senesi “Millet” gazetasında yayınlanğan “Kefe uyezdinden namzetler cedveli”nde daha bir isim peydalana – Hanife Mustafayevna Qurtiyeva[24]. Bundan başqa, hanımnıñ izi añlaşılmağan sürette közden ğayıp ola. Amma, 1942 senesiniñ ortalarında “Azat Qırım”da sıranen kelgen taziyelerden Mustafa ve Hanife Qurtiylerniñ qarı-hoca olğanlarını keşf etemiz. İşte, M. Qurtiyev imzasıle gazetada basılğan taziyeniñ örnegini ketiremiz: “Sevimli qadınım Hanife hanımnıñ apansızdan vefat etkenini tuvğanlarımızğa ve yaqınlarımızğa (taziye) bildirem”[25]. Merhumeniñ “yüzü” münasebetile oquyıcılarnıñ diqqatına nümayış etilgen “Hanife hanım Qurtiyeva” adlı bildirüv ise yazıcınıñ bibliyografları içün ğayet qıymetli bir menbaa olaraq sayılabile:
“Hanife hanım Dereköyde Qımızcı Mustafa-Nuriniñ qızıdır. Ta balalığından pek zeki olğan Hanife 8 yaşında hafız olğan ve bundan soñ artıq öz milletiniñ qadın qızlarına yardım etmek maqsadınen oquv-tahsil peşine tüşken edi. O devirde Tolstoy, Çehov kibi büyük yazıcılar Hanifeniñ babasınen tanış ve dost olğanlarından Hanifeni oqutmaq kerekligini babasına söyleseler de, Mustafa-Nuri efendi o devirniñ hurafatına qarşı ketmegen ve qızını oqumağa yollamağan edi. Lâkin yaş Hanifede oquv havesi o qadar büyük edi ki, o qomşu-qolumdan gizli olaraq gimnaziyanıñ 4’nci sınfına hazırlana başlay. Bir çoq belâ ve taqiplerden soñ imtihan tutup Odessa şehrinde ebanay mektebine kire ve onu bitirip çıqa ve bundan soñ Harkov şehrindeki feldşeritsa mektebini[26] de bitire. 1918 senesi Hanife Yaltağa qaytıp Dereköy ambulatoriyasında çalışa başlay ve o devirden itibaren soñ nefesine qadar tatar qadınlığı içün toqtamadan çalışa...”[27].
Yuqarıda kösterilgen bildirüvden qarı-qocanı birleştirgen yalñız tıp tahsili degil, vatan hürriyeti oğrunda devamlı mücadelede bulunğanlarını añlamaq pek de küç degil. Böyleliknen, M. Mühiddin öz hatıralarında qayd etkeni kibi, yañlışmağan olsa, M. Qurtiy 1943 senesi Berlinge ve soñra 1949’da Türkiyege avuşa. İhtiyar ve kimsesiz qalğanına baqmadan, İstanbulda yardımlaşma birligine muhtaclı soydaşlarımız içün qırımtatar milliy derneginiñ tesisine hızmetler köstere[28]. Aynı menbaada, yani “Mustafa Berke (Ölümi münasebetile)” adlı maqaleden M. Qurtiyniñ 1957’de kene Almanyağa qaytıp Allahnıñ rahmetine qavuşqanı haqqında haber almaq mümkün. İşte, o devir Türkiyede yayınlanğan “Qırım” mecmuasında Qurtiyniñ − Mustafa Berke imzasınen basılğan “Qırım türkleriniñ suçu nedir”, “Qırım milliy muhtariyet künü” kibi maqaleler de bar[29].
1943 senesiniñ mayıs 25’ne qadar “Azat Qırım”da muharrir vazifesini eda etken Mustafa Qurtiyniñ icadiy talihi soñra añlaşılmağan kibi körüne. Yani sırasıle A. Zihni (Kürkçi) ve M. Reşat (Sevdiyar)nıñ mesuliyyetleri altında çıqmağa başlağan mezkür gazetada Qurtiyniñ adı bile añılmay. Yalñız 14 yıldan soñra “Azat Qırım”nıñ soñki muharriri M. Sevdiyar, bahs ettigimiz maqalesinde M. Qurtiyniñ faaliyeti 1943 senesinden itibaren “Ana Yurt” (Qırım) ve “Türk Birligi” (Berlin) dergilerinde devam olunğanını açıqlay. Mustafa Qurtiy meselesile haşır neşir olup, “Ana Yurt” mecmuasın tarihinden bir-eki malümat elde ettik. Böylelikle, başta 15 iyünde ilk nüshası neşretilmek planlaştırılğan yayın çeşitli tehnikiy sebeplerden ötrü ayınıñ 27 salı kününde satılışqa çıqarılğan edi[30]. Muharririyet heyetini ve oquyıcılarnı “Ana Yurt” mecmuasınıñ çıqqan ilk numarasınen tebrik etken Ahmet Özenbaşlı neşirniñ umumiy mündericesini böyle tarifley:
“Quvvetli qalemlerimizniñ tarihiy icmallerinden[31] soñra “Ana Yurt” oquyıcılarını halqara işlerle tanış idiyur, tatarca hutbelerile bütün matbuatımıznıñ ortaya sürdügi “dinini tatarlaştırmaq” şiarını tecribelerde kösteriyur. Nihayet “Ana Yurt” edebiyat bölüginde eñ yüksek ve klasik tanılan şairlerimizden Çelebi ve Hamdiniñ şiirlerine yer veriyur. “Yañı edebiyat” bölüginde ise, bize bugünki buhranlı, heyecanlı tarihimiziñ köpükli dalğaları içinde doğğan yaş şairlerimizi taqdim iderek, “Ana Yurt” qırımtatarnıñ şiir ve edebiyatta olan yaratıcılığınıñ yaşadığını ve yaşayacağını müjdeleyur. Añlayanlar içün bu ne qadar büyük mesruriyet ve ğururdır!”.
Ve devamında mecmuanıñ qıyafetini, ğayesini nasıl sürette taqdim olunğanını özüne has bediy üslüp ve til ile cemaatqa añlatmağa tutuna:
Mecmuanıñ Bağçasaray Han-Caminiñ resmi − İsmail Gaspralı ve Celebicihan kibi yolbaşçılarımıznıñ resimlerile donatılmış bulunması, mecmuanıñ istiqametini kösteren sessiz sözler ise “İş kettikçe qızğınlaşa”, “Rahatlıq saatı”, “Ana sevgisi” ve saire kibi levhalar da bugünimizniñ canlı şiarlarını halqımıza nazik sürette añlatan lezzetli birer fısıldılardır. Mecmuanıñ kerek cıldına verilmiş dülberlik, kerekse aydın ve açıq tab edilmiş bulunması mecmua idaresiniñ ayrıca bir çeberlikke malik olduğını köstermektedir”[32].
Böyleliknen, “Azat Qırım” gazetası öz milliy neşirlerni avtoritetli şahıslar arqalı nümayış etip, oquyıcılarnıñ sayğısını qazanmaq yollarını araştıra edi. Anca, birinciden harp durumı sayesinde abuneciler yaşağan rayonlarnıñ çoğu qırımtatar gazeta ve mecmualarnen keregi kibi temin etilmey, ekinciden ise rusça gazetalarına nisbeten milliy tilde basılğan neşirlerniñ talaplarına riayet etmey edi[33]. Sözde, ayda bir kere çıqmaq üzre olğan “Ana Yurt” mecmuasında milliy, diniy, içtimaiy, tarihiy, edebiy ve diger mevzularda maqalelerini yazğanlar arasında Abdülhakim Hilmiy, Ümer Hilmiy, Mustafa Qurtiyni da tapmaq mümkün[34]. Bugün, yayınnıñ bir-eki numarası Almanya arşivlerinde saqlağanlarını bilip, ileride bularnıñ elimizge tüşeceginden hiç şüphemiz yoq. İlâve olaraq, Mustafa Qurtiyniñ çeşitli menbaalarda rastketirdigimiz eserler cedvelini nümüne olaraq ketiremiz.
“Terciman” gazetası:
1917
1.      Qurtiyev M. Bağçasarayda miting // Terciman. – 1917. − № 76. – Apr. 13.

“Qırım ocağı” gazetası:
1917
2.      Qurtiyev M. Atlar oynay, qılıçlar ene de qalqay // Qırım ocağı. – 1917. – Sent. 1.
3.      Qurtiyev M. Quruldı. Şiir // Qırım ocağı. – 1917. − № 45. – Dek. 13.
4.      Qurtiyev M. Birinci abet // Qırım ocağı. – 1917. − № 45. – Dek. 13.

“Millet” gazetası:
1917
5.      Qurtiyev M. Közleve işleri. İdareye mektüpler // Millet. – 1917. – № 19. – İyül 23.
6.      Qurtiyev M. Şiir: Rusçadan tercime (“Şiir” muellif tarafından tüzetilip 1924 senesi “Yeñi dünya” gazetasında “Küreş” adınen basıla) // Millet. − 1917. −№ 23. − İyül 27.
7.      M.Q. Acınıqlı haberler. Köy hayatından // Millet. – 1917. – № 36. – Avg. 11.
8.      Qurtiyev M. Volostnoy zemstvolara saylavlar // Millet. − 1917. − № 54. − Sent. 1.
9.      Qurtiyev M. Andreyevskiy volostında işler daha qızğın // Millet. – 1917. – № 57. – Sent. 5.
10.  Qurtiyev M.Kefe Uyesdnıy Müslüman Komitesiniñ qararları // Millet. – 1917. – № 87. – Okt. 23.

“Yeñi dünya” gazetası:
1924
11.  Qurtiyev M. Esgil: Şiir // Yeñi dünya. – 1924. − № 17 (364). – Fevr. 10.
12.  Qurtiyev M. Abur-çubur; Ömürnen bir sayğa: Şiirler // Yeñi dünya. – 1924. − № 18 (365). – Fevr. 13.
13.  Qurtiyev M. Köy hozyaystvosı haqqında // Yeñi dünya. – 1924. − № 20 (367). – Fevr. 17.
14.  Qurtiyev M. İlki közyaş: Şiir. // Yeñi dünya. – 1924. − № 30 (377). − Mart 18.
15.  Qurtiyev M. Küreş: Şiir // Yeñi dünya. – 1924. − № 33 (380). − Mart 27.
1926
16.  Qurtiyev M. (Sudaqtan). Olup keçken bir toplaşuv münasebetiyle // Yeñi dünya. − 1926. − № 46 (922). – Fevr. 25. 
1928
17.  Qurtiyev M. Aliye Banu // Yeñi dünya. − 1928. – Yanv. 11.

“İleri” mecmusı:
1926
18.  Qurtiyev M. İnsannı kim yarattı? Neden kerek. Şiirler // İleri. − 1926. − № 3. − S. 53.
1927
19.  Qurtiyev M. Qara çоra // İleri. − 1927. − № 3 (11). − S. 69 – 71.
20.  Qurtiyev M. Yañlışlarğa köz yummamalı // İleri. − 1927. − № 3 (11). − S. 73 – 74.
21.  Qurtiyev M. Tоqta, tоqta! Hikâye // İleri. − 1927. − № 6 (14). − S. 57 – 59.
22.  Qurtiyev M. Kefeniñ bolşeviklenmesi hatıralarından // İleri. – 1927. – 10 (18). – S. 96-99.
23.  Qurtiyev M. Tanıdım, ya! Hikâye // İleri. – 1927. – . 12 (20). – S. 66-68.
1928
24.  Qurtiyev M. Az qalğanlar. Hikâye // İleri. − 1928. − № 6 (26). − S. 56 – 58.
25.  Qurtiyev M. Emce. Hikâye // İleri. – 1928. – . 8-9 (28-29). – S. 50-54.

Közaydın” mecmuası:
1928
26.  Qurtiyev M. Uşurcı. Hikâye // Közaydın. − 1928. − № 13. − S. 4.
27.  M.Q. Çanğıra. Hikâye // Közaydın. − 1928. − № 14. − S. 4 – 5.
28.  Qurtiyev M. Cinler yatağı (olğan vaqia). Hikâye // Közaydın. − 1928. − № 27. − S. 4.
29.  M.Q. Qartlar. Hikâye // Közaydın. − 1928. − № 30. − S. 5.

“Azat Qırım” gazetası:
1942
30.  Qurtiyev M. Sevimli qadınım Hanife hanımnıñ... (Taziye) // Azat Qırım. − 1942. − № 38. – İyün 2.
31.  Qurtiyev M. Qırımtatarnıñ siyasiy yolu // Azat Qırım. − 1942. − № 49. – İyül 11, № 51. – İyül 18, № 56. – Avg. 4.
32.  M.Q. Hindstan alevlendi // Azat 1942. − № 65. – Sent. 4.
33.  M.Q. Bayram şerifiñiz mübarek olsun // Azat 1942. − № 76. – Okt. 13.
34.  Qurtiyev M. Qırım ve Dobruca tatarları // Azat Qırım. − 1942. − № 82. – Noyab. 3.
35.  Qurtiyev M. Yañlışlıqlarımız // Azat Qırım. − 1942. − № 83. – Noyab. 7.
36.  M.Q. Din ve medeniyet yolunda vazifelerimiz // Azat Qırım. − 1942. − № 86. – Noyab. 17.
37.  M.Q. Bizim yolumız // Azat Qırım. − 1942. − № 87. – Noyab. 21.
38.  M.Q. Komitemiz yaşını toldurdı // Azat Qırım. − 1942. − № 89. – Noyab. 28.
39.  M.Q. Ekinci cebhe // Azat Qırım. − 1942. − № 91. – Dek. 8.
40.  M.Q. Cebhege yardım // Azat Qırım. − 1942. − № 92. – Dek. 12.
41.  M.Q. Kommunizm ve mekteplerimiz // Azat Qırım. − 1942. − № 93. – Dek. 18.
42.  M.Q. Hayırlı bayram // Azat Qırım. − 1942. − № 94. – Dek. 18.
43.  M.Q. Şarq ve Avropa // Azat Qırım. − 1942. − № 96. – Dek. 29.
1943
44.  M.Q. Serbest ticaret // Azat Qırım. − 1943. − № 3 (99). – Yanv. 9.
45.  M.Q. Serbest söz // Azat Qırım. − 1943. − № 4 (100). – Yanv. 12.
46.  M.Q. Şarqiy Asiyada nizam // Azat Qırım. − 1943. − № 6 (102). – Yanv. 19.
47.  M.Q-yev. Yalanğa qapılmañız // Azat Qırım. − 1943. − № 9 (105). – Yanv. 30.
48.  M.Q. Cepheniñ talabı // Azat Qırım. − 1943. − № 17 (113). – Fevr. 27.
49.  M.Q. Qadın-qızlarımızğa diqqat // Azat Qırım. − 1943. − № 19 (115). – Mart 6.
50.  M.Q. Mevlüd ayı // Azat Qırım. − 1943. − № 23 (119). − Mart 20.
51.  M.Q. Bizim borcumız // Azat Qırım. − 1943. − № 25 (121). − Mart 27.
52.  M.Q. Umumiy düşmanğa qarşı // Azat Qırım. − 1943. − № 26 (122). − Mart 30.
53.  M.Q. Yükseliş yolunda // Azat Qırım. − 1943. − № 28 (124). – Apr. 6.
54.  M.Q. Bizni yükseltecek yañı nizamdır // Azat Qırım. − 1943. − № 29 (125). – Apr. 9.
55.  Qurtiyev M. Hacı melek. Hikâye // Azat Qırım. − 1943. − № 29 (125). – Apr. 9, № 31 (127). – Apr. 16.
56.  Qurtiyev M. Hatir qıymaz Abdullah. Şiir // Azat Qırım. − 1943. − № 29 (125). – Apr. 9.
57.  M.Q. Bizim işançımız // Azat Qırım. − 1943. − № 31 (127). – Apr. 16.
58.  M.Q. Aqlaş içün küreş // Azat Qırım. − 1943. − № 34 (130). – Apr. 28.
59.  M.Q. Bizim küreşimiz // Azat Qırım. − 1943. − № 38 (134). – May. 11.
60.  M.Q. Reşit Mehdiyev (ölümine 30 yıl toluv münasebetinen) // Azat Qırım. − 1943. − № 38 (134). – May. 11.
61.  Qurtiyev M. Tepreçler ve dualar // Azat Qırım. − 1943. − № 39 (135). – May. 14.
62.  M.Q. Stalinniñ teroru // Azat Qırım. − 1943. − № 40 (136). – May. 18.

