Атылан сиясий адымлар!..


Узун, агъыр йыллардан бери Русие тарихине укюм иден, Русие мукъаддератыны сюреклеен адий къуветин, о «къамчы султанаты» унваныны къазанан эски чарлар укюметининъ миллионларле масрафле, юз бинълерле хафиелериле, жандармаларыле битмез, тюкенмез хапсханелериле, эр саифе башындаки цензорларыле тарихте быракътыгъы къара излере дикъкъатле бакъылса, онынъ эр шейден эвель «хакъ» душманы олдыгъы корюлир. Эски идаренинъ буюклерининъ юксекликлери: яптыкълары акъсызлыкълар, залымлар дереджесиле ольчельдиги киби, буюк сиясийлерининъ дехалары да миллий, сиясий, мукъаддес эмеллери джанландыраджакъ акълардан русиелилери узакълатабильмелери дереджесиле такъдир олуныюрды.
Ялынъыз эски сиясийлер, идаре мемурлары, жандармалар дегиль, атта Кассо[1] заманынынъ профессорларынынъ дередже-и ильмиелери биле эр шейин юксеклигинде яшаян ильмий къара макъсатлара алет идебильмелериле танылыюрды.
Рус укюмети Русие тарихинден «акъ»къы сюреркен, Русиедеки темиз виджданлар ики буюк макъсат, ики мукъаддес эмель этрафында топлаюрдылар…
Биринджиси, бугунь Русиенинъ рус сиясий омюрине тесиридебильмесини теминичюн укъукъий, сиясий ве икътисадий омюрини хайырлы эсаслы ёла къоя бильмек ичюн эр русиелининъ акъкъа малик олмасы.
Икинджиси исе, эр кунь бир парча даа бинълердже къара къанлы ёлларле варлыкълары комюльмек, медениетлери солдурылмакъ, эмеллерининъ хаяллары биле силинмек, тарихлары мезар ташларына кочюрильмек, иззет нефислери, шерефлери хорландыкъча хорланылмакъ истенилен рустан башкъа миллетлерин къавушмакъ истедиклери «миллий акълар»…
Иште 27 февралье къадар Русие тарихинде быракъылан къанлы излер, лекели саифелер бир тарафтан да сиясий, миллий акъларын кунь куньден тапталмасына даянамаянларынъ исьянларындан, дигер тарафтан не тарихи, не де омюри тюшюнильмеерек, бутюн къуветиле о ики буюк эмели Русиеде яшатмамая чалышан адий укюметинъ къаршы турмасындан илери келиюрды…
Романовлар тахты девирильдиги куньден бери эр кунь, эр саат Русие тарихи о эски укюметин мукъаддес сиясий ве миллий акълары къаршыладыгъы ёлдан узакълашыюр.
Эвеллери «тилимиз, динимиз, адетимиз, тарихимиз» диен поляклар, финляндиялылар, ехудилер… шенъ виджданларындан юкселен мукъаддес сеслер къуршунлар, къылычлар, къамчыларле къаршыланыюркен, о эмеллер къанле толу къабирлерде богъулыркен, дигер тарафтан да сиясий урриет, икътисадий азатлыкъ диен фыркъаларын програмларынынъ яшаттыкълары урь виджданлар бузлу кефинлерле орьтюлиркен, бугунь укюмет тарафындан атылан сиясий адымларле о эмеллер джанланыюр. Артыкъ о мукъаддес акълары тапан дживанлар севиниюр, артыкъ эр миллет, эр тарих умютлениюр.

Артыкъ урь Русиеде мукъаддес эмеллери къаршысында севинен виджданлар, умютленен фикирлер, эр миллет, эр сиясий фыркъа бутюн эмниетле яшатабиледжеги тилеклерининъ черчивесини ольчеюр… Эр бириси юксек идеалларынынъ джанлатаджакъ «хакъ»лары тамамыле тезликле тарихларына къайд иттиребильмек ичюн гедже-куньдюз мукъаддес макъсатлары этрафында бутюн маддий, маневий къуветлериле бирлешиюр ве бир къавий сес юксельтиюр, бир сарсылмаз адым атыюр. Бир акъкъа къавушмакъ умидиле севиниюр… Бир магълюбиете огърамакъ къоркъусыле титреюрлар…
Бугунь Русиеде сиясий ве миллий эмеллер этрафында топлананларын сиясий ве миллий виджданлары бутюн тирилигиле, джанлылыгъыле яшыюр ве кунь куньден бутюн Русиеде иртиджаюн иритилерек, сиясий урриетин темеллери къавийлештирилиюр. Ве эр миллет кенди тешкилятларыйле, кенди гъайретлериле «миллий кяфир»лерининъ фыскъ ве фесатларыны сёндюререк, бир виджданле, бир иманле, бир адымле догъру илерилеюр! Иште сиясий ве миллий акълар этрафында бирлешенлерин ихтиятлы ве сарсылмаз сиясетлери Русиеде бу къадар къыса бир заманда укюмете «сиясий ве миллий» акълара догъру о къадар буюк сиясий адымлар аттырды ки, он секизинджи асырдан бери урриет, адалет ве мусават дестюрини яшатмакъ истеен Франса ве Гъарбий Аврупа биле чокъ кечильди.
Русиенинъ сиясий, ичтимаий омюринде бугунь танылан акъкъа наиль олабильмек ичюн Гъарп даа аз агъыр дакъикъалар яшамаяджакъ ве ондаки миллетлеринъ тарихлеринде даа аз къанлы, мутхиш саифелер язылмаяджакътыр.
Эвет, аллыгъыйле, йигитлигиле, джанлылыгъыле анъылан буюк Франса социалист фыркъасы Франса тарихинде секиз саатлик ишчи кунюни коребильмекчюн бизде «кадет» денилен франсыз «радикал»ларыле аз богъазлашмаяджакъ, аз умумий гревлер, иш быракъмалар япылмаяджакъ. «Бриан»лерин къуршунларына даа аз къурбан вирильмееджектир!
Гъарпта къадынлар Русиедеки сиясий, икътисадий акъларына наиль олабильмекчюн даа аз тырмалашмаяджакъ, даа аз жандармаларле къаршылашмаяджакъ, онлардан даа азлары хапсхане, тюрмелерде яттырылмаяджакълардыр?!.
Русиедеки миллетлерден чогъунынъ тиледиги ве якъын заманда яшатаджакъларына иман иттиклери буюк «хакъ»ларына миллий урриет таммелерине, мухтариетлерине наиль ола бильмек ичюн, яни о мукъаддес акъкъы Ингильтере, Франса, Италияда укюмет башында булунан кадетлере таныттырабильмек ичюн Хиндистан, Ирланда, Фас, Тарабулус, Арабистан… даа аз къан тёкмееджек, даа аз эвлядыны къурбан вирмееджектир.
Насыл олуюр да дюн сиясий миллий акъларын бутюн манасыле танылмадыгъы бу мемлекетте бугунь о мукъаддес акълар «Ал байракъ» кольгесинде бутюн нурларыле умютлер сачабилиюрлар?..
Эвет, насыл олуюр да дюн бутюн сиясий, икътисадий чекишмелере, забастовкалара рагъмен эмиетсиз бир месуль-и вюзерая (отв. мин.) я, азачыкъ урриет-и матбуата наиль оламаян, миллий иптидаий мектеплерининъ хаялы биле ольдюрилен, къадынларын, ишчилерин «хакъ»лары тюшюндирильмек биле истенильмеен бу мемлекетте бугунь бу къадар эсаслы, бу къадар эмиетли сиясий адымлар атылабилиюр? Не ве насыл къувет Русие тарихине ёл ачыюр… Русие мукъад-дератыны сюреклеюр?..
27 февральден бери сиясий омюринде унутылмаз буюк бир кунь яшады ки, о да муштерек кабинет (коалиц. мин.) мейдана кельдиги куньдир.
Анджакъ бугунь Русие ихтилялыны догъуран, оны идаре иден, оны алландыран ишчи-лерин, аскерлеринъ, зиялы генчлерин менсюп олдыкълары социалист партиялары даа Русиенинъ хариджий, дахилий сиясетини кенди тиледиклери ёл иле сюреклеен кадетлере къаршы буюк муваффакъиет къазандылар.
Анджакъ бугунь эвеллери рус сиясий омюринде изсиз, тесирсиз олан социалист фыркъасынынъ ирадеси акъкъыле сайылды. Тилегине ёл ачылды.
Анджакъ бир кунь кендине ялынъыз энинлери, ыздыраплары язылан Русие тарихинде социалистлер дерин, сарсылмаз излер быракъмая башладылар.
Шубесиз социалистлер, Петроград ишчилер ве аскерлер Шурасы 27 февральден итибарен укюметин идаресине къарышыюр, бир тарафтан мемлекет де тешкилятле огърашыркен, бенликни догъурмая чалышыркен, дигер тарафтан да укюмети, онынъ сиясий адымларыны кенди тиледиги ёлда аттырмая чалышыюр ве Русие де анджакъ мешрутиетли къыраллыкъ корьмек эмелине тапан кадетлерин мемлекетин эр тарафын-дан юкселен «яшасун халкъ джумхуриети» давушлары къаршысында шашырмаларындан файдаланаракъ, онлара яшатмакъ истедиклери юксек акълары къолайлыкъле танытыюрды. Лякин кунь куньден хариджий сиясий истинатгяхлар араян, муттефикълеримизле анълашылмая чалышан башкъа мемлекетлердеки мунтазам, къавий буржувазияя эль узатан укюмет-и мувакъкъатадаки кадет министрлер сеслерини юксельтиюр, адымларыны къавийлештириюр ве ишчилер, аскерлер, шурасыны танымая къалкъышыюрды.
Лякин Русие сиясий омюрининъ буржувазия тесириле сюреклендирильмее башландыгъыны сезен рус эфкяр-и умумиеси къавий социалист фыркъалары эр тарафтан укюмет-и мувакъкъатая шу къатий фикири бильдирдилер ки, о да «биз сизи о къадар танырыз не къадар ки, ишчилер ве аскерлер шурасыле муттефикъан арекет идерсенъиз» дер… Иште бу джумлее 29 апрель куню ниает вирильди. Чюнки артыкъ о куньден итибарен рус тарихи не къадар мумкюнсе, о къадар социалистлер къолуйле, о ёл иле, о макъсада догъру сюреклениюр.
Артыкъ дюмен де, елькен де ялынъыз онлар къолунда ве рус гемиси ялынъыз онларын эмеллерине якълашмакъ макъсадыле чырпыныюр!
24 июнде Севастопольде Петроград Ишчилер ве Аскерлер Шурасы Иджраат Коми-тети векили Борисофын докладындаки шу «артыкъ аскерлер, ишчилер Шурасы укюмет башында булунан социалист мебусларындан ялынъыз кенди вазифелерининъ эсабыны сормаюр. Бельки эр биринден дахилий, хариджий бутюн рус сиясетининъ акъышынынъ себеплерини де сорыюр ве мувакъкъат-ы укюметте о социалист мебуслары олмадан ич бир низам, ич бир ираде чыкъарамаюр…» джумлелериле артыкъ рус сиясий омюрининъ кимлерин къолларында булундыгъыны къатий суретте бильдириюр.
Аджеба, гъарпта социалистлер о къадар мунтазам, о къадар къавий тешкилятлара малик олдыкълары алда, бир асырдан бери мутемадиен огърунда дженклешерек, вирдиклери юз бинълерле къурбанлара рагъмен, йине укюмети эллерине аламадыкълары алда, Русиеде социалистлер насыл укюмети эллерине алыр ве насыл укюмет башында къалабиледжеклердир?.. Аджеба, онлар укюмет башына иртиджайининъ ве кадетлерин дедиклери киби, гъайр-ы мешру къуветлере мураджаатлеми кечтилер ве ёкъса акъикъатта Русие эалисининъ чокълугъы онларын программасындан аят, саадет беклеюр ве онларын бойле Русие тарихининъ кетирюльмесини тилеюрмы?
Бунъа, бу энъ муим суале, Русиеде яшанылан сиясий омюр джевап вирсин! Русиенинъ юреги олан Москвада энъ эсаслы байлар, капиталистлер ятагъында, кадетлерин энъ къавий меркези олан шеэр сайлавларында сайлананлардан юзьде етмиш беши[2] социалистлерден сайландыгъы киби, Русиенинъ энъ дженюбий пек севимли нокътасы олан Ялтада да 8040 рейден 7792сини социалистлер къазандылар.
Социалистлери бу кунюнден даа къавий, даа буюк муваффакъиетлер ярын беклеюр. Русиеде юз йигирми миллион койлюнинъ къатий давасы даа тамамыле ишитилемеюр, сайыламаюр. Аджеба, кадетлер койлюлер съездлерининъ къарар-ларыны, койлюлерин видждан-ы сиясийлерини динълеюрлармы?
Аджеба, онлардан юксек давушлар кадетлерин умютлерини солдурмаюрмы? Бундан да башкъа, аджеба, кунь куньден мукъаддес эмеллерини, миллий акъларыны анги ёлларле яшатылабиледжеклерини анълаян миллетлерин съездлерининъ къарарлары кадетлери деринден сарсмаюрмы?
Русие тарихинден «феодализм» девирининъ даа дюн силинмеси, Русиенинъ буюк сиясет омюринден даа узакълыгъы, не Американынъ, не Гъарбын къавий сермаедарлар омюрининъ Русиеде даа догъмамасы, койлюлер мемлекети олан Русие эалисининъ кунь куньден артан укюмет борчларыны одеебильмесичюн къазанчыны темин идеджек дереджеде топрагъа малик оламамасы ве бутюн миллетлерин «миллий акъ»лары этрафында сарсылмаз бир бирликле, къавий иманле, умютли фикирле топланмалары Русие сиясети башына эр алда Гъарптаки кадетлери кетирмееджектир.
Артыкъ Русие тарихини нурландыран, эр миллет виджданыны умютлендирен «иле-рие догъру» атылан адымлары ич бир къувет кери чевиремееджектир. Чюнки бу сиясий адымлар Русие тарихине, Русие чокълугъына Русиедеки миллий, сиясий виджданлара истинат иденлерин адымларыдыр… О мукъаддес къуветлере истинатле арекет иденлери тарих комюльмедикче хорлатмаз!

Дж. Сейдамет. 




[1] Леон Виктор Константин Кассо. − Терт. эт.
[2] Дюнки нусхамызда дердж иттигимиз хаберден дахи анълашылдыгъы веджих узере Москва Думасында кадетлер анджакъ юзьде 17 тешкиль идиюрлар. — Идаре.

0 коммент.: