Hamdi Geraybaynıñ erotik şiirleri

H. Geraybaynıñ büyük coşqunlıq ile yazğan lirik şiirlerini ögrenirken, haqiqiy sevginiñ mutlaq romantik çizgilerinden degil, koloritli milliy ahenklerinden, mefkürelerinden ibaret olğanını körmek; mezkürniñ manzumeleri sayesinde qırımtatarca sevmege, aşqnıñ mürekkep duyğularını Qırım tilinde ifade etmek içün ne qadar keniş imkânlarnıñ varolğanından hayretlerde qalmaq mümkün. Şairniñ sade, halq lehçesinde, faqat adetten tış tüşünce tarzı ile yazğan şiirlerni defalarca oqudığımız kibi, estetik baqışlarımız da nice-nice deñişmelerge, sarsıntılarğa oğrayabile. İşte, bu bediy patetik satırlarını tekrar-tekrar oqumaqnı bizge mecbur ettirgen sebeplerden: damarlarımızda qan oynağan; coşqunlığından vucudımız titregen, şairniñ aşq şarabından başımız döngen añlerini ğayrıdan hissetmek arzusıdır.
Bir vaqıtlarda qırımtatar bediy serlevhalarınıñ poetik hususiyetlerini incelegende, Geraybaynıñ icadına mensüp “ithaf” janrına ayrıca qıymet keskendik.
Böylece, tasnifimizge köre, edipniñ ithafları bediy eser qahramanlarınıñ −
        adını ya soyadını (“Leylâğa”, “Tuqayğa”);
        hem adını, hem soyadını birlikte (“Zeliha totay Çobanzadeniñ albomına”, “Seydahmet Tatarnıñ qızı Ayşe totayğa”);
        mahfiy, gizli adını (“…ğa”, “...ge”);
        hedef şahsınıñ adını ve qonğan yerini (“Qızıltaşlı Hatice totayğa”, “Ulu-Özenli Asiye totayğa”);
        coğrafik yerine aitligini (“Altaylığa”, “Şarqlılarğa”);
        becergen vazifeni (“Oquğan qızğa”, “Tatar hocasına”);
        yaşını ve cınsını:
a) cağını belgilegen serlevhalar (“Yaş tatarğa”, “Yaş tatarlarğa!”),
b) cınıs ve tabiatını, statusını (“Namuslı qızğa”, “Darülmuallimatnı bitirgen qızlarımızğa”);
        soy-aqrabalıq bağını (“Anama”) belgileyler.
Nümayiş etilgen isimler sırasını çoqusı şairniñ ömründe mühim yerini tutqan qadın-qızlar teşkil etmekte. Misal olaraq, bulardan Zeliha (Züleyha) totaydır.
Vesilesiyle, N. Abdülvapnıñ ğayretlerile, hanımın vefatından soñra basılğan “Çoban qızı Züleyhanıñ ömrü” hatıralar defterini añmalı. Bu yerde, belli qırımtatar ilim adamı Bekir Çobanzadeniñ doğmuş qız qardaşınıñ balalığı, gençligi, evlenmesi ve diger olaylar ile birlikte Geraybaynıñ eserlerinde sözü keçken “albom”nıñ tarihi de açıqlana.
Zeliha hanım, Qırımnı almanlar ilhaqı zamanında evleri yaqılıp, ve ateş qapqanından oğlu Subataynı qurtarıp olamadığından; ömürniñ tuluyında yalıñız qalğanından dolayı pek üzülir eken. Gençligini añdırğan bir tek edebiy albomında darülmuallimat hocaları, arqadaşları yazğan şiir parçalarında göñyul rahatlığını bula. Doğrusu, hafızasında saqlanğan canlı-canlı levhalarından tesellenir[1].
Bugün, Hamdi Geraybaynıñ 1921 senesinde yazğan “Zeliha totay Çobanzadeniñ albumına” yoqsa “Qarasuv (Qarasuv haqqında bir şey yazmağanım içün öpkelegen Çoban qızı Zeliha totayğa)” [2] şiirlerini ve hanımnıñ memuarlarını qarşılaştırıp, közümiz ögünde 17-18 yaşlı quvırçıq saçlı, ortaboylu, esmeri sımalı, qanı sıcaq bir qız peydalana.
“Yüz biñ yaşa, qart çobannıñ qoşta tuvğan caş qızı!
Colıñ bolsın tuvğanıñnıñ taptap ketken bir izi,
Astıñdaki bir cüyrüginden ibret alsın[3] cigitler,
Soğışqanda[4] utandırır, qız cigitni ögütler…” (“Zeliha totay Çobanzadeniñ...)[5]
kibi manzume satırlarından şair – atik, çevik, iradeli ve cesür qırımtatar qızlarına meyil bergenini añlaymız. Z. Çobanzadeniñ Aqmescit qızlar gimnaziyasında oqup, müdiresi Ayşe İshakova ile beraber atlar üstünde şeherniñ etraflarını kezgenleri meraqlı kele. Belli ki, A. İshakova Litvanyalı tatarlarından olaraq, Qırımda milliy bala bağçalarını ve qızlar içün oquv müessiselerini teşkil etken progressiv müsülman qadınlarından birisidir. Mezkürniñ adını “Millet” gazetasında basılğan Birinci Qırımtatar Qurultayına namzetler cedvelinde de rastketiremiz[6]. Milliy matbuatımız üzerinde lafımıznı açarken, aytılğan darülmuallimatnıñ talebeler cemiyeti 1922 senesinden itibaren ayda bir kere hazırlap çıqarğan “Nenkencan” elyazma mecmuanı qayd etmeli[7]. Bu yerde tahsil, terbiye, edebiyat mevzulı eserlerniñ müellifleri arasında H. Geraybaynıñ yaqın tañışları bar: Zeliha Çobanzade, Ğafure Küçük-Özenli, Asiye Ulu-Özenli. Soñkisi ise, icatkârnıñ şiirlerinde terennüm etilgen “Jeanne d’Arc” yürekli Asiye totaydır:
“...İnqilâpçı, kötekçi bir Şarq qızı,
Tatar aydın köküniñ tañ yıldızı,
Bolğanını körgende quvanırman,
“Qız içinde bir cigit!” – dep tanırman.

Tüfek köter, qılıç taq, “Vur” – dep bağır,
Şarqnıñ kinli qızların safqa çağır,
Göñüllerge işleriñ temel salsın,
“Jan d’Ark”dayın tarihte adıñ qalsıñ” (“Ulu-Özenli Asiye totayğa”)[8].
Şair darülmuallimatta oquğan kendi tanış-bilişlerine nisbeten samimiy duyğularnı açıqlarken, olarnıñ millet ögündeki missiyanıñ muqaddesligini añlata. Ve yuqarıda nümayiş etilgen manzum parçasındaki kibi, diger şiirlerinde qullanğan “Şarq” sözçüginde türk müsülmanlarınıñ birleşip, vatanlarını medeniy cehaletten qurtarmaq vaqtı kelgenini köstermege tırışa. Ama, safdilliginden ötrü, bu milliy mücadeleni omuzlarında al ve kök bayraqları ile yapacağına inanğan şairimizge yazıqlar olsun. Geraybaynıñ 1930 senesi bolşeviklerniñ elinden helâk olğan sebebinden de işte saflıqtır[9]. Zaten, genç şairimiz öz ömrüni, yaşayış tarzını küreşsiz tasavvur etmeyip, “Caşlıqqa” şiirinde kibi arqadaşlarnı da qol tutuşıp birlikte mazlum Şarqnı azat etmege çağıra: “Cañı dünya, cañı kün, halq da cañı, / Yarıqlandı qartayğan Şarqnıñ tañı. / Caş cürekler bizlerge: “Haydıñız!”, – diy, / “Yuqladıñız, yañlış kün saydıñız”, – diy...; Arañızda hainler qalmağan soñ, / Halq işine hiç ayaq çalmağan soñ, / “Qol tutuşup, biriküp[10] ketiñiz”, – diy, / “Mazlum Şarqnı siz azat etiñiz”, – diy...”[11]. Qattı qolu-elile tutuşqan saflarında bulunğan şairniñ yüreginde zarif, ince duyğularına yer qalmadı degende, ögümizge böyle acayıp satırlar da çıqa:
“...Men seni körgende al qanım qaynay,
Pek küçük bir tamla köne suvunday,
Avzından öpmege al qanım qaynay
Küç bere nefesiñ çeçek buvunday.

Qol tutuşqanda biz, baş parmağımda,
Qoluñnı öpmege avzım bolğaydı...
Şiirde, nesirde til parmağımda,
Qız adı bir gülday açıp solğaydı” (“Sen”)[12].
Ğayritabiy sevgisiniñ aldında öz kendi vucudınıñ mükemmel olmadığına pek yazıqsınğan şair esinden, nefesinden kesilmege azıçıq qala. Ki, sevgilisine ihtiraslı öpüşlerinen atılmaq arzusından qannıñ harareti “356 derecesinden” aşqanını bildire. Bu olaynı “köne suvu” obrazı (tipi) ile tasvirley. Sözniñ farqlı şekillerni (konessu, kenesö, künä süyü, künesuv) qıpçaq tili luğatı – “Codex Cumanicus”te (1303 s.), O. Zaatovnıñ “Tolu rusça-tatarca luğatı”nda (1906 s.) rast ketirebilemiz[13]. Qadimiy sözniñ “ginasuv” (kimya terminlerine aitli “hydrargyrum” manasını añlatqan) şeklini Qaraçay ve Malqarlarnıñ ağzından da eşitmek mümkün[14]. Bugün qırımtatar leksikografiyasınıñ tarihile ciddiy oğraşqan prof. İsmail Kerimniñ çalışmalarına muracaat eterek, eski edebiyatımızda bu soy terminlerniñ daha da teren açıqlanmasını ögrenmek ihtimalı bar[15].
Nihayet, meraqlı şu ki, icadında milliy edebiyat añanelerini devamlağan kedayımız öz aşqını ölümsiz tasavvur etip olamay. Oña köre, “Vatan”, yahut “Sevgi” oğrunda şehit olmaq bir tragediya degil, büyük şereftir. Ve faniy dünyada sevgilisinen qavuşmaq imkânsızlığından usanğan şair, ölümden soñra kendi mezarını “halvethane” misalinde qullanmaq bile arzete. Anca bu yerde, yani aşıqlarnıñ gizli sıfatında körüşmek içün seçilgen meydanında artıq eki göñül arasında hiç bir türlü manialar olmayacağına inana. Böyleliknen, H. Geraybay öz şiirlerinde ölümge hasretlik sezgenini itiraf ete. Ve bir derecege qadar qırımtatar edebiyat klassikleri N. Çelebicihan ve B. Çobanzadeniñ hayat-memat felsefesine yaqınlaşa. Bunu, söz qoñusı olğan şairimiziñ “Qalay etip sırımnı sağa açayım”, “Yañı defterge”, “Sen”, “...ğa” (...ge), “Mektüp”, “Qarğış sağa” ve ilh. manzumelerde açıq açıqtan seyretebilemiz.
Geraybaynıñ “aşq tarihi”ni ögrenirken, bir çoq tezislerniñ sırasında C. Süleymanova yazğan “Hamdi Geraybaynıñ belli olmağan sonetleri” maqalesine rastkelindik. Ki, ögümizde qırımtatar, yahut türk-müsülman edebiyatlarında sonet janrı ne zaman, nasıl şaraitlerde meydanğa keldi, kibi sualler peydalandı. Misal olaraq, azerbaycan, qazan, qazah ve özbeklerde mezkür janrı sovyet hükümetiniñ şekillenmesinden itibaren ameliyatta tek-tük qullanılmağa başlandı. Türk edebiyat muhlisleri ise, sonet şekliniñ örneklerinen ilken Cenap Şehabettin aruz veznile yazğan “Şi’r-i Nâ Nüvişte” (“Yazılmağan şiir”)inden tanış ola. “Servet-i Fünün”cilerinden avtoritetli personaları sayılğan Tevfik Fikret, Mehmet Yurdaqul, Mehmet Akif Ersoylarnıñ Ğarp baqışları Qırım yazıcılarını da ilhamlandırır eken. Bazılarınıñ manzumeleri türkçeden qırımtatarcağa çevirilip dersliklerge bile kirsetilgen edi. Bulardan işte Ümer Samihniñ 1914’te çıqqan “Çocuqlara arqadaş”ıdır[16].
Bugün, öz eserlerini “sonet” dep yazğan daha eki qırımtatar müellifini örnekke ketirebilemiz: Ş. Selim ile Y. Qandım. İsimler sırasında birincisi 2004 senesinde Leh edebiyatı klassigi Adam Mitskeviçniñ “Qırım sonetleri”ni, digeri ise kendi qalemine mensüpli “Altı yapraq” degen sonetler silsilesini milliy tilde oquyıcılarına ilken tanıtır[17]. Böyleliknen añlaşıla ki, qırımtatar edebiyatımız tarihinde bahsetilgen janrını menimsegen yalıñız Hamdi Geraybay degildir. Faqat, onuñ 1920 − 1921 yıllar içersinde telif etken “Senmi ediñ?”, “Namuslı qızğa (II)”, “Namuslı qızğa (III)”, “Ölüge”, “Anama”, “Yañı defterge”, “Yaş tatarğa” ve yuqarıda adları keçken müsülman müellifleriniñ şiirleri Ğarp añanelerine, yani klassik sonetlerine az buçuq uyğanını qayd etmeli. Bunu aytqanda aqılımızğa daha bir qırımtatar yazıcısı, arheolog ve mahir hattat ustası O. Aqçoqraqlınıñ 1901 senesinde çıqarğan “Krılovdan on qısse” kitapçesi kele. Şarq edebiyatına mensüp olğan “qıssa”, adet üzre diniy mevzularğa bağışlanğan bir hikâye (masal) manasına doğru kelerek, türkçe vikipedileriniñ bergen haberine köre, qıssa “fabula”dan (terminniñ ilk manası boyunca − basnya) pek farqlıdır. Anca, “fabula”daki qahramanlar hayvanlar, ösümlikler, cansız nesneler ise, “qıssa”da insanlardır. Aqçoqraqlınıñ yanında ediplerimiz Abdülğafar Şeyhzade (1901 s.) ile Osman Amitniñ (1930 s.) Krılovdan Qırım tiline çevirmelerini teñeştirerek, inqilâptan evvelki parçalar originalnıñ yüksek üslübi, naqli ve manasına keliştirile. Bundan soñra ise, yani O. Amit yapqan tercimelerinde metinlerniñ özgün ahengi, bediy kâmilligi − qafiye ile vezin içün qurbanğa berile[18]. İşte, bizim şairlerimiz “sonet” janrınıñ formal qanunlarına çoq ehemmiyet bermegeni de, evvelâ − manzumeniñ estetik, semantik degerliklerini saqlamaq arzusındandır. Misal içün, H. Geraybaynıñ yuqarıda añılğan “Senmi ediñ?” manzumesi:
“Terekler tübünde, ay yarığında,
Güllerniñ içinde muñlı körüngen,
İstekli göñülniñ keñ arığında,
Dertlerni tazertüp qayğuğa bürüngen.

Köpürgen saçların cik arasından,
Çeñgeñe qol salup külüp qarağan,
Añlağan hekimday qalp yarasından,
Sıcaq baqışlarman keyfimni arağan...”  (“Senmi ediñ?”)[19].
Yuqarıdaki satırlarnı oqurken, aldımızda ara-sıra serin ve yımşaq nefesile yüzüni ohşağan Qırım çölüniñ sıcaq, yorğunlı yaz aqşamı manzarası peydalana. Böyle etip, gençliginiñ bir daqiqalıq zevqını (edipniñ lafınen aytsaq) ebediyleştirmege ıntılğan şair kendi göñül durumını ifadelegen tabiat fonu üzerinde sevgilisiniñ dinamik portretini sıza. İşte, şairniñ ressamcılıq ustalığınıñ özegini − onuñ yıllar devamında yazğan çeşit mevzulı manzumelerden ögrenmek mümkün. Portret, peyzaj, interyer ve ilh. tasviriy janrlarlar vastası ile halqnıñ milliy, amma eskirgen maişetini taze renklerile aks etken Geraybay zaman sıñırlarını sile. Örnek içün, mezkür şiirniñ diger parçasında “tüş” sözü olmasa, haqiqatnı hayaldan farq etmege qıyın kele.
“Köksümniñ üstünde qızıl ot yaqqan,
Hasretim qabarıp cılap çürgende,
Men gece tüşümde seni körgende,

“Sevdalıq” boynuma taqqanda,
Avzı qıbırdap çaynağan saqız,
Qalbimni sızlatqan senmi ediñ, aqız?!.” (“Senmi ediñ?”)[20].
Diger taraftan, yuqarıdaki satırlarda terennüm etilgen ince hisseler, tatlı hatireler hayal, uyqu degil. Belki, müellifniñ şuuraltı dünyasını açıqlamaq içün mahsus qullanılğan edebiy usulıdır. Hecalar sayısı, qafiye düzeni, semantik ahengine barğance şiirde iç ve tış zarafeti (gratsiyası), canlı romantik müzik maqamı sezilmekte. Yani Geraybaynıñ şiir yazma tehnikasına büyük ehemmiyet bergeni ilmiy, bediy çalışmalarından körünip tura[21]. İncelemelerimizni devam eterek, diqqatımız şairniñ teren ruhiy çizgilerni aydınlatqan erotik levhalarına tüşe. Onuñ şiirlerinde tekrarlanıp kelgen “avuz” (dudaq) sözçüginiñ misalleri ğayet nefis ve incedir: “Avzı qıbırdap çaynağan saqız”[22]; “Avuzından öpmege al qanım qaynay”[23]; “Sessiz, gizli sırlarımnı avuzına tökeyim”[24]; “Dudağımı al erniñe tiydirsem”; “Avuzına sırlarımnı iydirsem”[25]; “Oymaq avzı – süygü, sevda çanağı”[26]. Şairniñ gece erotik hatırlavları ayrıca ifadesini “Öpkelev”lerde bula:
“Nar almaday qızıl güllü yanağı,
Közleriñday tıştan içke oyula.
Oymaq avzı – süygü, sevda çanağı, −
Qıbırdasa bütün qayğuñ coyula.

Memeleri − asma yüzüm salqımı,
Bir aşarlı bala tüslü qıbırday,
Aq pamuqday beyaz, yımşaq alqımı
Qıbırday da, avzı ayta, şıbırday...” (“Öpkelev”)[27].
Bu yerde, isterseñ hecalar sayısı ve alqalı qafiyelerniñ peydalanmasına sebepçi olğan hususiy tarifleme tarzı; isterseñ sembolik ve mecaziy tili hep yuqarıdaki örneklerimiznen eş kele. Faqat, tili üzerinde lafımıznı açarken, metinlerniñ manasına erişmek içün ayrıca izahatlarğa muhtacımıznı duymağa başlaymız. Şairniñ ölüminden soñra nasıldır saqlanğan elyazmalarnı temelinden ögrengen Piraye Qadrizadeniñ – Hamdi Geraybaynıñ tili Qırımın Kefe ve Qarasuv bölgeleriniñ şivelerile qarışqan meraqlı bir tilidir, aytqanı bühtan degil[28]. Misal olaraq, S. Qarahannıñ “Dobruca qırımtatar ağzı sözlügi”nden aşarlı  (haşarılı, yaramaz)[29]; alqım (boğaz)[30]; şıbırdamaq (fısıldamaq, alçaq sesle söylemek)[31] kibi sözlerniñ açıqlamasını araştırıp çıqarğan oquyıcı “Öpkelev” şiirindeki portretini yañı zevq ile seyrete: “Memeleri asma yüzüm salqımı, / Bir oynaq bala kibi qıbırday, / Aq pamuqday beyaz, nazik boğazı / Qıbırday da, ağızı ayta, fısılday...”. Çöl qızınıñ güzel boy-postundan hayran olğan şair, sevgilisiniñ yanaqlarında Havvanıñ Ademni baştan çıqarğan nar almasını; ve belki mezkür yanaqlarnıñ çuqurlarında tabiattan (genetik) dülber çirkinligini köre. Böyle usulınen, sevgilisiniñ teni birazıcıq qıbırdamasından bile psiholojik ıstıraplarğa, coşqunlıqqa oğrağan aşıq keday, mezkürniñ portretini ince fırçı ile renkli boyalarda tanıtmağa tırışa:
“Betime bet, köz tikip qarap turğanda,
Men özümden keçe oyğa dalaman,
Dük-dük etip köksüm, qalbim urğanda
Taşday qatıp qala, buzday talaman.

Şırnıqlı, yarıq, sırlı közleri,
Hislerimni içke tarta alalar,
Erkelenüp, külüp aytqan sözleri,
Cüregime birer cara salalar...” (“Öpkelev”)[32].
Velhasıl, bu kibi ap-açıq teñeştirmeleriniñ, sevişme sahnalarınıñ müsülman halq tsenzurasından keçmeyecegini bilgen şair, öz şiirlerini (pyesalarını) bastırmağa pek aşıqmay. Söylemeli ki, Hamdi Geraybaynıñ özü de, şahsiy yazıları da 1927 senesi GPU (Sovyet hükümetiniñ siyasiy bölügi) hadimleri tarafından tevqif etildi. Çalışmamızda incelengen şiirleri ise, qardaşı Ezel Latifoğlunıñ elinde yıllarce saqlanıp Qırımdan Romanyağa avuşqan elyazmalarındandır. Yuqarıda bahs etilgeni kibi, bütün bularnı arap yazısından latin elifbesine çevirgen ve 1994 senesi neşirge hazırlağan belli qırımtatar şairesi Piraye hanım Qadrizadedir. Qırım oquyıcısı ise bularnı yalıñız 1997 senesi Üriye Edemova muharrirliginde çıqqan “Şiirler” kitabından tanış oldu. Abdülehat-Hamdi Geraybaynıñ ömür talihini azbuçuq hatırlamaq uyğun, dep köremiz. Böylekliknen, 1901 senesi Qırımda, Kefe bölgesiniñ Yeñi-Sala köyünde doğğan şair, ilk tahsilini Qarasuvbazarnıñ Hani mahallesi mektebinde ala. 1917 – 26 ss. arasında Aqmescitteki ruşdiye, işçiler aqşam mektebi ve İstanbul Türk darülfünunınıñ edebiyat fakültesinde tahsilini devam ete. Vatanğa qaytıqtan soñra hocalıq yapa. “Yeñi dünya”, “Oquv işleri”, “Bilgi”, “Yañı çolpan”, “Yaş quvvet” ve ilh. matbu orğanlarında eserlerini basıp oquyıcılarınıñ hürmetini qazana. 1928 s. “milletçilik”ke suçlanıp ğayrı baştan haps oluna. Ve Moskvada "Butırka" degen hapshanede qurşun cezasına çekile.

Qaynaqlar:

1.      Abduraman İ. Küreşçenlikke davet: Amdi Geraybaynıñ kitabı aqqında // Yıldız. 1998. − № 9. – S. 204 – 211.
2.      Edemova U. İcadiy menziller // Yıldız. 1998. − № 3. – S. 41 – 47.
3.      Kerim İ. Qırımtatar tili, edebiyatı, folklorı, tahsili, tarihi, medeniyeti ve tehnik ilimleri ile bağlı bibliografik köstergiç (1618 − 1944). – Simferopol: OAO “SGT”, 2009. – 324 s.
4.      Kerimov İ. Qırımtatar şiiriyetiniñ zümrut tacı: Hamdi Geraybaynıñ hatırasına ithaf // Yıldız. – 2003. − № 4. – S. 51 – 71.
5.      Keskin K. Kırım Tatar basınında bir pedagoji dergisi: “Okuv işleri” // Türkiyat mecmuası. – 2015. – Güz. – S. 319 − 322.
6.      Lotman Y.M. i tartusko-moskovskaya semioticheskaya shkola. – M.: Gnozio, 1994. − 560 s.
7.      Mickiewicz. A. Sonety Krymskie – Qırım sonetleri / Tlumaczenie na yezyk krymskotatarski: Szakir Selim. – Bialystok, 2013. – 56 s.
8.      Murat R. Ögüt-Sonet // Yıldız. − 1985. − № 1. – S. 87.
9.      Qadrizade P. Söz başı (Hamdi Geraybaynıñ şiirleri ile basılğan kitabınıñ tertibi ve şairniñ ömüri ve edebiy faaliyeti üzerinde) // Yıldız. 1995. − № 4. – S. 3 – 8.
10.  Qandım Y. Altı yapraq: sonetler // Yıldız. − 2004. − № 4. – S. 40 − 43.
11.  Qandım Y. Sonet / Yunus Qandım. Yuqu yoqtır közlerde. – Simferopol: Tarpan, 2009. – 192 s. – S. 165.
12.  Qırım şiirleri (Bolşevikler tarafından şehit idilen şair Hamdi Geraybayın mübarek ruhuna bağışlav). – Köstence: “Emel” mecmuası matbaası, 1935. – 96 s.
13.  Safer Baba. Tasavvuf terimleri. Istılahat-ı sofiyye fi vatan-ı asliye. – İstanbul: Heten Keten yayınları, 1998. – 318 s.
14.  Seferova F. Şakir Selimniñ lirik felsefiy şiiriyeti / Fera Seferova. Qırımtatar şiiriyetinde añaneviylik ve yañılıq: XX as. soñu ve XXI as. başı. – Qullanma derslik. – Simferopol: FOP Lemeshko K.O., 2011. – 188 s. – S. 129 – 144.
15.  Selimov Ş. Tamçılar: Kündelik defterimden (devamı) // Yıldız. 2006. − № 3. – S. 19 – 20.
16.  Shapshal H. Adam Mitskevich v gostyah u karaimov // Brega Tavridi. – 1996. − № 4-5. – S. 170 – 178.
17.  Söylemez O. Kırım Türk edebiyatı / Oktay Aslanapa. Sanatı, Tarihi, Edebiyatı ve Musikisiyle Kırım. – Ankara, 2003. – 257 s. – S. 145 – 207.
18.  Süleymanova D. Amdi Geraybaynıñ belli olmağan sonetleri // Uchenniye zapiski Tavricheskogo nationalnogo universiteta im. V.İ. Vernadskogo. – Seriya “Filologiya. Sotsialnıye kommunikatsii”. – T. 23 (62). – 2010 − № 3. − S. 275 − 280.
19.  Tavkul U. Codex Cumanicus ve Karaçay Malkar Türkçesi // Türk dünyası dil ve edebiyat dergisi. – 2003. – Bahar. – S. 45 – 81.
20.  Useyinov K., Ganiyeva E., Seydametova N. Qırımtatar tili: Fonetika. Leksikologiya. – Simferopol: “Sonat”, 2001. – 222 s.
21.  Yunosov Sh. İdeyno-hudojestvenniye osobennosti krimskotatarskoy poezii 20-h godov 20 veka (na primere poeticheskogo naslediya B. Chobanzade, Sh. Bektore, A. Geraybaya) // Kultura Narodov Prichernomoriya. – 1997. − № 2. – S. 236 – 243.
22.  Yunusov Ş. XX asırnıñ 20’nci senelerindeki şiiriyetimizni ögrenüv tarihinden // Yıldız. – 2005. − № 6. – S. 58-71.
23.  Mamedova T.L. Shojiye i otlichitelniye osobennosti yevropeyskogo i azerbaydjanskogo soneta // TSPU Bulletin. – 2013. − № 13 (141). – S. 183 – 188.
24.  Svitoviy sonet: Antologiya / Uporyad., perekl., peredom. Pavlychka D. – Kiiv: Dnipro, 1983. – 470 s.

Hamdi Geraybaynıñ aşq mevzulı şiirlerinde milliy ahenk
Tarifleme: 1901 – 1930 tarihleri arasında yaşağan qırımtatar edibi Abdülehat-Hamdi Geraybaynıñ ömrü ve icadı üzerindeki bilgilerni keñişletmek maqasadı ile çalışmamızda biografik, teoretik, tekstolojik ve diger mühim meselelerine meyil berile. Şairniñ 1920’nci ss. yazğan aşq mevzulı manzumelerniñ poetik hususiyetleri ve şu sırada bediy serlevha, levha, portret, mecaz ve ilh. tasviriy vastalar ögrenile. Böyleliknen, müellifniñ psiholojik durumu, yazıcılıq qabiliyeti ve hem devirniñ edebiy milliy añaneleriniñ ceryanlarını açıqlamaq içün yañı yollar araştırıla. Qırımtatar ve umumen türk-müsülman edebiyatlarında “sonet” janrınıñ peydalanma ve inkişaf yollarına diqqat ayırıla.
Anahtar sözleri: sevgi, şiir, lirik, ithaflar, sonet, janr, Qırım, Geraybay.

Национальный колорит в любовной лирике Амди Герайбая
Аннотация: В статье с целью оценки достоверности общих материалов о жизни и творчестве крымскотатарского поэта первой трети 20 века А. Гирайбая, рассматриваются вопросы биографии, текстологии, а также проблемы психологии нетрадиционного мышления автора. Анализируются особенности поэтики стихотворений поэта из цикла любовных посвящений, написанных им на протяжении 1920 – 1922 гг. Для этого исследуются новые пути осмысления психологического состояния поэта, его писательского мастерства, а вместе с этим и раскрытия особенностей литературных традиций у мусульман Крыма. В работе уделяется внимание истории зарождения и развития в крымскотатарской литературе поэтических жанров, как сонет, басня.
Ключевые слова: любовная лирика, посвящения, сонет, жанр, Крым, Гирайбай.

Nation character in love poems of Amdi Geraybay
Annotation: In order to assess the reliability of common materials about the life and creation of Crimean Tatar poet the first third of 20th century A. Geraybay, in the article opening questions about biography, textual criticism and the problems of psychology unconventional thinking of the author. Analyzed the poetics' features of poet's poems from dedication written by him during 1920-1922 years. For this exploring new ways of comprehension psylogical condition of poet, his writing skills and at the same time opening features of literary tradition of Crimea Muslims. The work is paid attention to history of birth and development poetic genres in Crimean Tatar literature, such as sonnet and fable.

Key words: love lyrics, dedication, sonnet, genre, Crimea, Geraybay.




[1] Abdülvap N. Çoban qızı Züleyhanıñ ömrü // Yañı dünya. – 2013. – Okt. 11, 18, 25.
[2] Geraybay H. Şiirler. – Simferopol: “Tavriya” neşriyatı, 1997. – 143 s. – S. 69 − 70, 85.
[3] Atından örnek alsın. – T.K.
[4] Qavğalaşqanda. – T.K.
[5] Geraybay H. Yaş tatarğa: Manzumeler. – Bucureşti: “Şansa”, 1994. – 136 s. – S. 89.
[6] Odabaş H. Bizde bala bağçaları / Millet. − 1919. – Yanv. 26, 27, 28, 29, 30, 31; Fevr. 5, 6, 7, 17, 18, 20; Küçük-Özеn vоlоstından Qurultaya vеkil namzеtlеri: İlân // Millеt. − 1917. − Noyabr 9; Chubukchiyeva L. Ayşe İshakova – vidayushiysya deyatel krimskotatarskogo naroda pervoy polovini XX veka // Kultura narodov Prichernomorya. 2012. № 228. – S. 132 − 135.
[7] Yüksel G. Krimskotatarskiye rukopissniye izdaniya // Uchyonniye zapiski Tavricheskogo natsionalnogo universiteta im. V.İ. Vernadskogo. 2011. T. 24 (63). – № 2. – S. 359364.
[8] Geraybay H. Şiirler. – Simferopol: “Tavriya” neşriyatı, 1997. – 143 s. – S. 103 − 104.
[9] Seydametov N. Bolşevik hükümetinde adalet ve müsaviylik oldumı? // Azat Qırım. – 1942. – № 12. − Mart 3; Ezel Lâtif. A. Geraybaynıñ qısqa tercimei halı // Azat Qırım. – 1942. − № 11. − Fevr. 27.
[10] Birleşip. – T.K.
[11] Geraybay H. Caşlarğa. Şiirler. – Aqmescit: “Krımpoligraftrest”. – 1922. – 32 s. − S. 30 − 32.
[12] Geraybay H. Şiirler. – Aqmescit: “Tavriya”. – 1997. – 143 s. − S. 56.
[13] Kuun G. Codex Cumanicus bibliothecae ad templum Divi Marci Venetiarum. – Budapestini, 1880. – 395 p. – P. 30, 94, 412; Zaatov O. Polniy russko-tatarskiy slovar. – Simferopol: Tipografiya “Br. Nutis”, 1906. – 120 s. – S. 85.
[14] Tavkul U. Karaçay Malkar Türkçesi Sözlüğü. – Ankara: Türk Dil Kurumu, 2000. – 510 s. – S. 209.
[15] Kerimov İ. Qırımtatar tilinen bağlı leksikografik çalışmalarnıñ tarihçesi (1292 − 1916). – Monografiya. – Simferopol: QCDMM “İ. Gasprinskiy adına Mediamerkez”, 2016. – 168 s.
[16] Şuayib A. Servet-i fünün edebiyatının önemli sanatçıları // edebibilgiler.com/documents/serveti_ funun_edebiyati-nin_onemli_sanatcilari.html; Arbatlı Ü. Çocuqlara arqadaş. Qırayet. Birinci kitap. – Petrograd: M.A. Maqsudov matbaahanesi, 1914. – 87 s.
[17] Adam Mitskeviç. Qırım şiirleri. – Kiyiv: “Etnos”, 2004. – 128 s; Qandım Yu. Altı yapraq: sonetler // Yıldız. − 2004. − № 4. – S. 40 − 43.
[18] Kerim İ. XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başında qırımtatar bediy sözüniñ evrimi. – Simferopol: Qırımdevoquvpedneşir, 1998. – 184 s. – S. 45 – 68.
[19] Geraybay H. Yaş tatarğa: Manzumeler. – Bucureşti: “Şansa”, 1994. – 136 s. – S. 16.
[20] Aynı menba. – S. 16.
[21] Geraybay H. Yaş tatarğa: Manzumeler. – Bucureşti: “Şansa”, 1994. – 136 s. – S. 25, 122; Kerim İ. 1618 – 1944 ss. arasında basılğan qırımtatarca kitaplar ve maqalelerniñ bibliografik köstergiçi. – Simferopol: OAO “Simferopolskaya gorodskaya tipografiya”, 2009. – 324 s. – S. 191.
[22] Geraybay H. Yaş tatarğa: Manzumeler. – Bucureşti: “Şansa”, 1994. – 136 s.  – S. 16.
[23] Aynı menba. – S. 61.
[24] Aynı menba. – S. 64.
[25] Aynı menba. – S. 128.
[26] Aynı menba. – S. 130.
[27] Geraybay H. Yaş tatarğa: Manzumeler. – Bucureşti: “Şansa”, 1994. – 136 s. – S. 130.
[28] Aynı menba. – S. 9.
[29] Saim Osman Karahan. Dobruca Kırımtatar Ağzı Sözlügü: A – D. – Köstence, 2011. – 550 s.− S. 155.
[30] Aynı menba. – S. 77.
[31] Saim Osman Karahan. Dobruca Kırımtatar Ağzı Sözlügü: Ö – Z. – Köstence, 2011. – 550 s.− S. 233.
[32] Geraybay H. Yaş tatarğa: Manzumeler. – Bucureşti: “Şansa”, 1994. – 136 s. – S. 130.

0 коммент.:

Yorum Gönder