Tercime kitapları:
1929
63.  Vasilev V. Kоllektivleştirilgen Qırım / Mütercimi: Qurtiyev M. – Aqmescit: Qırım Devlet neşriyatı, 1929. − 32 s.
64.  Kuprin A. Mоlоh / Mütercimi: Qurtiyev M. – Aqmescit: Qırım Devlet neşriyatı, 1929. − 74 s.
1930
65.  Hugо V. Gavrоş / Mütercimi: Qurtiyev M. – Aqmescit: Qırım Devlet neşriyatı, 1930. − 87 s.
1931
66.  Veysman R. Mallar ne içün yetişmey / Mütercimi: Qurtiyev M. – Aqmescit: Qırım Devlet neşriyatı, 1931. − 26 s.
67.  Barşeva M. Müstemleke halqlar hayatından / Mütercimi: Qurtiyev M. – Aqmescit: Qırım Devlet neşriyatı, 1931.
1932
68.  Jitkоv B. Suv üstünde / Mütercimi: Qurtiyev M. – Aqmescit: Qırım Devlet neşriyatı, 1932. − 14 s.
69.  Lebedenkо A. Оkean üstünden uçuv / Mütercimi: Qurtiyev M. – Aqmescit: Qırım Devlet neşriyatı. − 1932. − 30 s.
70.  Mitçel L. Eski ingiltereniñ eki atı / Mütercimi: Qurtiyev M. – Aqmescit: Qırım Devlet neşriyatı. − 1932. − 45 s.
71.  Pereleşin B. Haykоsnıñ оtpuskası / Mütercimi: Qurtiyev M. – Aqmescit: Qırım Devlet neşriyatı. − 1932. − 19 s.
72.  Rebinо D. Kоlhоz atına diqqat / Mütercimi: Qurtiyev M. – Aqmescit: Qırım Devlet neşriyatı. − 1932. − 27 s.
73.  Turgenev İ. Lgоv. Hikâye / Mütercimi: Qurtiyev M. – Aqmescit: Qırım Devlet neşriyatı. − 1932. − 28 s.

Diger kitaplarda:
74.  Qurtiyev M. İlki közyaşı; Esgil: Şiirler / İnqilâbiy şiirler mecmuası. Yaş Qırım şairleriniñ eserlerinden. – Aqmescit: Qırım Hükümet neşriyatı, 1925. – 84 s.
75.  Odabaş H., Hacı-Hasan U. Türk-Tatar tili. Oquv kitabı. – Aqmescit: Qırım Devlet neşriyatı, 1927. – 80 s.  




[1] Газета Евпатории // Освобождение. – 1943. – Окт. 30. − № 35.
[2] Русские солдаты // Освобождение. – 1943. – Июль. 14. − № 4 (158); Полковник В.И. Мальцев. Конвейер ГПУ // Освобождение. – 1943. – Авг. 21. − № 15; Охрана памятников культуры // Освобождение. – 1943. – Окт. 20. − № 32; В татарской школе // Освобождение. – 1943. – Окт. 20. − № 32; Художник-самородок // Освобождение. – 1943. – Нояб. 10. − № 38.
[3] Доклад Председателя Меджлиса М. Джемилева на 4-ой сессии Курултая V созыва (21 июля 2012 г.) // http://qtmm.org.
[4] İlân // Azat Qırım. – 1942. – Sent. 25.
[5] Oquyıcılarımıznıñ diqqatına // Azat Qırım. – 1942. – Yanv. 30.
[6] Davutov Ğ. Latin elifbası tarafdarıyım // Yeñi dünya. – 1927. – № 30 (1209). – Fevral. 6.
[7] Velican M. Yañı elifbe hususında // Azat Qırım. – 1942. – Avg. 21.
[8] Müstecip Ülküsal. “Azat Qırım” gazetesi / Kırım Türk-Tatarları (Dünü, bugünü, yarını). – İstanbul: Baha Matbaası, 1980. – 366. − S. 304 – 309.
[9] A.Z. Eki mühim qarar // Azat Qırım. – 1943. − № 48 (144). – İyün 16.
[10] “Azat Qırım”nıñ 1942 senesi 4 sahifeden vazgeçip, 2 sehifede basılğan nomerleri: № 30 (may. 5), № 31 (may. 8), № 32 (may. 12), № 33 (may. 15), № 35 (may. 22), № 36 (may. 26), № 37 (may. 29), № 38 (iyün 2), № 39 (iyün 5), № 40 (iyün 9), № 41 (iyün 12), № 42 (iyün 16), № 43 (iyün 19), № 44 (iyün 23), № 46 (iyün 30), № 48 (iyül 7), № 50 (iyül 14), № 52 (iyül 21). Bu kibi tehnikiy problemler 1943 senesi de meydan alğanını “Oquyıcılarımızğa” serlevhalı bildirüvden körmek mümkün: “Bazı tehnikiy sebeplerden ötrü bu nomeradan başlap, ğazetamız muvaqqat olaraq yalıñız eki sahife çıqacağını sayğılı oquyıcılarımızğa bildiremiz” // Azat Qırım. – 1943. – Fevr. 2.
[11] Кая И. Руководство для обучения крымскотатарскому языку по Новому алфавиту. – Симф., 1928. – 126 с.
[12] Gogol N. Ölü çanlar (Poema) / Çevirgen Ümer İpçi. − Aqmescit: Qırım devlet neşriyatı, 1931. — 238 s.
[13] Millet cevherleri: N. Çelebicihan, C. Seydahmet, H. Ayvazov, H. Odabaş, O. Murasov, C. Kermençikli, A. Qadrizade: 1917 − 1920 ss. “Millet” gazetasında basılğan edebiy-publitsistik eserler / tertibi etici Т. Kirim; [muharrirler: İ. Kerim, U. Edem]. – Simf.: QCi «Qırımdevoquvpedneşir» neşriyatı», 2012. − 716 s. – S. 12 – 18.
[14] Grabov E. Qırımtatar teatrisiniñ tarihine ait bazı sahifeler // Azat Qırım. – 1942. − № 14. – Mart 10.
[15] Бельгисиз. Эшид, мевда не севлеюр! Манзуме. − Джанкой: типография М.И. Абкина, 1909. − 12 с. – C. 4.
[16] Tatar sedası” gazetası (İlân) // Millet. – 1917. − № 19. − İyül 22.
[17] Kerimov İ. Qırımtatar edebiyatı (qullanma derslik) – Aqmescit: Qırımdevoquvpedneşir, 1995.– 352 s.; Kerimov İ. Qırımtatarca qıyın sözler luğatı. − Aqmescit: “Tavrida”. − 2006. − 176 s.; Керимов И. Эски эдебиятымызда къулланылгъан базы сёзлернинъ изаатлары. Тахаллюслер лугъаты. – Акъмесджит: Къырымдевокъувпеднешир, 1997. – 56 c.; Библиографический указатель печатных книг, статей и произведений на крымскотатарском языке (1618 – 1944). − Симферополь: ОАО «Симферопольская городская типография», 2009. − 324 с.
