Milletnin Ğururı: Noman Çelebicihan (1885-1918)

Qırımtatar milleti her her bir milletin huququnu tanığan, tanıy ve tanıyacaqtır.

Milletnin Ğururı: Cafer Seydahmet (1889-1960)

Dünyada en acınılacaq milletler, öz facialarını unutqanlardır.

Milletnin Ğururı: İsmail Gaspıralı (1851-1914)

Halqnın inkişafında en esas vasta - tildir.

Milletnin Ğururı: Hasan Ayvazov (1978-1938)

Tilsiz, edebiyatsız, tarihsiz bir millet tasavvur olunamaz.

Milletnin Ğururı: Habibullah Odabaş (1881-1938)

Tilsiz bir millet - millet degildir!

Bekir Çobanzade. Qumuq dili ve edebiyatı tedqiqleri. 1926. Endir

Qırımtatar halqının edebiy, kültür mirasını bir yerde toplap soydaşlarımızğa yardımcı olmaq arzusı yolunda sitemde nice nadir gazete, dergi, elyazma ve matbu kitaplarını tanıtqan edim. Bütün bu işlerini öz başıma degil, sayğılı arqadaşlarımın yardımıyle yapmağa muvaffaq oldum. Misal içün, bu sitede Bekir Çobanzadenin Qırımtatar Edebiyatında Qurultaycılıq ve Milletçilik (1929), Son Devir Qırımtatar Edebiyatı (1928), Türk-Tatar Dialektolojisi (1927), Türk-Tatar Lisaniyatına Medhal (1924), Qırımtatar İlmiy Sarfı (1925) kibi ilmiy monografilerni rastketirip endirmek mümkünsiniz. Bularğa qoşma olaraq daha Çobanzadenin 1926 senesi Bakuda neşir etilgen Qumuq Dili ve Edebiyatı Tedqiqleri adlı kitapnı nümayiş etem. Kitapnı elde etmege yardımcı olğan Azerbaycanlı arqadaşım Şelale Ana hanımdır. Kitap üzerinde Türkiyede 2012 senesi yüksek lisans işi de yazıldı (Bekir Sıdkı Çobanzade'nin Kumuk dili ve edebiyatı tetkikleri adlı eseri). Müellifi Şerif Teryaki. Bu yerde mezkür kitapnın türk elifbeli varyantını da oqumaq mümkündir. Orijinal ile çalışmaq istegenleri içün bu PDF kitap linkini berem. 
Sayğı ile Site Sahibi DR. Tahir Kerim. 

Qırım Cemiyetlerinin Resmiy Mektüpleri. 1917-1919. Endir.

Qırımtatar Devletçiligi zamanlarında yarımadada bulunğan çeşitli milliy maarif, siyasiy, içtimaiy teşkilatlarının resmiy müessiseler arası yazışmalar, raporlarnı oqumaq, incelemek, çalışmalarınızda qullanmaq isterseniz bu post'um sizin içün demektir.
Çoqusunı daha ögrenmedim, bunun içün bu evraqlar üzerinde öz araştırmalarınıznın neticelerini menim ve soydaşlarımız ile paylaşırsanız memnün olurım.
Bunu bizimle paylaşqan degerli akademisyen soydaşlarımızğa teşekkürlerimni bildirem.
1. Maarif müdüriyetine resmiy mektüp_1917
2. Közleve vaqufları maarif idaresi_1919
3. Közleve vaquvları maarif idaresi_1919
4. Közleve Cemiyet Hayriyesi_1919
5. Közleve Mektep Hayriyesinin müdürliginden_1919
6. Qırımtatar Qurultayı Milliy İdaresi, Maarif Müdiriyeti_1918
7. Taşlı-Buy Müsülman Komitesi_1918
8. Qırımtatar Qurultayı Milliy İdaresi. Maarif Müdüriyetinden mektüp_1919
9. Qırımtatar Qurultayı Milliy İdaresinden mektüp Közleve_1919
10. Qırımtatar Qurultayı Milliy İdaresinden mektüp Közleve_1919
11. Qırımtatar Qurultayı Milliy İdaresinden mektüp Közleve_1919
12. Qırımtatar Qurultayı Milliy İdaresinden mektüp Közleve_1919
13. Qırımtatar Qurultayı Milliy İdaresinden mektüp Közleve_1919
14. Qırımtatar Qurultayı Milliy İdaresinden mektüp Közleve_1919
15. Qırımtatar Qurultayı Milliy İdaresinden mektüp_1919
16. Qırımtatar Qurultayı Milliy İdaresinden mektüp_1918
17. Qırımtatar Qurultayı Milliy İdaresinden mektüp
18. Qırım Müsülmanları İcra Komiteti
19.Qırım Köy hocaları Cedveli 
20. Qırım Maarifi ve Kefe Mektepleri ile bağlı bir mektüp
21. Qırım Maarifi ile bağlı daha bir mektüp
22. Maarif Müdürligi ile bağlı mektüp_1918

