“Azat Qırım” gazetasında “Qurultaycılar devri” edebiyatı qırımtatar devletçiligin timsali olaraq

Birinci Qurultay devriniñ ğayelerini canlandırmaq ve öz abunecileriniñ milliy ruhunı beslemek niyetinen “Vaazlarımız”, “Mekteplerge yardım”, “Edebiyat”, “Kino ve teatr” kibi rubrikalarnı devamlı sürette sütünlerinde basqan “Azat Qırım” gazetası (1941 − 1944) bugün milletimiz içün altın hazine misalinde sayılabile. Neşir, muharebe şaraitleriniñ mürekkepligine baqmadan, mündericesini zenginleştirmek içün tarihiy keçmişnen bağlı malümatlarnı, qırımtatar edebiyat klassikasından alınğan qıymetli nesir ve manzum parçalarını araştırıp ğayrıdan meydanğa çıqara. Ve tabiy ki, bu araştırma işini öz başına degil, samimiy oquycılar ile beraber yapa. Böylelikle, etrafında bir komanda toplap gazeta sahifelerini canlı entsiklopediyağa çevire.
Misal olaraq, bu yerde qırımtatar teatrimizniñ talihini ve tarihini incelegen E. Grabov; edebiyat ve tilimizniñ milliy hususiyetlerinden bahs etken A. Zihni, Qırımnıñ içtimaiy-siyasiy meselelerni aydınlatqan N. Seydahmetlernen birlikte qurultaycılar Çelebicihan, Aqçoqraqlı, Özenbaşlı, İlmiy, Geraybay, Niyaziy, Lâtifzadeniñ qalemi astından çıqqan bediy eserler basılır. Meraqlı şu ki, gazetada 1942 – 1944 seneleri zarfında tab olunğan fotoresimlerniñ miqdarı az olmasa, neçündir bularnıñ arasında medeniyet erbaplarımıznıñ sımaları yoqtur. Olsa bile, o da qalemnen yazılğan İ. Gaspralı, N. Çelebicihan, İ. Veliniñ bir-eki portretidir[1]. Sebebi, materiallarnıñ qıtlığındandır.
Bunu gazeta hadimleriniñ oquyıcılarğa yapqan çeşitli muracaatlardan ögrenmek mümkün. İşte, 1942 senesi haziran 23’te “Muracaat” degen qısqa bir maqaleni oquyıq:
“Elinde sağlam qalemi olğan efendilerniñ “Azat Qırım” gazetasınıñ idaresinde çalışmaları, yahut da öz maqalelerinen gazetağa iştirak etmeleri − milletke büyük fayda ketirecegini nazarğa alaraq, Kemal Cemaleddinov, Hamit Lâtifzade[2] efendileriniñ “Azat Qırım” idaresinde daimiy sürette çalışmaq içün kelmeleri istenile. Öz qalemine işanğan diger efendilerge de aynı ricada bulunamız, çünki gazetada keniş kütlelerniñ iştiragi olmadan halqnıñ istegini qanaatlendirmekniñ çaresini bulmaq küçtir”[3].
Bugün, R. Hayaliniñ qayd etkenine köre, aynı yılınıñ başlarında Qırım Müsülman Komitetiniñ yayın organı “Azat Qırım”da 14 adam çalışa edi. Her halda, bu soy muraacatlar ve araştırmacınıñ bergen haberlerlerni qarşılaştırıp, gazetada çalışmaq istegenlerniñ sayısı daima deñişkenini añlamaq mümkün[4]. Bu yerde, “İdareden” degen daha bir qısqa “bildirüv” diqqatqa şayandır. Muharririyet, oquyıcılar içün hazırlağan tesirli hitapnamede halq azatlıq mücadelesiniñ mühimligini añlatırken, her kesni milliy ğaye etrafında toplanmağa; bolşevizm devrinde adları añılmağa yasaq etilgen ediplerimizniñ ömür ve faaliyetine aitli bilgilerni genç nesilge tanıtmağa çağıra. Vesile, Nöman Çelebicihannıñ doğum-ölüm tarihi; onuñ ile şahsiy tanışlığı sayesindeki teessüratlar, hatirelerni yazmaq içün anketalarnı nümayış ete[5].
Gazetada edebiyat klassigimiz üzerinde yazılğan malümatlarnı birge ketirip, bularnı nesir, şiir, ithaf, nazire, hatire, haber, maqale kibi tasnif etebilemiz. Qırımtatar halqınıñ hayatında mühim yerini alğan Çelebicihannen alâqalı hatireler de pek meraqlı. Söz kelimi, H. Taşçınıñ “Esnaflar haqqında” degen maqaleni hatırlamaq kâfidir. Müellif, Qırımnıñ Bağçasaray, Qarasubazar şeherlerinde XIX asırnıñ soñlarında çoqluqnı teşkil etken sanaatkârlarnıñ iyeyarhiya sistemini açıqlayaraq, edipniñ ömründen böyle levhanı añıp keçe:
“Bir çoq sanaatkârlarımız, pek çoq münevverlerimiz genç ekende içkicilik yüzünden ğayıp oldular. Söz sırası, aqlımda qalğan şöyle bir hadiseni qayd etmeden keçemeycegim.
Merhum Çelebicihan efendiniñ yaqın dostu Türkiyeden mastika (?) yollamasını istey. Merhum, dostunıñ ricasını red etmeyip yollay ve şişeniñ üzerine şu şiirini yaza:
“Ey, ecdadımıñ sever suyı,
Kit dostumnıñ dimağını süsle.
Çoq fenalıq ketirdiñ sen bu nesle,
Çıq, kökte melekleri de pisle”[6].
N. Çelebicihannıñ efsanelernen qarışıp ketken biografiyasını ögrengende bu şiirniñ özelligini tasdıqlamaq içün ayrıca araştırmalar kerek. Velhasıl, qırımtatar edebiyatınıñ tarihinde buña benzer olaynı H. Çergeyniñ icadında tapamız. Şair, 1930’ncı seneleri Sovyet mahbüsler kamplarında bulundığı zaman “Aqay” şiirini bir qazançıq üstünde inenen oyup çıqqan edi[7]. Dedesinden qalğan eşyanı aile variyeti olaraq saqlağan torunları arap yazılarını bilmegeninden ötrü, bularnıñ qıymetini añlamay ediler. Ve yalıñız 2006 senesi qazançıq hocamız İ. Kerimniñ eline tüşüp mezkür eserniñ mündericesi oquycılarnıñ keniş dairesine tanıtıldı.
Qırımtatar cemiyetini sarsqan şuur buhranınıñ ögüni kesmek maqsadını taqip etken gazeta N. Çelebicihan şahsiyetinde halqnıñ büyük ümüt ve emellerini tapa. Ve, mezkürniñ teren manalı eserleri vastasınen oquyıcılarda ğayıp ettirilgen milliy ruhiy degerliklerini qaytarmağa ıntıla. Örnek içün, bu kirilce degil, mahsus latin elifbesi esasında basılğan “Ant etkenmen”, “Yolcu ğarip”, “Sarı tülpan”, “Qarılğaçlar duası” kibi original şiirleri ve hikâyesidir[8].
Millet lideriniñ şehit obrazını qoyu renklerinen mükemmelleştirgen C. Seydahmet, N. Baybörü ve olarnıñ “Azat Qırımda” arap yazısıle basılğan “Andlı qurban” ile“Açuv” eserlerini közden qaçırmaq haqsız sayılır[9]. Anca, bular Nöman Çelebicihan ile İstanbul tahsili devrinden yaqın tanışlığında bulunıp, fikirdeşlerinen beraberlikte “Qırım talebe cemiyeti”, “Vatan” kibi teşkilâtlarnı meydanğa ketireler. Qırımtatar devletçiliginiñ eskizlerini de bu yerde sızmağa başlaylar. İlk matbu mahsullarından − 1912 senesi çıqqan “Yaş tatar yazıları” adında bediy eserler toplamıdır. Yuqarıda adı keçken Dobrucalı N. Baybörüniñ icadını bu kitapqa kirgen “Doğru söz yerge tüşmez” eserinden tanımağa başlaymız[10]. Baybörüniñ edebiy faaliyetni izleyerek, ekinci şiirini, yani “Açuv”nı başta 1918 senesi “Millet” ve soñra 1944’te “Azat Qırım” gazetasında rastketiremiz[11]. Vesile, arap elifbesinden latin yazısına aqtarılğan şiiriniñ özüni nümayış etemiz.
Açuv
(Çelebicihanğa)

Quvvetlü ruhuñ evlâ, pek bilirmen,
Çatırtavnıñ sihirli bulutlarında.
Tavvaf qılup melekday aylanadır
Can sarayınıñ ümütlü curtlarında.

Mına! Seniñ tolquna al kölegiñ
Caş tatarnıñ qurulğan mihrabında.
Nur ögünde uyurken bar batırlar
Cürecekler ölüminiñ tik capında.

Yüzmi göñül, tozalmay!..
Can konalmay!..
Endi bizge yoq qaytuv açuv almay.

5 mayıs, 2015. Devamı bar. 


[1] Mezkürlerniñ sımaları “Azat Qırım” gazetasınıñ şu numaralarında basıdı: İsmail bey Gasprinskiyniñ tercimeyi halı // Azat Qırım. – 1942. − № 71. – Sent. 25; Veli İbrahim // Azat Qırım. – 1943. − № 37 (133). – Mayıs. 7; Milliy Qurbanımız; Çelebi Cihan // Azat Qırım. − 1944. − № 16 (210). – Fevr. 23.
[2] Qırımtatar edebiyat erbabı Abdullah Lâtifzadeniñ doğmuş qardaşı. – T.K.
[3] İdare. Muracaat // Azat Qırım. – 1942. – İyün 23.
[4] Hayali R. Gazeta «Azat Kırım» kak istochnik po istorii Kryma // İ. Gasprinskiy – prosvetitel narodov Vostoka: Materialy Mejdunarodnoii nauchnoii konferentsii [Sost. S. Chervonnaya]. – Moskva, 2001. − S. 141 − 143; Ziya efendi. Qırımtatar edebiyatı haqqında bir qaç söz // Azat Qırım. – 1942. – Fevr. 20.
[5] İdareden // Azat Qırım. – 1942. – Sent. 4.
[6] Taşçı H. Esnaflar haqqında // Azat Qırım. − 1942. – Sent. 25.
[7] Kerimov İ. Hasan Çergeyevin bilinmeyen bir manzumesi // Kruglyi stil: “Turkomovni narody Ukraiiny”. (Movy ta kultury tatar, gagauziv, urumiv, karaiimiv i krymchakiv). – Kyiv, 2006. − 109 s. − S. 102 – 105.
[8] Çelebicihan N. Sarı tülpan (Şiir); Qarılğaçlar duası (Hikâyeden bir parça) // Azat Qırım. – 1943. − № 23 (119). – Mart 20; Çelebi Cihan Nöman. Ant etkemen; Yolcu ğarip // Azat Qırım. – 1943. − № 26 (122). – Mart 30.
[9] Dobrucalı Nöman Baybörü. Açuv: Çelebicihanğa (Şiir) // Azat Qırım. – 1944. − № 9 (203). – Yanv. 28; Seydahmet C. Andlı Qurban: Unutılmaz N. Çelebicihan (Hikâye) // Azat Qırım.− 1944. − № 16 (210). – Fevr. 23; № 17 (211). – Fevr. 25; № 18 (212). – Fevr. 29; № 19 (213). – Mart 3.
[10] Yaş tatar yazıları / Çıqartuvcı: yaş tatar yazğıçları cıyını. – İstanbul, 1912. – 50 s.
[11] Baybörü N. Açuv: Merhum Çelebicihanğa (Şiir) // Millet. – 1918. – Sent. 4; Baybörü N. Açuv: Çelebicihanğa (Şiir) // Azat Qırım. – 1943. – Yanv. 28.



Tahir Nureddinoğlu Kerim

0 коммент.:

Yorum Gönder