[18] “Azat Kırım” gazetesi / Ülküsal M. Kırım Türk-Tatarları (Dünü, bugünü, yarını). – İstanbul: Baha matbaası, 1980. – 366 s. – S. 304 – 309; Kırımlı H. Kırım Tatarlarında milli kimlik ve milli hareketler (1905 − 1916). – Ankara: Türk tarih kurumu basımevi, 1996 – 296 s.
[19] Mustafa efendi Qurtiyev // Azat Qırım. – 1943. − İyün-1.
[20] Qonaqbay. Gazetalarımıznıñ tarihi // Azat Qırım. — 1943. — № 5 (101). — Yanv. 16.
[21] M. Qurtiyev. Quruldı (Şiir); Birinci abet (Maqale) // Qırım Ocağı. – 1917. − № 45. – Dekab. 13.
[22] Seyyar lektsiya // Millet. – 1917. − № 30. – Avg. 4.
[23] Mustafa Qurtmehmet. Aqmescid “Qırım ocağı” idarehanesi, Aqmescid Şeher Komitesi azalarından / Aqmescit muallimler, qadınlar ve sanatkâr cemiyetleri tarafından Qurultaya kösterilmiş namzetler cedveli № 4; Aqmescit uyezdi gençler-iy milliy tarafından Qurultaya kösterilen namzetler cedveli № 8 // Millet. − 1917. − № 105. – Noyab. 15.
[24] Mustafa Qurtiyev, Hacı Hasan, Hanife hanım Qurtiyeva (Kefe) / Qırımtatar Qurultayına Kefe uyezdinden namzet cedveli № 1. // Millet. – 1917. − № 106. – Noyab. 16.
[25] Qurtiyev M. Taziye; “Azat Qırım” gazetasınıñ hadimleri. Taziye; Aqmezcitte Akuşer-Ginekologiya hastahanesiniñ hadimleri... // Azat Qırım. – 1942. − № 32. – İyün 2.
[26] Ebanaylar mektebi demek. – T.K.
[27] Dostları. Hanife hanım Qurtiyeva // Azat Qırım. – 1942. − Sent. 11.
[28] Muhittin M. Mustafa Berke (Ölümü münasebetiyle) // Kırım. – 1957. − № 9-12. – S. 314 – 318.
[29] Mustafa Berke. Kırım Türklerinin suçu nedir? // Kırım. – 1957. − 2. – S. 35 – 36; Mustafa Berke. Kırım milliy muhtariyet günü // Kırım. – 1957. − 4. – S. 99 – 100.
[30] “Ana Yurt” nam jurnalımıznıñ ilk nomerosı iyül 15’te çıqacağı... // Azat Qırım. – 1943. – İyün 22; “Ana Yurt” mecmuası bazı bir tehnikiy sebeplerden ötrü iyül 15’te çıqmadı (İlân) // Azat Qırım. – 1943. – İyül 23; “Ana Yurt” mecmuamıznıñ 1’nci nomeri bugün satılışqa çıqarıldı (İlân) // Azat Qırım. – 1943. − İyül-27.
[31] Tezislerinden. – T.K.
[32] Doktor Ahmet Özenbaşlı. “Ana Yurt” mecmuamız haqqında bir qaç söz // Azat Qırım. – 1943. − № 67 (163). – Avg. 20.
[33] Şeide. Qayda birlik, anda tirilik // Azat Qırım. – 1943. − № 66 (162). – Avg. 17.
[34] A.Z. Eki mühim qarar // Azat Qırım. – 1943. − № 48 (144). – İyün 16.

1940'nı senelerde Alman ordusı Qırımnı ilhaq ettigi zamanlarda Aqmescit şehrinde çıqqan "Azat Qırım" adlı qırımtatar gazetasından bir örnek.


1940'nı senelerde Alman ordusı Qırımnı ilhaq ettigi zamanlarda Kezlev şehrinde çıqqan "Osvobojdeniye" ("Azatlıq") degen rus gazetasından bir örnek.


Aynı zamanda Eski-Qırım şehrinde "Azatlanğan Qırım", yani rusça "Osvobojdyonniy Krım" degen gazetası da neşir etilir edi. 



  Dr.Doç. Tahir Kerim

0 коммент.:

Yorum Gönder