Evraqlarnın tili: qırımtatar;
Elifbesi: arap
Yılları 1917, 1918, 1919
Formatı: PDF

Selim Veli. Qırımın Qurtulışı. 1934. Endir

Qırımtatar diaspora vekili Selim Veli taradından 1934 senesi Pazarçıqta neşir etilgen kitabı "Qırımın Qurtulışı" Emel mecmuasının ilavesidir. Mündericesinde Varşovadaki qurultayında yapılğan çıqışnın stenograf metinidir. 
Kitapnın tili: Qırımtatarca;
Elifbesi: Arap;
Mevzusı: Tarih, Kültür
Sahifelerin umum sayısı: 40
Formatı: PDF


Ф.Н. Андреевский. Неотложные вопросы образования крымских татар. 1908. Endir.

1908 senesi F. Andreyevskiy tarafından "Qırımtatarlarda milliy maarifnin kergin meseleleri" denilgen rusça kitabı. Neşir etilgen yeri Qırım, Aqmescit. Mündericesinde o devir qırımtatarlarnın qullanğan arap elifbesi ve onun ile bağlı meselelerge, imla, tahsil ve diger qonularğa yer berile. Meselesini açıqlamaq içün ayrıca cedveller, qırımtatarca-rusça luğatı ilave etile.
Ф.Н. Андреевский. Неотложные вопросы образования крымских татар. С приложением а) наглядно-показательной таблицы  букв тюрко-татарского алфавита; б) элементов букв; в) важнейших правил при обучении татарскому чтению и письму и г) краткий лексикон слов татарского языка. 
Симферополь,  
Типография Таврического Губернского Земства, 1908 г. 
Kitapnın tili: Rusça;
Elifbesi: Kiril, arap;
Umum Sahife sayısı 68;
Formatı: PDF
Mevzusı: Maarif

Ethem Feyzi Gözaydın. Kırım Türklerin Yerleşme ve Göçmeleri. 1948. Endir

Yaqınlarda Ethem Feyzinin 1923 senesi neşir etilgen "Çocuqlar dünyası" degen mektep çocuqları içün nadir derslikni tanıtqan edim. Bu sefer de Mezkürnin 1948 senesi çıqqn "Qırım Türklerinin Yerleşme ve Göçmeleri" adlı coğrafi, tarihiy iqtisadiy, siyasiy eserler toplamını nümayiş etem. Kiriş sözü ve kitapnı neşirge hazırlağan milliy liderimiz Cafer Seydahmet Qırımerdir. Kitap üç qısmından ibarettir. Birincisi Qırım yarımadasına umumiy bir baqış, Ekincisi - Türk qavimlerinin Qırıma kelip yerleşmelerindeki coğrafi amiller, Üçüncisi ise Qırım Türklerinin Türkiyeye göçmelirindeki sepeblerdir. 
Kitapnın tili: Türkçe
Elifbesi: Latin
Umum Sahife sayısı: 111
Formatı: PDF
Sayğı ile Doç.Dr. Tahir Kerim
Kitapnı endirmek içün link budur. 

O. Aqçoqraqlı. "Krılovdan on qısse" 1900. Endir.

Belli qırımtatar yazıcımız tarafından 1900 senesi Sankt-Peterrsburgta İ. Boraganskiynin tipografisinde bastırğan "Krılovdan on qısse" denilgen kitabı ile tanış olun. Bu yerde Rus klasik yazıcısı İvan Krılovun qırımtatarca tercime etilgen qıssalardan bulardır: «Qarğa ve tilki» («Ворона и лисица»), «Maymun ve közlük» («Мартышка и очки»), «Horoz ve inci danesi» («Петух и жемчужное зерно»), «Aqquş, balıq ve qısqaç» (Лебедь, щука и рак»), «Sığırçıq» («Скворец»), «Küçük fare ve büyük fare» («Мышь и крыса»), «Ayne ve maymun» («Зеркало и обезьяна»), «Eki çapçaq» («Две бочки»), «Balqurt ve çibinler» («Пчела и мухи»), «Tilki ve yüzüm» («Лисица и виноград»).
Sitemin ziyaretçileri içün Aqçoqraqlının "Qarğa ve tilki" temessülatından bir örnek. 
Nice defa eylediler çoq nasihat aleme
Ki, yüze qarşı medhiyeler pek mazardır adame,
Lâkin asla bu nasihat virmiyup hiç faide
Medh idici her vaqıt buldu qalbde bir köşe. 
Qarğanıñ birine Tañrı virdi bir kesek penir
Qarğa onu yemek içün qondu ağaç üstüne
Hem biraz fikir eyleyüp peniri ağzında tutar
Bir taraftan keldi çapup tilki onuñ "bahtine"...
Hilekâr tilki ağaçın dibine yaqın kelür,
Quyruğın sallar, közün almaz baqar ol qarğaya,
Hem yuvaştan tatlı dille qarğaya elfaz ider.
Dir ki: "Ne güzel gögercin, ne güzel hem gözleri,
Ne acep dülber boynu, ağzı hem burunı var,
Dillere destan olurse lâyıq hem qanadları,
Mutlaqa melek gibi, olmalıdır seniñ sesiñ!
Yırla, nazlım, kel, utanma işideyim hoş sesiñi,
Ustadırsıñ nağmeye böyle güzellik ile sen
Quşlara ger padişah qılsaq yaraşır hem seni!


Sayğı ile Doç.Dr. Tahir Kerim 

Qırımtatar Masalları ve Efsaneleri. 1936. Endir


"Qırımtatar masalları ve legendaları" adlı nadir kitabı 1936 senesi Qırımda Yalta Muzeyinin hadimleri tarafından neşirge qırımtatar ve rus tillerinde  hazırlanğandır. 
Kitapnı tertip etti: S.D. Kotsubinskiy.
Kitapqa bu kibi qırımtatar masalları ve efsaneleri kirdi:
  • Bekir Mustafa
  • Hırsız Amet ve cep hırsızı Memet
  • Aç köz molla ve partnoy
  • Üç dindar
  • Çamaşırcı oğlan
  • Cigerci dede
  • Zampara qadı
  • Padişanın üç oğlu ve aqıllı aşıq
  • Padişa ve luqman hekim
  • Aqıllı eşek
  • Kiçkene
  • Fuqare oduncı ve acayıp tılsım
  • Hacı tilki ve Mekke yolcuları
  • Asanoğlu Useyin
  • Arzı qız 
  • Altın beşik
  • Ayuvdağ ve başqa. 
Sayğı ile Doç. Dr. Tahir Kerim.  


Yaqub Kemal. Nehcul-l-Feradis. 1930. Endir.

XIV'nci asır Türk-Tatar Lisanı Abidesi:
"Nehcul-l-Feradis"
(Тюрко-Татарская рукопись XIV века
"Нехджу-ль-Ферадис"). 1930 senesinin neşri.
Yayınlanğan yeri: Qırım
Muellifi: Yaqup Kemal
Tili: qırımtatar, rus
Elifbesi: latin, kiril
Mevzu: Tarih, din
Kitapnı endirmek içün link. 
Sayğı ile Tahir Kerim.


Eşref Şemyizade. "Közyaşdivar" destanı. Elyazma. Endir.

Qırımtatar klasik şairi, edebiyatçı ve tenqitçi Eşref Şemizadenin belli "Aslıhan" veya "Közyaşdivar" destanı qırımtatar oquyıcıları içün belli bir eserdir. Bir qaç kere kitap olaraq ğayrıdan neşir etilgen ve Qırımtatar Milliy Dramatik Teatromızın sahnasında oynalğan dramatik eserini orijinal, yani elyazma olaraq ögrenmege qısmetimiz oldu işte. Bir vaqıtlarda talebelerimiz ile beraberlikte bu elyazmanı basılğan varyantıle teneştirgen edik. Tabiy, çoq meraqlı farqlarnı rastketirdik. Yani araştırmacı yazıcının öz elinen yazılğan elyazmanı incelegende ne qadar zevq alabile.   
Elyazmanın tili: qırımtatarca
Sayğı ile Tahir Kerim 

Qırımtatar Elyazma Dergisi "Nenkencan" 1922. Endir

Qırımda Aqmescitte darülmuallimatnıñ (qızlar lisesi) talebeler cemiyeti ayda bir kere hazırlap çıqarğan “Nenkencan” elyazma mecmuanı sitemin ziyareticiler kütlesine taqdim etem. 
Bu yerde tahsil, terbiye, edebiyat mevzulı eserlerniñ müellifleri arasında Ğafure Küçük-Özenli, Asiye Ulu-Özenli ve hatta Bekir Çobanzadenin qız qardaşı Zeliha Çobanzadeni rastketirmek mümkün. 
İşte, bu cıltı Avrupa tarzına beñzep quşanğan, elinde kita genç muallimeniñ resmi ve “Oquyıcılarnıñ faidesini tüşünir, oqumağanlarnı da unutmaz aylıq jurnalı” şiarı ile süslengen neşirniñ ilk sanı 1922 senesi dünya yüzüni kördi.
Sayğı ile Tahir Kerim. 

İsmail Gasprinskiynin "An-nahda" gazetası. 1908. Endir

İsmail Gasprinskiynin Kahirede 1908 senesi arap tilinde neşir etilgen "Uyanma" ("an-nahda") gazetasının yekane 3 nüshasını sitemin ziyaret kütlesine nümayiş etem. 

Sayğı ile Tahir Kerim.
Neşirni endirmek içün bu linklerge müracaat etiniz. 

An-nahda 1908




O. Aqçoqraqlı. Qırım Ğonceleri. 1906. Endir.

Yaqınlarda Sitemde Osman Aqçoqraqlının 1926 senesi neşir etilgen "Qırımda Tatar Tamğaları" degen ilmiy kitapnı bastırğan edim. İşte sırası ile onun 1906'da Orenburgta çıqqan "Qırım Gonceleri" adında şiirler toplamını da nümayiş etem. Şairnin kitabın kirişinde yazğan bu güzel sözlerini de tekrarlamaq isterim: "Qırımı herkes sever! Lakin, ben kendim Qırımı herkesten ziyade seviyurım kibi keliyur. Qırımın her yerinde bir letafet ve her bir yerinde bir şiiriyet vardır. Qırımda keçmiş olan ömrümü hayatımın en lezzetli künlerinden ad ediyurım...".
Kitapta basılğan güzel nefis şiirleri resimleri ile taqdim olunır. Ve site ziyaretçilerim içün bir sürpriz olaraq teklif ettigim PDF kitabını hem arap ve hem latin elifbesile basıldığını haber etem. 

Sitemde nadir kitaplar ve gazetelerini endirmeknen birlikte men qırımtatar edebiyatı ve matbuatı boyunca  yazğan maqalelerimni de oqumaqtan qaçınman.
Sayğı ile Tahir Kerim. 

H.Şamil Tohtarğazı. "Naleyi Qırım" 1910. Endir.

Qırımtatar edebiyat klasigi Hüseyin-Şamil Tohtarğazı tarafından 1910 senesi neşir etilgen "Naleyi Qırım" (Qırım iniltileri) denilgen nadir şiir toplamını oquıyıcılar kütlerisne nümayiş etmek isterim. Tış körünişi ve mündericesi ile tanış olmaq içün kitapnı bu linkten kendinizge endirebilesiniz. Ümüt etem ki qırımtatar talebelerimiz ve hocalarımız içün büyük fayda ketirir. 
Kitapnın tili: qırımtatar
Elifbesi: arap
Sayğı ile Doç.Dr. Tahir Kerim. 

O. Aqçoqraqlı. Qırımda Tatar Tamğaları. 1926/1983

İlken 1926 senesi arap elifbesile ve sonra 1983 senesi ğayrıdan Türkiyede latin elifbesile neşir etilgen "Qırımda Tatar Tamğaları" osman Aqçoqraqlının kitabını İ. Otarın kütüphanesinde rastketirmege pek sevingendim. İSAM Kütüphanesinin sayğılı müdüri ve Bilge hanım Otarnın yardımı ile elektronik varyantını elde ettik. İşte, Sitemin ziyaretçilerime de bir fırsat tapıp tanıtam. Kitapnın başında yazıldığı kibi, Bakuda toplanğan Türkiyat Qurultayı münasebetinen Qırımın Bağçasaray şehrinde 1926 yılında basılmış olan bu kitap <....> İsmail Otarın yazısı eklenerek, yanıdan basılmıştır.
Kitapnı elde etmek içün bu linkke muracaat etiniz.
Sayğı ile Tahir Kerim. 

H. Ayvazov. Usul-ı tedris ve talim-i terbiye. 1906. Endir

Birinci Qırımtatar Qurultayı Devrinin körümli adamı olğan Hasan Sabri Ayvazovnı çoqsu hallarda yazıcı, gazetacı, siyasetçi olaraq tanıymız. Bugün, kene de Türkiyenin "digital kampanyası"na kirgen kütüphanelerinin birisinde mezkürnin 1906 senesi basılğan "Usul-ı tedris ve talim-i terbiye" kitabını taptıq işte.
Derslik serlevhası altında daha "Muharriri Hasan Sabri Ayvazov, Qırımda Alupka mektepnin sabıq muallimi" kibi söz ibaresi tamamınen bu hususta olğan şüphelerimizni yoq ete. Ümüt etem ki, derslik icatkarnın faaliyetinen oğraşqan hocalar ve talebelerimiz içün büyük fayda ketirir. 
kitapnın tili: qırımtatar;
elifbesi: arap;
umum sahife; 39. 
Sayğı ile Tahir Kerim

Qırım Şiirleri. 1935. Endir.

İşte, Qırımtatar Diasporası tarafından Romanyada çıqarğan daha bir manzumeler kitapnı nümayiş etmek isterim. Bu 1935 senesi Köstencede "Emel" mecmuası matbahanesinde "Qırım şiirleri" adınen neşir etilgen bir kitaptır. Bu manzumeler toplamının ilk sahifesinde belgilegeni kibi "bolşevikler tarafından şehit etilgen şair Hamdi Geraybaynın mubarek ruhuna bağışvı"dır. Mezkür şairnin nadir fotosı ve astında doğum-ölüm tarihleri berilir: 1901-1930. İlk sözü (Cafer Seydahmet Qırımer tarafından yazılır) Hamdi Geraybaynın şiirinden alınğan ibaresinen başlanır: Ant etkenmen ant etkenin andı içün ölmege. Devamında ise Geraybaynın hayatı ve bediy faaliyeti haqqında  detaylı malümatlar berilir. Bu yerde de H. Geraybay Türkiye tahsili devrinde Qırımtatar edebiyatı, tarihi boyunca ("Qırım edebiyatına bir baqış") yazğan ilmiy çalışması da ilave etilir. Oquyıcılarğa taqdim etilgen şiirlerden ise "Qırımğa" (M. Nüzhet), "Qırım dağları", "Qırım çölleri" (K. Camanaqlı), "Qırım içün" (R. Aşqiy), "Güzel Qırım" (O. Revhi), "Sevgili Qırım içün" (Muallim O.), "Dobrucadan sizge selam ketirdim" , "Yeşil ada", (M. Niyaziy), "Qırım" (A. Yahya), "Qırımın daveti" (H. Cahit) ve ilh.
Kitapnın tili: Qırımtatar;
Elifbesi: Türk Latin
Sayğı ile Doç.Dr. Tahir Kerim

