Къырым муфтисининъ нуткъу


Миллет![1]
Бизлер шанлы эдждадымызын харабелери ичиндейиз. О, эдждат ки, мерд иди, адиль иди, юксек иди. Эвет, буюк эдждадымызын мукъаддес абиделери арасындайыз. «Дирилери яшатан олюлердир», олюлерин асарыдыр. Бизлер ольмиш деделеримизин шанле, шерефле къазандыкълары сервет-и миллиейи хюсн-и истимале къарар вирдик. Бунынъ ичюн де миллий татар музеханеси ачмая тешеббюс иттик.
Бу миллий асар-ы атикъа муэссесесине бир мева олмакъ узере де энъ мукъаддес бир кяшанемиз олан Хансарайы запт иттик… Биз эдждадымызын шанле, шевкетле этрафта быракътыгъы не къадар асар варса, эписини топлаюп орая къоймая къарар вирдик.
Санаткярларымыз санайы нефиселерини, хаттатларымыз нефис языларыны, рессамларымыз терсим иттиклери индже ве нефис левхаларыны, накъашаларымыз накъышларыны насыл орада, о миллий ве мухтешем кяшанеде ачылан музеханее такъдим идиюрларса, алимлеримиз эски китапларыны, эрбаб-ы санаатымыз эллеринде булунан татарын мамулят-и атикъасыны сиясийлеримиз дахи шанлы эдждадымыздан къалан Тимурленглеринъ, Дженгизлеринъ муэссесе-и сиясиелерини орая къоюрлар. Эвет, сиясийлеримизин догъурдыгъы Къурултайы да онынъ ичинде булундырмая къарар вирдик (алгъышлар). Бир заманларда джиханнынъ эр тарафында: къараларда, денъизлерде шанле, шевкетле ве адалетле саебан олып да бир бучукъ асырдан бери махкюм ве махбус бир алда булунан миллий кок байрагъымызы да онынъ узеринде дикмее ант иттик! (Сюрюкли ве араретли алгъышлар).
Аджеба, биз неден эр шейден мукъаддем миллий татар музеханесини ачмая бу къадар аджеле иттик?
Чюнки ватанымызын ихъясына мустаит олдыгъымызы косьтермек ичюн иптида миллий варлыгъымызы косьтереджек не къадар асар-ы медение ве миллиее малик булундыгъымызы исбат итмек ве бу сервет-и миллиеден истифаде эйлемек лязим иди. Бунынъ ичюн эдебияттан, санайы нефиседен башламакъ керек иди. Чюнки миллий варлыкънынъ эсасы анджакъ шиир, санат ве эдебияттыр. Иште биз миллий варлыгъымызы косьтермек, шанлы бир тарихе, миллий бир медениете, парлакъ бир аньанете малик олдыгъымызы эр кесе косьтермек ичюн шиир намына, санат ве санаат намына, эдебият ве илим намына не къадар асар-ы миллиемиз варса, эписини о миллий музеханеде топлаюп инзар-ы умумиее такъдим итмек истедик.
Миллетлерин медениетте илерилемеси ичюн дёрт мердивенден кечмеси лязимдир ки, бунлар да эдебият ве илим, тиджарет ве санаат ве сиясеттир. Миллетлер, анджакъ бу дёрт унсурле яшаябилирлер. Бунлардан ич бирисини дигерине такъдим идемез, идерсе гъайр-и табий олур. Гъайр-и табий олан бир шей исе пайдар оламаз, яшаямаз. Иште, биз бу гъайр-и табийликтен къуртулмакъ ичюн шанлы эдждадымыз эдебият, хюсн, шиир, бедий, санат ве тиджарет намына не къадар асар быракъмыш исе, онларын эписини топламая ве эписини (элиле Хансарайны косьтеререк) шу мукъаддес кяшанее, шу мухтешем сарая къоймая къарар вирдик… (алгъышлар).

Миллий эдебият тесис итмек ичюн эдждадымызын мазидеки шиирлерине, ресимлерине, языларына, асар-ы нефисесине мураджаат итмек лязим олдыгъындан шиир, эдебият ве санат эрбабына риджа иттик ки, эллеринде булунан асар-ы шурая кетирсинлер.
Окъумакъ ве китап язмакъ ичюн эдждадымызын китапларына, левхаларына, илиме даир бутюн эсерлерине мураджаат иле кендимизде бир мефкуре догъурмакъ лязим иди. Бунынъ ичюн де онларын фазаиль-и мефкуресини анъламакъ лязим олдыгъындан, эдждадымызын эсерлерини теткъикъ итмек виджданий бир борджумыз иди. Иште, бунынъ ичюн онла-рын илиме аит не къадар эсерлери варса, онлары да орая топламая къарар вирдик.
Эдебияттан, илимден сонъра санаат ве тиджарет келир. Чюнки миллетлер санатсыз, тиджаретсиз яшаямазлар. Бизлер миллий бир санаат, миллий бир тиджарет ихдас ве тесис итмек ичюн эдждадымызын эски ишлеринден араюп буладжагъымыз эсаслар лязимдир. Эгер бу эсаслары булмадан ише башларсакъ, йине такълитджиликтен къуртуламайыз. Вакътыле Къырым санааты Багъчасарай мамуляты джихан медениетте тек мумтаз бир мевкъи ишгъаль идиюрды. Ничюн татар мамуляты, татар санайыйы йине эр ерде зарафетийле, нефасетийле, гузеллигиле яшамасун, ревадж булмасун? Эгер санатджыларымыз, туджджарларымыз, мамулят-и миллиемиз бугуньки алында къалырса, бу миллет яшаямаз, тедриджа-и инкъираза догъру кидер ве олюр. Зира, бир миллетте санаат теденни иттикче, сёнмее юз туттукъча тиджаретин де ольмеси мухакъкъакътыр. Биз бунъа мейдан вирмемек ве бунынъ огюни алмакъ ичюн де чарелер арадыкъ. Лязим олан тетбири иттихаза къарар вирдик. Санаатымызы теракъкъи иттирмек ве онъа миллий зариф бир шекиль вирмек ве такълитджиликтен къуртулмакъ ичюн де санаат намына эдждадымызын быракътыгъы не къадар эсерлер варса, онлары да топлаюп шу кяшанеде булундырмая къарар вирдик. Эгер биз санаат ве тиджарети юксельтмезсек, серветимиз, сервет-и миллиемиз де тедриджен битеджектир. Къырымын озь сервети, озь парасы Къырымда къалмалыдыр ки, Къырым джанлана бильсин. Къырымын мамур-абадан ве бутюн манасыле медений ве зенгин бир мемлекет олмасы ичюн Къырымда яшаян бутюн миллетлер Къырым ичюн чалышмалы ве Къырым ичюн яшамалыдырлар (алгъышлар).
Эдебияттан, илимден, санат ве тиджареттен сонъра сиясет келир. Къырымтатарнынъ сиясийлери ахвал ве заманнынъ кендилерине давет ве ихдасыны меджбур иттиги миллий Къурултайы да шу тарихий кяшаненинъ ичерсинде булундырмая къарар вирдилер. Аджеба, бу Къурултай ничюн керек иди? оны ялынъыз хаиз олдыгъы тарихий бир эмиетинден ичюнми къурмакъ истедилер? Ёкъса бир ихтияджат-ы миллие ве сиясие нетиджеси оларакъмы Къурултайы чагъырмая ве оны да бу сарайда булундырмая къарар вирдилер?
Миллет! Билирсинъиз ки, эски, менфур идаре эр шейимиз киби, юз элли сене мукъад-дем муэссесат-ы сиясиемизи де алмышты, эйет-и сиясиемизи эсир итмишти. Факъат, эсир ве гъасб идеркен, къырымлыларын перишанлыгъындан, интизамсызлыгъындан бахс идерек, татарлара интизам ве адалет, илим ве маарифет ваад идиюрды, эр шее сафвет ве самимиетле бакъан къырымтатар бунъа да инанмышты. Инанаракъ, там бир бучукъ асыр сабыр иттик. Бир бучукъ асыр эдебиятсыз, илимсиз, санатсыз, тиджаретсиз ве сиясетсиз оларакъ махкюмиетлер, махрумиетлер ичинде яшадыкъ. 1905 сенеси инкъилябы махкюм миллетлерде бир къуртулуш умюти догъурмыш идисе де, бильахире бу инкъилябын догъурдыгъы урриетле берабер махкюм миллетлерде уянмыш умютлер де къырылды ве кит-киде эски идаре енъиден укюм сюрмее башлады.
Аджеба, 1905 сенеси инкъиляп ве урриети татарын аят-ы ичтимаиесине аит бир шей догъурдымы? Хайыр, асла, о татар ичюн не бир мектеп, не бир медресе, не бир тиджарий ве иджтимайы муэссесе мейдана кетиремеди. Йине джехалетлер, йине махкюмиетлер, йине махрумиетлер ичинде къалдыкъ. Перишан, бербад олдыкъ. Ачылан мектеплер къапатылды, муаллимлер сюрюльди, татар харабиете ве инкъираза махкюм идильмишти. Бунъа шу (Хансарайны косьтеререк) харап ве перишан къалан татар дженазеси джанлы бир шахиддир.
Иште бунынъ ичюн иди ки, къырымтатар та ики сене мукъаддем инкъиляп байрагъыны къалдырмышты. «Банъа илим, банъа бильмек, банъа окъумакъ лязим!» шиарыны юксельтмишти. Татарын бу инкъилябы киттикче буюды. Татарын акъсызлыгъа къаршы исьян иден виджданы кучюк бир фырсат булдукъча ферьядыны юксельтиюрды.
Вакъта ки, 27 февраль инкъилябы эски идарейи темелинден йыкъуп махв итти. Бизлер артыкъ Русиеде низам ве интизам келеджегини умют иттик, бекледик къырмызы байракъ алтында татар дахи: «Бен вар оладжагъым, бен де яшаяджагъым! Бен де юкселеджегим, бутюн миллетлерле бен де берабер оладжагъым», деди. Факъат, айлар, чокъ айлар кечтиги алда не илим ве маарифет не де санат ве санаат не де интизам ве адалет. Татарынъ бекледиги шейлерден ич бири догъмады. Низам ве интизам даа зияде бозулды. Эмниет-и умумие даа зияде ихляль идильди. Догъан бир шей вар исе, о да эр тарафта бир ичлик эм де къоркъунч бир ичликтир…
Меркезден иш беклеркен, бутюн низамсызлыкъ, бутюн къарышыкълыкъ орадан догъды. Сабыр иттик. Бельки бир кунь келир, орадан бир шей догъар, дие бекледик. Факъат, бу беклейишлер боша китти, диркен Меркезде анарши баш косьтерди. Мувакъкъат-ы укюмет ортадан къалдырылды. Умум мемлекет укюметсиз, забитасыз, низамсыз ве интизамсыз къалды. О заман, бизлер:
— Татар, сен ише татар киби бакъ! Меркезден иш беклеме! Меркезни артыкъ кендинъде яшат!» (алгъышлар), дедик ве Къырымы анаршиден къуртармая къарар вирдик. Джихан Муаребесининъ къанлы, къара фелякетлеринден эмин къалмыш Къырымы дахилий муаребеден дахи сакъламакъ ичюн, Къырымын, умум къырымлыларынъ малыны, джаныны, арзыны, намусыны сакъламакъ, ихтиляллеринъ огюни алмакъ ичюн бир Къырым Инкъиляб эркян-и харп эйети тешкили иле октябрь 30да анаршие къаршы ресмен илян-и харп иттик. Петроградлар, Москвалар топ атешлери алтында янаркен, Меркезиет ве укюмет йыкъылыркен, мемлекетин аман эр виляетинде бутюн манасыле анарши укюм сюреркен, биз Къырымда чыкъаджакъ ихтиляллерин огюни алдыкъ. Къырымы ве къырымлылары мухафаза иттик. Анаршие къаршы ачтыгъымыз бу муаребеден там музафериетле чыкъмакъ ичюн дигер ватандашларымызы да давет иттик. Къатиен эминиз ки, биз бу шанлы муаребеде шанле, шерефле музафер оларакъ чыкъаджагъыз. Музафериеттен сонъра, шубесиз, гъанаим-ы харбие аладжагъыз. Бу гъанаим умум къырымлыларын оладжакъ. Зира, Къырым Къырымы сакълаянларынъдыр. Махв олсун Меркезиет, яшасун адем-и меркезиет!.. (буюк ве араретли алгъышлар).
Къырымтатары, Къырымы даа мукеммель даа мунтазам бир суретте мухафаза итмек, кенди къануныны, кенди низамыны кендиси тертип итмек ичюн Къурултайыны ачмая къарар вирди. Чюнки Къурултай, о мукъаддес эйет-и къануниедир ки, татар ыркъына асырларджа интизам ве адалет темин итмиштир, ялынъыз татарлара дегиль, татар иле берабер бутюн миллетлере, атта бутюн джихана биле саф ве темиз бирер шашаа-ы адалет серпмиштир.
Чюнки Къурултайдыр ки, энъ къуветли укюмдарлары биле кенди ясасынынъ огюнде урьметле инкъыяд иттирмиштир. Бинаэналейх, биз низам ве интизамат-ы умумиейи темин итмек истеюрсек, эски къанунлары, ясалары, эски эйет-и къануниелери, Къурултайлары джанландырмакъ, онларын джанлы эсасларындан эсас алмакъ, темель къур-макъ икътиза идер. Иште, бакъынъыз, Къурултай ничюн ачылыюр, факъат татар буны ялынъыз кендиси укюм сюрмек ичюн ачмаюр, бельки Къырымда яшаян бутюн миллетлерле берабер эль эле, баш баша виререк, чалышмакъ ичюн оны ачыюр. Татар миллети адильдир. О, ялынъыз кендисини тюшюненлерден, ялынъыз кенди саадетини темине чалышанлардан дегильдир. Татар башкъа миллетлери, атта кенди омузына биле алмая къарар вирди. Татар муэссесе-и сиясие къурбаны дегильдир (алгъышлар). Татар къувве-и ичтимаие ашыкъыдыр.
Татар, бутюн ишлерини Къурултай иле япакельмиштир. Татар, пек чокъ федакярлыкълар, пек буюк алидженаплыкълар япты. Бунъа онынъ парлакъ ве шанлы тарихи шахиддир. Татар, урьдир, урриет ве джумхуриети север, урриет ве джумхуриете престиж идер.
Татар, кенди укъукъыны не дередже мукъаддес танырса, дигерлерин укъукъыны да о къадар такъдир идер. Татар, урриет ве джумхуриет огъруна бир заманларда Къырымын ялыларында яшаян Дженевиз джумхуриетини къуртармакъ ичюн кенди къан ве дин къардашларыле биле муаребе итмеден, къан дёкмеден чекинмеди. Ве бу огъурда [… ны] кенди истикълялиетини биле фида итмиштир.
Татар, бугуньки йигирминджи асырда дахи башкъа миллетлери о къадар сайыюр, онла-рын укъукъларыны о дередже такъдир идиюр, онлара буюк урьмет беслеюр. Эгер о миллетлер ишчи адамлар, беджерикли халкълар исе, онларле берабер ишлееджек, онларле берабер чалышаджакъ, онларле бирликте месут оладжакътыр. Татар, Къырыма, къырымлылар арасына онларле берабер нур ве зия серпеджек. Онларле бирликте умумий бир гузеллик, умумий месут бир аят яшатаджакътыр (алгъышлар).
Миллет!
Къырым ярымадасында тюрлю ренклерде бир чокъ зариф гуллер, шеб-бойлар, занбакълар, лялелер вардыр, ве бу лятиф рух-неваз ве чичеклерин эписининъ кендилерине махсус бир гузеллиги, озьлерине махсус лятиф къокъулары вар. Бу гуллер, бу чичеклер Къырымда яшаян миллетлер: татар, рус, эрмени, ехуди, рум, немсе ве башкъаларыдыр. Къурултайын макъсады — бунлары бир ерде топлаюп, эписинден бир гузель ве нефис букет япмакътыр. Гузель Къырым адасында акъикъий медений бир Исвечре тесир итмектир. Татар Къурултайы ялынъыз татарлары дегиль, асырлардан бери татарлар иле берабер къардашча яшая кельмиш дигер миллетлери де тюшюниюр. Онлары да ише давет идерек, онларле берабер къол къола вирюп китеджектир. Татар, бу иште бир амир дегиль, бельки бир мутешеббис, ялынъыз бир инициаторлыкъ вазифесини иджра идеджектир.
Татар миллети, кендисини танымаян яки таныюп да оны башкъа ренклерде косьтермек истеенлерин дедиги киби, ходбин (эгоист) дегильдир. Буны къырымтатарнынъ 3-4 юз сенелик султанаты ве хакимиети косьтермектедир. Татар миллети эр миллетин укъукъыны танымыш, таныюр ве таныяджакътыр. Татар Къурултайы татарларынъ эмель ве макъсатлары иле берабер, кендилериле ян яна яшаян Къырымдаки умум миллетлерин де амалыны яшатаджакътыр. Татар Къурултайы дигер миллетлери де тешрик-и месаиее давет идеджектир. Яшасун умум миллетлерин эмелини яшатаджакъ Къурултай!..
Иште, 24 ноябрьде ачмасына къарар вирдигимиз миллий Къурултайы акъикъий бир эйет-и тешерруе япа бильмек ве бу эйеттен нешет идеджек къаванин-и ичтимаие ве сиясиенинъ къувет ве укюмини юксельтмек ичюн, низам ичюн Къырымда мукеммель бир адалет темин эйлемек арзусыле кенди агъушында илим-эдебият, санат ве тиджарет эсасларыле берабер миллий Къурултайы да яшатаджакъ олан миллий муземизи кюшат иттик. Яшасун миллий муземиз ве бу муэссесе-и миллие ве ильмиенинъ узерине де сае-и субханиесинде асырлардан бери миллионларле миллетлери топламыш олан татарын мукъаддес кок байрагъыны рекз итмее ант иттик. О байракъ ки, шимди-ден сонъра къараларда, денъизлерде атта семалара биле юкселеджектир. Яшасун кок байракъ (алгъышлар, араретли ве медит…)



[1] Ишбу ноябринъ учюнде Багъчасарайда дёрт муэссесе-и миллиенинъ ачылмасы мунасебетиле япылмыш дебдебе ве мерасимде Къырым муфтиси Челебиджихан эфенди хазретлерининъ ирад иттиклери муим нутукъ. — Идаре.

0 коммент.:

Yorum Gönder