3 сентябрь

Дж. Сейдамет. 

1870ден итибарен Джихан Муаребесине къадар алман санайы ве тиджарети кунь куньден текямюлинде юкселиюр ве Загорскийнинъ «Барыштан сонъ дженк» эсерининъ 52нджи саифесинде дедиги киби, Аврупа базарларында дегиль, бутюн джихан тиджарети рекъабетинде биринджи дереджейи ишгъаль идиюр.
1896 сенеси Алмания императорлыгъынынъ 25 сенелик байрамы мунасебетиле Алмания шевкетининъ буюк хадимлеринден олан Вильгельм нуткъунда «Алмания императорлыгъы джихана укюм сюрен девлетлерден, дювель-и муаззамеден олды… Юз бинълердже алманлар дюньянынъ эр нокътасында яшаюр Алмания малий, Алмания ильмий ве алманлардаки ише сыджакълыкъ окьянуслары кечти», диерек о да Алмания санайи ве тиджаретнинъ джихан базарларында сайгъылы мевкъийи алдугъыны тасдыкъ ве алеме илян итти.
Алманларынъ джихан санайы ве тиджаретиндеки мевкъилерини, онда ойнадыкъларыроль эрини не къадар юксельтдиклерини ачыкъ оларакъ анълаябильмек ичюн бираз да санайы ве тиджарет истатистикасы теткъикъ идильмелидир. Алмания пек къыса бир заманда (1890дан 1917) бугунь мемлекетин санайына буюк тесирлери олан, санайы кочюрен комюр, демир, чугун ве саире ихраджатында биринджи дереджее чыкъты.
1890да Алмания 89,291 тон комюр чыкъарыркен 1911де 234,521 чыкъармая муваффакъ олды. Ингильтере 184,529 тонна чыкъарыркен 276,255 чыкъара бильди.
Алманияда чугун 3,608 чыкъарылыркен 17,853 тонна чыкъарылды, Ингильтереде исе 8,031 чыкъарылыркен 10,033 чыкъарыла билинди.
Демир Алманияда 380 икен 14,56я чыкъарылды. Ингильтереде исе 5,30дан 7,88 тонная чыкъарылып олунды.
Демир ихраджатында йигирми йыл эвеллиси Ингильтере дюньяда биринджи дереджеде икен шимди Алмания Ингильтереден ики кере зияде чыкъарыюр.
Санайы теракъкъи итмейиндже бу хам эшьянынъ чыкъарылмасы да зияделешеме-еджегинден бунларын чыкъарылмасындаки теракъкъи бизе Алмания санайындаки юксельмек дереджесини косьтерир.
Бу юксельме Алманиянынъ «джихан тиджарети»нде ихраджатыны арттырдыгъы киби, бунынъле артан Алмания сермаесини де эр ерде зияделештирди.
Бу ихраджатын зияделешмеси алманларын тиджарет флотларны да акъыллары шашыр-таджакъ дереджеде арттырды.
1870де 147 адед икен 1910да 11 кере артты. Ве 1950е чыкъты ве ташыдыкъ-лары эшья исе, 8109 тоннадан 20349 тонная чыкъты. Тиджарет флотунынъ 1007де кетирдиги тиджарет 350 миллиона чыкъты.
Алманиянынъ миллий келири 1895тен 1907е къадар 42 мильярд марка чыкъты.
Буюк алман профессорларындан Гессе:
«Бизим яшая бильмемиз ве кечинмемиз ичюн ихраджатта булунмамыз лязим ве бунъа муваффакъ олмакъчюн да идхалаты арттырмалыйыз» диюр ве Алмания сиясети бундан сонъ бильхасса тиджарет-и хариджие ве ондан арттыкъча артан сермаейи ерлештирмек меселесиле огърашмая башлады.

Бу меселе Алманиянынъ аят ве мемат меселесийди. Етмиш миллионлыкъ Алманиянынъ зерраий бир мемлекет олып яшамасы мумкюн дегильди. онынъчюн санат ве тиджарет ве юксельдикче юксельтилен сермаеден келен фаизлер кечиндире биледжекти.
Бу макъсады яшата бильмекчюн, яни сермаесини башкъа мемлекетлере ерлештирмекчюн, 1884тен итибарен Америкада, Африкада, Чинде,  Асияда, Туркиеде бир чокъ шубелере малик алман банкалары ачылды. Анадолу, Селяник — Манастыр, Шандон ве Шаркъий Аврупа демиръёлларынынъ айры-айры ширкетлери мейдана кетирильди ве о мемлекетлере бу суретле де алман миллионлары ерлештирильди.
Алман санаты юксельдикче, ихраджатнынъ да о къадар артмасы иджап идиюрды. Алман ихраджатына энъ зияде яраян меркезлер Балкан девлетлери ве Дженюбий Америка да иди.
Йигирми йылда, яни 1892—1911е къадар Ингильтеренинъ Булгъарияя олан ихраджаты 25 дередже артмыш икен Алманиянынъ ихраджаты 190 дередже юксельди. Ингильтеренинъ Романияя олан ихраджаты 3 кере эксильдиги алда Алманиянынъ 31 дередже артты. Сырбияя ихраджаты исе 285 кере зияделешти. Алманиянынъ Аржантина олан ихраджаты 349 кере артты. Лякин Дженюбий Америка Алмания ихраджатындан 20 кере зияделешти.  Асия базарларында да, Чинде де Алмания тиджарети арттыкъча арттысе де, ораларда да Алманияйы Америка, Япония къаршылады…
Джихан Муаребесине къадар Алмания тиджарет-и хариджиеси бир чокъ кучь-люклере огъраюрды… Эр тарафта буюк имае усулы кунь куньден Алмания тиджаретини бир чокъ базарлара сокъмаюр Ингильтере, Франса, Америка, Япония бутюн джиханда Алмания тиджаретине къаршы демир, челик къапулар къапамая чалышыюр…
Япония Къытая, Франса Шималий Африкая, Русие Балканлара, Америка Дженюбий Америкая, Ингильтере кенди мустемлекелериле Туркие ве Аджемистана тесир идерек, эр ерде алман малыны кирдирмемек чарелерини азырлаюр о мемлекетлерин сиясетлерини заптле ораларда имае усулларыны юксельтиюрдылар.
Яни сербест джихан тиджаретинде кендилерини енъиден юксек алман санатыны, тиджаретини башкъа силяхле къаршылаюр, оны сиясетле эзмек истеюрдылар… Лякин, сиясет анджакъ къуветле яшатылыр… Дипломатларын акъд иттиклери муваффакъиетли муахеделери анджакъ къавий ве сарсылмаз къуветлере даяндыкъча динъленилир.

Бутюн джихан базарларында муваффакъиетле далгъаланан алман байрагъыны таптаябильмекчюн, онъа эр ерде къапандырылмая къалкъышылан къапулары ачтырма-макъчюн онъа къаршы чыкъан девлетлерле бирлешмек, ве бирлешик къавий бир къувете сиясетлерини истинат индирмек иджап идиюрды.

0 коммент.: