Асан Айвазов язгъан бедий-публицистик эсерлерининъ тиль джеэттен миллийлиги

Бугунь заман меншурындан кечип, янъы сиясий ренклерге боянгъан ве гъайрыдан огренильмесини талап эткен миллий тиль, шуур меселелери озюни чешитли сааларда айдынлатып, къырымтатар халкъынынъ озь топрагъына, вариетине менсюплигини тасдыкъламакъ ихтияджы саесинде гъайрий медениетлер даиресинде дегиль, кенди муитинде биле чезильмек узериндедир. Тиль ве халкъ айырылмаз бир парча олмакънен берабер ичтимаий кутьлелер
болюнмелерининъ себепчиси олабиле. Бу ерде гъаевий принциплернинъ сагъламлыгъыны этноним, эндоэтноним, экзоэтноним, этниконим киби нокъталарнынъ бири-бирине уйгъун ёкъса зыт кельгенини анъламакъ (анълатмакъ) ичюн келеджекте озюни урь девлет саиби оларакъ тасаввур эткен миллетнинъ акъикъий ады, тили ве атта язысынынъ догърусыны араштырмакъ кереклигини таныймыз.
Дигер чалышмаларымызда XIX ас. сонъу ве XX ас. башы арасында шекилленген янъы миллий эдебиятнынъ чизгилеринден лингвосемантик къарамакъаршылыгъыны къайд эттик. Факъат, о девир къырымтатар языджыларынынъ ресмий тиль эсасындаки тартышмаларнынъ маиетини ачыкъламакъ ичюн нидже весикъалы менбааларны мисальге кетирсек биле, шимди буларны даяныкълы бир делиль киби саймакъ эртедир[1]. Чюнки эдебий-тенкъидий "къазувларымызнынъ" теренлешмесинен эп меракълы керчеклерини расткетиремиз. Бу весинен, Исмаил Гаспринскийнинъ тешеббюсиле Къырымда газетаджылыкъ анъанесининъ вуджуткъа кельмесинен бирликте халкънынъ этник ады, тили, элифбеси янында "миллет", "къавим", "ыркъ", "шууб" киби меселелер мусульман матбуатында айры бир ер алгъанынына дикъкъат чекмели. Вельасыл, мевзунынъ муреккеплиги II Джихан Мухаребеси ве эвель нефис санатынынъ инкишафына  иссе къошкъан къырымтатар языджыларнынъ тили Къырым яхут Туркие тюркчесими киби суаллернинъ аля огренильмегенинден ибареттир. Мисаль ичюн бу мевзу иле огърашкъан араштырыджыларнынъ (В. Радлов, А. Самойлович, А. Крымский, Б. Чобанзаде, А. Айвазов, У. Ипчи, А. Одабаш, А. Гирайбай, Т. Бояджиев, Н. Шейхзаде ве ильх.) чалышмаларында мезкюр меселе умумиетле гъаевий, яни тюркчюлик ве татарлыкъ джеэттен анъыла. Велякин грамматик, лексик бакъымындан инджелемесининъ сырасы кельгенде, язылы тильнинъ махаллий къырымтатар лехчесинен алякъасы олмайып Османлы тюркчесининъ буюк тесиринде булунгъаны акъкъында изаатлар бериле. Юкъарыда анъылгъан тюрколог Самойловичнинъ фикирине коре, къырымтатарларнынъ ресмий тили я гъарп, дженюп тюркчеси яхут Идиль-Урал татарджасы иле къарышып мейдангъа келе[2].
Заманымызгъа къадар эски бедий метинлеринен кирильдже вариантында таныштыгъымыздан отьрю, мезкюр меселелер назарие черчивесинден асла чыкъмаз эди. Бугунь исе, къырымтатар илиминде латин хуруфаты узеринде гъайрыдан башлангъан амелий иш унутылгъан лингвистик, семантик меселелерининъ джанланмасына кене мейдан берди. Бойлеликнен, Номан Челебиджихан, Асан Айвазов, Осман Акъчокъракълы, Джемиль Керменчикли ве даа бир сыра II Джихан Мухаребесинден эвель иджат эткен къырымтатар эдебият эрбапларынынъ сонъ заманларда янъы элифбесинен басылгъан эсерлер темиз Истанбул тюркчесидир, дие зан эткенлернинъ сайысы аз дегиль. Буларнынъ арасында къырымтатар миллий языджылар да, теткъикъатчылар да бар. Бойлеликнен, Къырым лехчелеринде расткелинген "г"ли, я да ёр (юр, йыр), мыш (муш), из (уз), уп (уп) дудакълы (дудакъсыз) аффиксли сёзлерине алдангъанымыз киби, метинлерде имля, семантика, миллий аэнк, нутукъ тешкили, джумле тизилиши, анъаневий меджаз ве ильх. меселелерни дикъкъатсыз къалдырамыз[3]. Бу сой янълыш тюшюнджелеримизден долайы земаневий къырымтатар тили грамматикасынынъ менимсемесинде де чокъ проблемлер аля огюмизге чыкъа[4]. Акси алда, миллий Къырым эдебиятымыз, адетлеримиз, тарихимиз, вариетимиз бар исе, халкъ огюнде чыкъышларда булунып, Туркие тюркчесиле къырымтатар тилининъ мукъаддеслигини исрарлыкънен анълаткъан I Къырымтатар Къурултай векиллерининъ араретли нуткъулары сахте сайылмазмы аджеба?.. Ве Асан Айвазовнынъ айткъаны киби:
"Бугунь къафаларымыз, димагъларымыз, енъи фикирлер, енъи зихниетлер, енъи тюшюнджелерле толуп таштыгъы алда фикирилеримизи, тюшюнджелеримизи, макъсат ве меракъларымызы анълатаджакъ, ифаде эдеджек, динлеенлери къандырабиледжек тилимиз де ёкътур демек?.."[5].
Акъикъатен, хатыр соруладжакъ дурумда булуныр экенмиз, Османлы, Туркие тюркчеси дие озьгюнлигимизни къавийлештиреджек эски вариетимизден, тарихимизден, бедий сёзюмизден вазгечкенимиз худжур дегильми?!. Сёз келими, шахсен Айвазов меселенинъ чезильмесине  иссе къошмакъ истегени киби, 1926 сенеси къырымтатарджа "Енъи дюнья" газетасында бойле яза:
"Бен араби ве фарсийнинъ мусельсель (зынджырлама) теркиплерине къаршы шимди башы 182, 183, 184-нджи номероларда дегиль, бундан 20-25 сене мукъаддем исьян этмиштим... Беним иддиа эттигим тиль: не эски Османлы Сарай шаирлерининъ "тантанадар" тиллери, не де "шаир" Алкедайын: "Сырмалап ишленген башмакълы корьдюм" киби "давулнынъ тез къакъылмасыдай, зурнанынъ чыкъылдамасыдай..."[6]  эм къулакъларымызы, эм рухумызы тахриш эден  чиркин ве къаба бир тильдир. Беним иддиа эттигим ачыкъ, саде, зариф, гузель эдебий ве илимий бир тильдир. Бу тиль мевджуттыр, яшыйыр (!), яшаяджакъ, илерилееджектир. Бунынъ ёлуна атылмакъ истенилен "дикенлер", атанларын вуджудына киреджектир. Бу гузель тиль, ёлуна эмель, зафер деметлери, теракъкъи ве енъилик чичеклери серпмек дурмадан юрюеджек, илерилееджектир... Бунъа къаршы къопарыладжакъ исьянлар, шубесиз, акъим  къалмая махкюм оладжакътыр... "Чатыртавлы"нынъ тилиле чыкъмыш "Ешиль ада" иле, бугунь Одабаш тилиле чыкъкъан "Окъув ишлери" бу давамыза пек сагълам ве къавий бир тиль тешкиль этер"[7].
Нумюне оларакъ кетирильген метни узеринде чокъ муалязалар япмакъ мумкюн ама... Бу ерде Айвазовнынъ иджадыны талиль эткенде, онынъ йыллар девамында вааз эткен гъаелернинъ сабит, къатий олмагъаны киби сезиле. Бунынъ орьнеги пуризм, яни тиль темизлиги идеалларына садыкълыкъ косьтерген Абибулла Одабаш ве онынъ 1918 сенеси "Миллет" газетасында баскъан "Мевлют байрамы" адлы эртегесинден бир парчасы да олабиле:
"Башкъа тюрлю язмакъчюн газеттен манъа ер бермийлер, сен татарджа язасынъ, газетнинъ ресмий тили исе тюркчедир. Биз санъа бир эртегелик ер беремиз, башкъа языларынъны къабул этмемиз деп, айталар. Къатеджексинъ, озь мемлекетимде озь тилимнен язмагъа ёл бермеген сонъ, мен де бутюн язаджакъ шейлеримни газетнинъ ортасындан чекильген бу къара чизгининъ астында эртеге суретинде язмагъа меджбур олам…"[8].
Бойлеликнен, секиз йылдан сонъра Одабашнынъ муаррирлиги алтында чыкъкъан "Ешиль ада" ве "Окъув ишлери" меджмуаларынынъ тиль функционаллиги давасында сагълам, къавий бир тиль тешкиль эткенини бахс эткен Асан Айвазовнынъ сёзлери о заманнынъ ичтимаий-сиясий икълими киби давалы, экиманалыдыр. Сонъкисининъ фикиретювлер тарихини излеерек "Татар" ве "Тюрк" муреккеп сёз оюныны бир тарафтан, ве дигер джеэттен исе миллий илим талапларына риает эткен ортакъ бир тильни мейдангъа кетирмек акъикъий арзу устюнлигини коремиз. Бу ерде Туркиеден айырылмакъ дегиль, къырымтатарларнынъ къадимий урриетперверлик  иссеси биринджи плангъа сюрюлгени киби, Къырым матбуатынынъ тили де амелий ишке кечирилип кичирильмеген "Гъарп Тюркчеси" проекти сыфатында къала[9]. Бу лингвистик олайына ярарлы изаатны береджек олсакъ, 1931 сенеси "Енъи дюнья" газетасында "В.Д." бельгилеринен имзаланып басылгъан "Эдебий тилимиз акъкъында" макъалесине мураджаат этмели. Муэллиф, о девир къырымтатар эдебий тильнинъ инкишаф ёлу башында тургъанларыны таснифиле бойле айыра:
1. Татарджылыкъ макъсады алтында чёль шивесининъ устюнлигини илери сюрюп пуризмге догъру кеткенлери;
2. Ялы бою шивесиле пантюркизм сиясети;
3. Русчулыкъ джерьянынынъ кенишленмесине къол туткъанларыдыр [10]. Ишбу тиль-лехче къалабалыгъы саесинде Къырым алими, языджысы Б. Чобанзаденинъ 1918 сенеси Будапеште булунып къалемге алгъан "Тувгъан тиль" адлы мешхур манзумесинден бир-эки сатырны да хатырламамакъ мумкюн олмаз:

"Бильмиймен Тюрюкми, Татармы адынъ,
Бек яман татлысынъ, Танърыдан тадынъ,
Тюрюк де, Татар да сенинъ сёзлеринъ,
Икиси − ики чифт мунълу козьлеринъ..."[11].

Бу весиле 1917 сенеси Къырымда кечирильген Биринджи Къырымтатар Парламентининъ терджюманы Джемиль Керменчиклининъ эдебий мирасына мурааджаат этип "Бен бир тюркюм!", "Татарым!", "Сонъ сёзюм!" шиирлерини де расткетиремиз[12]. Эдипни сиясий къалабалыкъ джерьянына тюшип, кя тюрк шаири М.Э. Юрдакъулнынъ "Дженге гидеркен"[13]  шиирине такъибен "Тюрклюк"ни вааз эткен, кя фырылдакъ чевирип "Татарлыкъ"ны зикреткен бир зат сыфатында танымакъ мумкюн. Фиилен, къалем устазынынъ гаевий фельсефеси тюркий халкъларнынъ бирлешмеси ве шу сырада къырымтатарларнынъ къудретли миллет киби бир нокътагъа сарылмасындан ибареттир. Яни языджынынъ лафынен айтсакъ, олсун татар, олсун тюрк эр бириси ыркъ, къан, джан киби урь ве бирдир:

"Эксериет тюрклюге атар джан,
Къардашлылар татар ве тюрк бирдир къан.
Бугунь онынъ аягъында ёкъ аркъан.
Бен бир тюркюм, тюрклюге къурбаным,
Меслегимден вазгечерсем урьяным..."

Я да:

"Керек дегиль дилимизи больмее,
"Тюрк" диерек халкъымызы кесмее.
О, азырдыр бу макъсатта ольмее,
Бен бир тюркюм, пек северим бу дили,
Анълар буны Къырым, Къафкъас, Рум или..."[14].

Мисальге кетирильген манзум эсерининъ серлевасы "Бен бир тюркюм" олса да, муэллиф озь акъикъий ады ерине "Къырым" махлясыны къуллана. Бойлеликнен Ватаны − Къырымгъа самимийлигини бильдире.
Мевзумызны девамлаяракъ, Осман-Кемаль Хатифнинъ I Къырымтатар Къурултайыны Туркиедеки сойдашларына танытмакъ ниетинен бастыргъан "Кок байракъ алтында миллий фаалиет" адлы китапны алайыкъ[15]. Муэллиф озь чалышмасында къырымтатар медениет эрбапларынынъ публицистик эсерлерлерини инджелеерек, недендир оригиналь метинлерде расткелинген "Татар", "Къырымтатар" сёзлери ерине "Къырымлы", "Къырым мусульманлары", "Тюрк", "Миллет" киби терминлерини къуллана. Хатифнинъ индже фельсефесини − Къырымны эльге кечирген Русие сиясетинден, яни "сойдаш халкъларыны бирлештирмек" ниетиле Идиль-Урал ве Къырым татарларыны къарыштырмакъ планларындан огренебилемиз. Бу муреккеплешкен шараитлерде кимлигини сакъламакъ ичюн янъы ёлларны араштыргъан къырымтатар халкъы, 2014 сенеси март 29-да Багъчасарай шеэринде VI. Къурултайыны чагъырып, кунь тертибине этноним меселесини де къоя. Языкълар олсун, бу ерде булунгъан мебусынъ чогъу айтылгъан лейханы къабул этмеге азыр дегиль эди[16]. Бугунь, бахс этильген этноним гъаесининъ эсас такъипчиси "Къырым" газетасы ве онынъ муаррири Б. Мамут олса, эвельдже ярымадада славянлар къаршысында аз корюнген къырымтатар халкъынынъ бир тюске кирмекчюн "тюрк" адыны алмакъ теклифте булунгъан Азербайджан халкъ джебесининъ лидери Абульфей     з Эльчибейни де дикъкъатсыз къалдырмакъ мумкюн олмаз. Бойлеликнен, А. Эльчибейнинъ фикирине коре, Къырымда яшагъан ве илериде миллети "тюрк", деп яздырмагъа тюшюнген азербайджан, озьбек, тюркмен, къазах, къыргъыз ве дигер мусульманлар бирлешерек, сайысынен руслар киби сёзге саип олмакъ ихтималы бар эди. Бу ёлу иле 1990-нджы сенелернинъ ильк черигинде Азербайджанда чокълукъны тешкиль эткен миллетнынъ ады "тюрк" оларакъ танылгъаны акъкъында беллидир[17].
Иште, тюркий халкъларнынъ ичерсинде сарсылмаз тюркчюлюк гъаесининъ тарихини ве Совет режимининъ тазйыкъы алтында эзильген тюркчю къырымтатар лидерлерининъ талийини козь огюне кетиререк Э. Кырымал, А. Озенбашлы, А. Ильмий, М. Къуртий, Н. Сейдамет, Э. Грабов, А. Зени, М. Велиджановнынъ "Азат Къырым"да бастыргъан тарихий мулязаларына кечмели. Хусусан, Къырымда ичтимаий, сиясий, медений фаалиетинен танылгъан Мурат Велиджановнынъ "Янъы имлямыз хусусында" адлы макъалеси дикъкъатны джельп эте. Муэллиф, I Умумкъырым тиль конференциясы ве бу ерде къырымтатар латин элифбеси эсаскъа алынып, тамыр сёзлернинъ имлясы фонетик, аффикслернинъ исе морфологик принцип узеринде тизильмеси хакълы оларакъ къабул олунгъаны акъкъында яза. Ве сонъра Совет укюмети девиринде, яни къырымтатар грамматикасы рус кириль хуруфаты къалыбына сокъулмасындан отьрю пейдалангъан зыддиетликлерни тамамынен бойле тарифлей:
"Рус элифбеси эсасына тертип олунгъан имлямызда шеклий принципке мейдан даа зияде берильген эди ки, бу имля къаиделери муджиби, созукъ сеслердеки дудакълыкъ ялнъыз экинджи эджагъа къадар сакъланыла ве къалгъан эджаларда созукълар дудакъсыз шекильде языла эдилер. "Койлю, юзюкли, сютсюз, омюрсиз, ёлджу, одунджы, сютлюк, буюклик" сёзлеринде олгъаны киби айны аффикс, булунгъан эджасына коре, эм дудакълы, эм дудакъсыз шекильде языла эди. Бундан башкъа "тёкюп, сютнюнъ, ольдю" сёзлердеки киби, пек чокъ алларда кечкен заман, ал, ал-фииль ве дигер аффикслернинъ ачыкъ-айдын дудакълы теляффузларына бакъмадан, языда (тёкип, сютнинъ, ольди оларакъ) дудакъсыз шекильде язылмалары, окъуйджылар ичюн ялнъыз догъру язувны огренювде дегиль, атта догъру окъуябилювде дахи буюк кучьлюклер догъургъаны эр оджагъа белли бир алдыр"[18].
Бунъа рагъмен, окъуйыджылар даиресининъ кенишленмеси ичюн кириль, латин ве арап элифбелерини бирликте къулланмагъа меджбур олгъан "Азат Къырым"ны инджелеерек, сёзю кечкен имля къарамакъаршылыкъларыны да растламамакъ мумкюн дегиль. Эзджюмле, о девир миллий неширлеримизде япылгъан элифбе эксперементлери бугуньки чалышмаларымызда да буюк роль ойнай. Мисаль оларакъ, 1909-да Къырым мусульманлары арасында аз къулланылгъан кириль элифбеси эсасында басылгъан "Эшит, мевта не севлеюр" адлы манзум эсерини козь огюне алайыкъ[19]. Къырымнынъ чёль шивесине аит "севлемек" фиилинден чыкъкъан "севлеюр" сёзюни эски къырымтатар арап язылы метинлеринде "сёйлюёр", "сёйлеюр", "севлиер"[20]  киби окъуп, эсернинъ хусусий миллий чизгилерни гъайып этмек ихтималы бар. Затен "Севлиер" сёзюни Абибулла Одабашнынъ 1919 сенеси арап хуруфатлы "Миллет" газетасында баскъан "Дерекой" эртегесинде расткетиремиз. "Севлемек" сёзюнинъ къыпчакъ агъыз чешитине аит олгъаныны П. Фалев ве Б. Эрджиласуннынъ чалышмаларындан да огренмек мумкюн. Амма Асан Чергеевнинъ язгъан поэманынъ мундериджесини окъуркен, бу ерде Къырымнынъ эм чёль, эм ялы бою шивелерининъ синтезини, яни бири-бириле ёгъурлашып бир джанлы тильни мейдангъа кетиргенини бу къыскъа манзум сатырларындан коремиз:

"Динъле огълум, севлеюм бен,
Сен терюнчик токътап дур:
Миллете файда итмеени
Араджы оны токъмакъдур;

Дюнья багълы ахирете,
Джаиль олса бир адам
Ольгенде де чекер джеза
Эксильмез башы белядан;

Бирлик олмай гитсенъиз шай,
Ишинъиз гъает чокъ фена.
Не дюньяде, не ахретте
Булунмаз дерде ич дева!.."[21].

Анджа эдебият ве санат эрбабы А. Чергеев (1879 – 1946) Къырымнынъ Ор больгесининъ Ачикеч коюнде догъуп тасилини махаллий мектепте ве сонъра Акъмесджиттеки оджалар лицейинде девам этеркен Буюк-Янкой, Алма-Тархан, Сарайлы-Кият деген ерли койлеринде баягъы вакъыт оджалыкъ япып келе экен. Яни Туркиеде ич яшамагъан, окъумагъан, Истанбул сокъакъларыны долашып юрьмеген Чергеевнинъ метинлериндеки махаллий тиль колорити Гаспринскийнинъ "Терджиман" газетасында тюрк-мусульман дюньясы ичюн кешф эткен демократик тилининъ мисали оларакъ саймакъ мумкюн. 1909 сенеси матбаа юзюнден 500 адет оларакъ чыкъкъан китапчеси табий ки, Къырым окъумышларына багъышлангъандыр[22]. Чалышмамызда эсас ерини алгъан тезиснинъ догърулыгъыны Къырымда илимий бедий эсерлериле белли О. Акъчокъракълынынъ иджадында да булабилемиз. Эдипнинъ омюрини темелинден огренген проф. И. Керимовынъ къайд этекенине коре, муэллифнинъ бедий метинлерде "сунмакъ", "савгъа" сёзлерини де расткетирмемиз мумкюн. Буларгъа тюрк, озьбек сёзлери айтмакъ догъру келе амма, эр бирисинде къырымтатар тарихий аляметлерни де тапмакъ мумкюн. Мисаль оларакъ, Къырым ханлыгъы девиринден къалгъан ресмий мектюплерден, ярлыкълардан "савгъа" сёзюнинъ бугунь озьбеклерде къуллангъан саде "багъшыш" дегиль, "арбий гъанимет" манасында къуллангъаныны анълаймыз[23]. Ниает, XX асырнынъ башында Къырымда оджалыкъ фаалиетинен белли олгъан Умер-Сами Арбатлы ве онынъ 1914 сенеси чыкъкъан "Чоджукъларгъа аркъадаш" дерслигини алайыкъ. Бу ерде, маариф, эдебият эрбабы махаллий мектеплерни Истанбул дерсликлерининъ ерине къырымтатарджа китапларынен теминлеп, талебелерине ана тилине севги ашламакъ ниетининъ пешине тюше[24]. Бойлеликнен, Умер-Сами озь къыраэт китабында озь язгъан саде, индже фикирли бедий парчаларнен берабер тюрк языджыларнынъ шиирлерини къырымтатарджагъа уйгъунлаштырып генч окъуйыджысына нюмайыш эте. Булардан Т. Фикретнинъ "Агъустос боджеги иле къарынджа"; М. Юрдакъулнынъ "Кунеш догъаркен", "Демирджининъ огюти" ве ильх. серлеваларны растлаймыз[25]. Иште Мехмет Эминнинъ "Орсь башында" ("Демирджининъ огюти") манзуменинъ оригиналь ве къырымтатарджа орьнеклерине мураджаат этейик.
Туркие тюркчеси варианты:

“ – Kalk gidelim!..
 – Hayır oğlum, şimdi benim iş vaktim
Bak, ben daha ocaktaki demirleri dövmedim.
Mavimtırak alev saçan ocağımın önünde
Şu ak, kızıl demirleri dövmek gerek bugün de.

Yalan değil, bu dünyada cennet gibi yerler var.
Ancak ekmek kazananlar, bundan bir zevk duyarlar.
Yoksullara bir cehennem gibi gelir her bucak.
Onun için benden sana öğüt olsun çalışmak...”

Къырымтатарджа варианты:

"– Къалкъ гиделим!..
– Хайыр огълум, шимди беним иш вакътым
Бакъ, бен даа оджакътаки демирлери дёвмедим.
Мавымтыракъ алев сачан оджагъымын огюнде,
Шу акъ, къызыл демирлери дёвмек керек бугунь де.

Ялан дегиль, бу дюньяда дженнет киби ерлер вар.
Лякин отьмек къазананлар, бундан бир тат дуярлар.
Ёкъсузлара бир джехеннем киби келир эр буджакъ.
Онынъ ичюн бенден санъа огъют олсун чалышмакъ...[26].

Тиль, усул, шекиль саделигинен кой авам халкъына озь эсерлерини севдирген Мехмет Эмин Юрдакъул табий ки, Умер-Самининъ иджадий мейиллерине уйгъун келе. Саде, къыскъа, анълайышлы манзум ве несир эсерлеринден тертип олунгъан "Чоджукълара аркъадаш" китабы Къырымда гъает популар олгъаныны муэллифининъ озю язгъан мемуарларында бойле анълатыла:
"1905 сенесине къадар Къырымда ана тилинде окъуп-язгъанларнынъ сайысы эр алда пек аз эди. Иптидаий тасиль де тиль ихтияджыны темин этеджек бир алда дегиль эди. Медреселерде ана тили ич де окъутылмай эди. Ана тилининъ миллий бир варлыкъ олгъаныны такъдир эткен биле пек аз эди. "Чоджукълара аркъадаш" намы алтында тертип ве эки къысым оларакъ нешир эткен къыраат китабымдан усула кельген акс седа мусбет олды. Эки кере бастырдым. Бутюн Къырым мектеплеринде Истанбул къыраат китаплары ерине булар окъутылмакъта эди, истер-истемез шаирликни эльге алдыкъ. Зорнен олса да, бир къач манзуме язаракъ, китапларнынъ о ерине, бу ерине къоштыкъ...".
Ильк бакъыштан юкъарыда эки манзум парчасынынъ бири-бирине эш кельгени киби корюнсе, ара-сыра хусусий къырымтатар терминлери де козюмизге чарпа: огюнде (онюнде), лякин (анджак), отьмек (экмек) , тат (зевк), ёкъсуз (ёксул). Бу ерде даа къошмакъ керек ки, къырымтатар тили эсас учь шивесинден шекилленип бири-бирини тамамлагъан пек буюк ирмакъкъа бенъзер. Эсасы − Ортаёлакъ шивеси эки тарафтан кельген Къырым чёль (къыпчакъ тиллери пытагъы) ве ялыбою (огъуз тиллери пытагъы) халкъ шивелерини кендине тартып бир универсаль къырымтатар тилини мейдангъа кетирир. Бунынъ иле берабер Совет академиги, тюркшынас Эрванд Севортян меракълы бир хабер бере. О, тюркий тиллернинъ эврим хусусиетлерини инджелеерек, къырымтатар тилининъ грамматик къурулышы къыпчакъ, лугъат теркиби исе чогъу огъуз типине уйгъун кельгенини бахс этер[27]. Бу феноменини юкъарыда адлары кечкен къырымтатар эдиплерининъ язгъан арап хуруфатлы эсерлеринде де расткетиребилемиз. Сёз келими, макъаленинъ башында къайд эткенимиз киби, чокъсу алларда тиль − халкънынъ миллий тамырларны, озь топрагъына саиплигини исбатламакънен берабер миллетнинъ миллий кимлигини сакълагъан бир джерьяныдыр. Мисаль оларакъ, атешин тюркчю Дж. Керменчиклининъ иджадына къайтып, эсерлеринде Къырым маишетиле якъындан таныш оламыз. Джаиллик юзюнден уфюрюкчилернинъ элине тюшип къурбан олунгъан масум къырымтатар къадын-къызларына хитабен "бугъавлар", "капик", "къуда", "къудалыкъ", "бакътаджы", "чырна", "къырна", "буклесин", "яман ель", "юрек сыкълети" ве ильх. киби хусусий терминлерни къулланыр. Иште буларнынъ джумлелерде насыл ифаде олунгъаныны да козь эйлейик:
"Сенинъ авасыз, кунешсиз дёрт дивар арасында эр шее асрет, дюньяя асрет, ярыгъа асрет, чичеклер киби солдугъынъ, къафестеки бульбуллер киби ольдюгинъ, омюр бою чекише-чекише ольдюгинъ етишир! Башынъ агъырса − "къырна", белинъ агъырса − "чырма", козюнъ, тишинъ агъырса − "незле", дие джаиль уфюрикчилере къурбан олдыгъынъ етишир! Къарнынъ агъырса − "буклесин", сувукълансанъ − "яман ель", миденъ бозулса − "юрек сыкълети" даа бир шей буламазларса, чарпынмыш, − дийе джинджилере, бакътаджылара къурбан олдыгъынъ, ташлардан, топракълардан ярдым истее-истее ольдюгинъ етишир!.."[28]. Бутюн булар авама, мутаасипли кой халкъынынъ мантыкъкъа уймагъан ве инсан сагълыгъына зарар кетирген давранышлары киби корюне. Амма базы симптомларнынъ ачыкъланмасыны бугуньки тыббиетте биле булабилемиз. Мисаль оларакъ, Керменчиклининъ "Бу да бир нев "инсаф" макъалесинде растладыгъымыз "иррадиация" олайыдыр. Яни миде хасталыгъы саесинде юрек саасында пейдалангъан сахте бир кокюс агъырлыгъы, сыкъынтысыдыр.
Тиль вастасыле миллий менталитетини айдынлаткъан атасёзлер, дейимлер, алгъышламалар иле лянетлемелер де сайылабилир. Булар халкънынъ энъ къадимий анъане ырмакъларындан чыкъкъан ве генетик шифрини ташыгъан бир темельдир. Бунынъ ачыкъ мисали Керменчиклининъ "Ватан хаинлерине къаргъышларым!" манзумесидир:
"Лянет сизе эй, зехерли йыланлар, / Юрегинъизи билесюн чаянлар. / Тамырынъыза кукюрт сою юрюсюн / Агъызынъыздан ташсун къара къанлар; / Ер юзюнден сильсюн сизи туфанлар, / Козюнъизи тутсун темиз виджданлар. / Бильмем, даа не истерсиз миллеттен / Етишмедими вирдиги къурбанлар; / Етишир бу миллетинъ саесинде / Такъындыгъынъыз чешит-чешит унванлар. / Дефол гидинъ бу миллетин башындан, / Еринъиз олсун къаранлыкъ зинданлар; / Недир бу заваллы миллетинъ сучю? / Сизе етишмезми беллейсиз кучю? / Тутса эгер якъанъыздан, бир ере, / Къыямете къадар кельмез эки уджу"[29].
Эсер башындан сонъуна къадар къуру къырымтатар къаргъышлардан ибарет олгъаныны косьтермек ниетиле шиир сатырларыны махсус бир сырагъа тиздик. Бу ерде муэллиф саде халкъ тилинен ватан хаинлерине хитабен, буларнынъ миллет ишлерине якъынлашмамасыны исрар эте. Ве контрольсиз джошкъунлыкъ саесинде самимий нефретни сакъламай. Ки Къырымтатар Къурултайына демократик сечимлери арфесинде Меркезий Мусульман Иджраат Комитетини йыкъмакъ, Къырым муфтиси Номан Челебиджиханнынъ авторитетини эксильтмек макъсадынен япылгъан суикъастлар халкъ сабырынынъ сонъ нокътасы олды. Керменчикли буюк даргъынлыкъ дурумда булуныркен душмангъа махсус айыргъан сёзлерни чокъ сайламадан халкъ агъзында асырларджа шекилленген азыр семантик конструкцияларыны къуллана. Яни тиль ве медениет иле арасындаки мунасебетлеринден бахс этерсек, истерсенъ язылы, истерсенъ сёзлю метин тили бу халкънынъ бутюн эврим тарихини, адиселерини козьден кечирип къайд эткен джанлы бир шааттыр. Вельасыл, чалышмамызда бедий метиннинъ миллийлигини ачыкъламакъ ичюн теклиф эттигимиз усуллар ялнъыз ады кечкен языджыларнынъ дегиль, дюньядже мешхур къырымтатар романджысы Дженгиз Дагъджынынъ эсерлери узеринде къулланылмакъ мумкюн. Бутюн омюр Лондрада яшап ве сонъ нефесине къадар романларда къырымтатар халкъынынъ трагедияны "тюркче" анълаткъан эдипнинъ эльязмалары бу ёлда джеваплар веребиледжегинден шубемиз ёкъ.




[1] Kermençikli C. Ma-bih-il-iftiharım. − Qırımlıqtır menim ğururım / hazırlağan Т. Kerim. – Aqm.: Qrımdevoquvpedneşir, 2005. – 135 s.; Kirimov T. Cemil Kermençikliniñ bediy mirası: XX asırnıñ ilk çerigi. Monografiya. – Aqm.: Ocaq, 2007. – 164 s.; Millet cevherleri: N. Çelebicihan, C. Seydahmet, H. Ayvaz, H. Odabaş, O. Murasov, C. Kermençikli, A. Qadrizade: 1917 − 1920 ss. “Millet” gazetasında basılğan edebiy-publitsistik eserler. Hrestomatiya / hazırlağan Т. Kerim. – Simf.: QCİ “Qırımdevoquvpedneşir” neşriyatı”, 2012. − 716 s.
[2] Самойлович А. Избранные труды о Крыме / ред.: Э. Эмирова. – Симф.: Доля, 2000. − 296 s.; Aziz şehitimiz Hamdi Giraybaynıñ “Qırım tarihi” dissertatsiyasınıñ ilâvesi: Qırım edebiyatına bir baqış // Yıldız. − 1995. − № 3. − S. 18-20; Çobanzade B. Kırımtatar edebiyatında Kurultaycılık ve milletçilik − Bакı: Azerbaycan İlmi tedkik institutu neşriyatı, 1929. − 38 s.; Çatırtavlı. Bütün yazıcılarımızğa: qaysı til? // Millеt. 1918. Avg. 23, 25; Seyidcelil Şemyi. Tilimiz // Millet. − 1918. − 84. – Avg. 6; Şamil Şevket. Tatar dili ve edebiyatı // Millet. − 1918. – Avg. 15; Şeyhzade N. Tilimiz ve edebiyatımız haqqında bazı qaydlar // Azat Qırım. 1943. Mart 30; Boyaciyev T. İnqilâp devrinde qırımtatar yaşlığı: qırımtatar yaşları arasında burjua milletçiligi ceryanı ve kommunist hareketi tarihiınden qısqa bir oçerk. – Aqm.: Qırım devlet neşriyatı, 1930. − 108 s.; Altañlı A. Şamil Tohtarğazı ve Çergeyev // Bolşevik yolu. − 1925. − № 4. − S. 29-31.
[3] Мисаль оларакъ, 2003 сенеси къырымтатар классик языджысы М. Нузетнинъ иджадына багъышланып чыкъкъан китабынъ изаатлар болюминде тертип этиджисининъ "эскиден эдебий тилимиз олгъан османлыджа" киби тартышмалы муалязаларгъа расткелинмек мумкюн / М. Нузет. Къырымнынъ чёль аятындан: сайлама эсерлер джыйынтыгъы / азырлагъан Н. Сейтьягъяев. – Симф.: Доля, 2003. − С. 193. − 240 с.
[4] Velicanov M. Yañı imlâmız hususında // Azat Qırım. – 1942. − № 65. – Sent. 4.
[5] Ayvazov. H. Bizde edebiy ve ilmiy dil lâzimmi, degilmi? // Yeñi dünya. − 1926. − № 183 (1059). – Avg. 12.
[6] Бу сёзлери У. Ипчи ёлдашын "Илери"де басылмыш "Куреш" нам икяесинден алынмыштыр. – А.А.
[7] Ayvazov H. Bizde edebiy ve ilmiy dil lâzimmi, degilmi? // Yeñi dünya. − 1926. − № 185 (1061). – Avg. 14.
[8] Çatırtavlı. Mevlüt bayramı. Kiçkene ertege // Millet. − 1918. − № 177. – Dek. 19; Millet cevherleri: N. Çelebicihan, C. Seydahmet, H. Ayvazov, H. Odabaş, O. Murasov, C. Kermençikli, A. Qadrizade: 1917 − 1920 ss. “Millet” gazetasında basılğan edebiy-publitsistik eserler. Hrestomatiya / hazırlağan T. Kerim. – Simf.: QCI “Qırımdevoquvpedneşir” neşriyatı”, 2012. − 716 s. − S. 18-19.
[9] Cafer efendi Seydahmetin siyasiy nutqu // Millet. 1918. − № 24. – May. 19; № 26. – May. 21; Millet cevherleri: N. Çelebicihan, C. Seydahmet, H. Ayvazov, H. Odabaş, O. Murasov, C. Kermençikli, A. Qadrizade: 1917 − 1920 ss. “Millet” gazetasında basılğan edebiy-publitsistik eserler / hazırlağan Т. Kerim. – Simf.: QCİ “Qırımdevoquvpedneşir” neşriyatı”, 2012. − S. 126. − 716 s.; Ayvazov H. Edebiy, ilmiy tile doğru! // Yeñi dünya. − 1927. – May. 29.
[10] Керим И. Медений эснас (1920 − 1938). – Акъм.: Таврия, 1997. − 496 с. − С. 228.
[11] Çobanzade B. Bir saray quracaqman. Şiirler. – Simf.: Sonat, 2001. – 192 s. – S. 55.
[12] Kеrmеnçikli C. Tatarım! Şiir // Millеt. 1918. Оkt. 16; Kermençikli C. Soñ söz. Şiir // Millеt. 1918. İyül 31; Kеrmеnçikli C. Sоñ sözüm. Şiir // Qırım mecmuası. 1918. − № 6. − S. 105-106.; Qırımlı. Ben bir türküm. Şiir // Millet. – 1918. – Avg. 19.
[13] Yurdakul M. Cenge giderken. Şiir / Elektronik ceryanı: http://www.fanat.az/modules.php.name=biyografi.
[14] Qırımlı. Ben bir türkim. Şiir // Millet. 1918. Avg. 19.
[15] Osman Kemal Hatif. Gökbayrak altında milli faaliyet (1917 Kırım Tatar milli istiklâl hareketiniñ hikâyesi) / Yeniden yayına hazırlayan H. Kırımlı. – Ankara: Şafak Matbaacılık San. Tic. Ltd. Şti, 1998. – 128 s.
[16] Zavershilas 2-ya sessiya Kurultaya krymskotatarskogo naroda // Elektronik ceryanı: http://qha.com.ua/zavershilas-2ya-sessiya-kurultaya...;  Revizionnaya komissiya predlagayet pereimenovat krymskih tatar v krymtsev / Elektronik ceryanı: http://qha.com.ua/revizionnaya-komissiya...
[17] Ali Şamil. Qırım sevgisi: Qırımtatar halqınıñ belli erbapları haqqında. – Simf.: QCİ “Qırımdevoquvpedneşir” neşriyatı”. – 2012. – 200 s. – S. 134 – 135.
[18] Velicanov M. Yañı imlâmız hususında // Azat Qırım. – 1942. − № 65. – Sent. 4.; Selim Rapoport. İstoriya krymskoy ASSR / Elektronik ceryanı: http://www.avdet.org/node/9331
[19] Бельгисиз. Эшид, мевда не севлеюр! Манзуме. − Джанкой: типография М.И. Абкина, 1909. − 12 с.; Керимов И. "Эшит, мевта не сёйлеюр!" (А. Чергеевнинъ поэмасына даир базы къайдлар) // Йылдыз. − 1996. − № 6. − С. 158 − 167; Мурадасилов А. Асан Чергеевнинъ "Эшит мевта не севлеюр" поэмасынынъ толу метини // Янъы дюнья. − 2009. − № 51 − 52. – Дек. 30.
[20] Millet cevherleri: N. Çelebicihan, C. Seydahmet, H. Ayvazov, H. Odabaş, O. Murasov, C. Kermençikli, A. Qadrizade: 1917 − 1920 ss. “Millet” gazetasında basılğan edebiy-publitsistik eserler / hazırlağan Т. Kerim. – Simf.: QCİ “Qırımdevoquvpedneşir” neşriyatı”, 2012. − 716 s. – S. 433; Poslovitsi, pogovorki i primety krymskih tatar sobrannyh Bodaninskim, Martino i Murasovym / red.: A. Samoyloviç, P. Falev. – İTUAK. – 1915. – . 52. – S. 1-68; Ahmet B. Ercilasun. Başlangıcından Yirminci Yüzyıla. Türk Dili Tarihi. – Ankara, 2004. – 476 s. − S. 394; А. Чергеевинъ "Эшит, мевта не севлеюр" поэмасы 1909 сенеси басылгъандан сонъра "Миллет" газетасынынъ 1917 сенеси 23 хазиранда чыкъкъан нусхада мезкюр эсернинъ экинджи кере неширге азырлангъаны акъкъында хабер бериле. Факъат, бу ерде "Такъдир" адлы илянда бахс этильгени киби, муэллифнинъ янъы китабы окъуйыджыларгъа биз бильген "Эшит, мевта не севлеюр" дегиль, "Эшит, мезар не сёйлеюр" серлевасынен танытыла. Бу весиле иляннынъ мундериджесини нумюне оларакъ кетиремиз: "Шу нам ("Такъдир") алтында миллий шаиримиз Хасан эфенди Чергеефинъ манзум бир эсери басылуп мейдан интишара къонулмыштыр. "Такъдир" Къырым шивесинде язылуп бир татар къызынынъ хал проблемаларыны тасвир идиюр. Эсеринъ мевзуйы гъает гузель ве зенгиндир. Лисан, услюп ве къафиедже олан нукъсанларыле берабер Хасан эфенди Чергеефи бу эсериле тебрик идериз. Ишитдигимизе коре, Чергееф эфендининъ "Эшит, мезар не сёйлеюр" нам шиир дахи якъында нешир олунаджакъдыр. Хасан эфенди бу шииринден себеп вакътыле бир къач фитнеджининъ доносларына бинаэн тевкъиф идилюп хапсханеде ятмыш эди. Хасан эфенди Чергееф Акъмесджит дарулмуаллиминни икмаль эден, татары пек севен Къырым задекянларындан бир эфендидир. Мухаребе-йи иптидасында силях алтына алынаракъ харбие мектебини битирмиш ве харп хатында косьтердиги ярарлыкъларындан долайы поручик рутбесини къазанмыш. Чергееф эфенди хазырда Акъмесджитте булуныюр. Харп хатындаки Мусульман Аскерлери Комитеси фаидесине оларакъ бу куньлерде кенди эсерлеринден бирини мевкъи-темашая къояджагъы эшитильди" / Такъдир. Илян // Миллет. – 1917. – Июль 23. – Т.К.
[21] Бельгисиз. Эшид, мевда не севлеюр! Манзуме. − Джанкой: типография М.И. Абкина, 1909. − 12 с. – 10 c.
[22] Kerimov İ. Hasan Çergeyev (1879 − 1946): hayatı ve faaliyeti ile bağlı eski ve yañı malümatlar / Elektronik ceryanı: http:// ilmiyqirim.blogspot.ru/2012/09/asa-n-cergeyev-1879-1946-ayat-ve.html
[23] Aqçoqraqlı O. Qırım türk-tatar edebiyatınıñ qısqaca tarihçesi // Millet. – 1920. – № 6 (57). – Yanv. 13; № 7 (58). – Yanv. 15; № 9 (60). – Yanv. 20; № 10 (61). – Yanv. 23; № 12 (63). – Yanv. 27; № 13 (64). – Yanv. 29; № 14 (65). – Fevr. 1; Kerimov İ. Türkiye Türkçesi mi, Kırım Türkçesi mi / Elektronik ceryanı: http://www.dailymotion.com/video/x1yahj2_5-dakika...
[24] Kerimov İ. Ümer Sami Arbatlı (1881 – 1951): Qısqa tercime-i-halı / Elektronik ceryanı: http://ilmiyqirim. blogspot.com /2013/12/umer-sami...
[25] Arbatlı Ü. Çocuqlara arqadaş. Qıraet. Birinci kitap. – Petrograd: M.A. Maqsudov matbaahanesi, 1914. – 87 s. – S. 19, 20-21, 60-61; 62, 79-81, 86-87.
[26] Mehmet Emin. Demirciniñ ögüti. Şiir / Arbatlı Ü. Çocuqlara arqadaş. Qıraet. Birinci kitap. – Petrograd: M.A. Maqsudov matbaahanesi, 1914. – 87 s. – S. 80-81.
[27] Общее языкознание. Формы существования, функции, история языка / ред.: Б. Серебренников. – М.: "Наука", 1970. – 597 с.
[28] Kermençikli C. Bu da bir nеv “insaf” // Millet. − 1917. − № 18. − İyül 21.
[29] Kermençikli C. Vatan hainlerine qarğışlarım. Şiir // Millet. − 1917. − Sent. 28.

0 коммент.:

Yorum Gönder