B. Çobanzade. Kırım-Tatar Edebiyatında Kurultaycılık ve Milletçilik. 1929. Endir

Bekir Çobanzadenin eski kitaplardan daha bir danesi - 1929 Baku'da Azerbaycan İlmiy Tetqiq İnstitutı Neşriyatı tarafından basılğan "Kırım-Tatar Edebiyatında Kurultaycılık ve Milletçilik" adlı kitaptır. Bugün qırımtatar edebiyatı tarihçileri arasında pek popular olğan kitabın mündericesi bu qısımlardan ibarettir: Panislamizmden Pantürkizmge; Pantürkizmden Milliy Fırkaya; Qırım Milletçi Edebiyatının esas noqtaları (Qurultaya qadar olan devir; Qurultay devri; Qurultaydan son devir).  
Kitapnın tili: Azerbaycan;
Elifbesi: Türk Latin
Sayğı ile Doç.Dr. Tahir Kerim 

Hasan Çergeyevin mevtası ne söylemek istedi?!. 1909. Oqu.

Şair Hasan Çergeyevin icadı üzerindeki seyretmelerim sayesinde mezkürni öz eserlerinde özgünlik, fevqulâdelik usullarını qullanğan qırımtatar ediplerinden birisi olaraq tanımağa. Onuñ edebiy kreativligi, zaman sıñırlarını aşqan fikretme qabiliyeti etrafındaki tehlükeli muhitinden doğğandır, dep meraq çekmege başladım. Farazlarımnıñ kökeni, 1909’da basılğan “Eşit, mevta ne sevleyur!” poemasına bağlı[1]. Bu yerde, oquyıcı tirilgen bir mevta misalinde Qırım müsülman cemiyetiniñ acınıqlı vaziyetini körebile. Süjet boyunca canlanğan ölü, qırımtatar köylerini dolaşırken, tamır halqınıñ kelmeşekler arasında qalıp milliy çizgilerni coyğanlarından yazıqsına. Ve gece mahalinde tanış olmağan bir taraflarda yıqılıp-qırılıp, körgen olaylardan tap ötü patlay. Velhasıl, bu dünyadan ümüti kesilip, öz yatqan qabrine qaytmağa qarar bere[2].
Şair, qattı siyasiy nezaret teşkilâtlarından saqınaraq, eserde añaneviy arap yazısı yerine rus elifbesini işletmege mecburiyette qala. Tabiyki, 1938’den itibaren qullandığımız rus elifbesi ve onuñ ile bağlı imlâ qaidelerinden haberi olmadığından ötrü, müellif çeşitli hatalarğa yol aça. Velâkin, şarqşınas A. Krımskiy şairimizniñ kirilcesinde müsbet, yani milliy lehçeler aydınlığı cihetten pek qıymetli taraflarını da bula[3]. “Azat Qırım” gazetasınıñ latin elifbesi haqqındaki bir maqalemde milliy kimlik meselesini incelegende “Eşit, mevta...”nıñ til hususiyetlerine büyük qıymet kesken edim[4]. Meselâ, müellifniñ bediy luğatında rastketirdigim: açeli (acele); taçip (taacip); teçirbe (tecribe); çanı (canı); çaillik (cahillik); çami (cami); çümle (cümle), çeza (ceza) kibi şive sözleri, sürgünden evvelki qırımtatar latin elifbesini añlamaq içün yardım etken hususiy belgiler sıfatında sayılabile. 1931 senesi Ümer İpçi tercimesinde çıqqan Nikolay Gogolniñ “Ölü çanlar” eseri aqlıma kele[5]. Zemaneviy türk elifbemizge alışqan oquyıcı, “Ölü canlar” (insanlar)nı “Ölü çanlar” (nesneler) kibi oquycaq olsa, tuhaf bir halğa oğramaq havfı bar.
Qırım çöl şivesine aitli “sevlemek”, yani “söylemek” fiili ve onuñ poemada rastketirdigim türlenmeleri meraqlı kele: sevle, sevleme, sevlene, sevleyur, sevler, sevlep, sevliysiz[6]. “Sevle” sözüniñ arap elifbesine nisbeten, kirilcesinde açıq körüngen “yur” (“yor” degil) affiksi ise, qırımtatar klassik bediy eserlerniñ metinlerini Türkiye türkçesine uyğunlaştırğan araştırmacılarımızğa bir örnek olsun işte. Laf sırası, qırımtatar leksikografı Osman Zaatov, yabancılar faydalansın, diye 1906’da Aqmescitte kirilce çıqarğan “Tolu rusça-tatarca luğatı”nı qayd etmeli[7]. Ki, Qırımda bu soy elifbe tecribeleri tek degil eken.
E. Poe’niñ deren uyqusından ayınğan Mısır mumyasındanmı[8], M. Lermontovnıñ “Hava gemisi”ndenmi[9] tesirlenğen H. Çergeyev öz poemanı böyle satırlar ile başlay:
“Yuqlay idim, aqsurup uyandım
Ben bir tatlı yuqudan,
Açtım közüm, inan, ötüm
Patlayazdı qorqudan.

Ay üstümde, kündüz kibi
İde yerin aq-yaruq
Ey, ya Rabbim, ne yerdemen?!.
Aldum-artum qayaluq”[10].
Til sadeligi ve hecalar ölçüsile halq şiirini añdırğan bu manzum parçalarında enjambement (anjanbman) elementleri közümizge ilinmeymi?!. Böyleliknen şair, semantik yüküni vurğulamaq niyetinen tam cümlelerni mısralarğa; olaylarnı periodlarğa bölmege tırışa[11]. Haqiqatta, bu iş hem yazıcı, hem oquyıcı içün büyük intelektual bir iş kibi sayılır. Hasan Çergeyev, “Eşit, mevta ne sevleyur!” serlevhasınıñ tuzağına tüşken oquyıcılarnıñ şüpheleri eksilsin, diye eserniñ başından mevtanıñ aqsıraması ile onuñ energetik coşqunlığınını ög planğa süre.
“Aqsırma” fenomeniniñ incelemesinen oğraşqan teoloji, felsefe, psihiyatriya, mifoloji, tıp, edebiyat ve daha nice ilimlerni hatırlarsaq aqılğa zarar. Faqat, bularnıñ nazariy, ameliy neticeleri hep canlılarnıñ fiziolojik ve ruhiy mükemmelligini köstermektedir. Maişetten ögrendigimiz kibi, birevniñ aqsırmasına her zaman pek büyük ehemmiyet berilir. Apansız ve davuşlı, kontrolsiz ve etrafındakilerniñ diqqatını çekken aqsırma çeşitli şekilde qarşılanabile:
1.    Qorqu ve seskenme ile;
2.    Sağlıq ve uzun ömür tileme ile;
3.    Haqiqatnı tasdıqlama vesilesiyle ve ilh.[12].
Nihayet, bahs ettigimiz şiirin başlanğıçı Adem’niñ yaratılışına aitli rivayetlerge beñzengeni sezile. Böylelikle, Allağın buyurığı ile Ruh, bir parça laydan yaratılğan cesedin içine dala ve, başından ayağına qadar dolaşırken, burnuna kirdigi zaman Hazretli Adem’ni aqsırmağa, yani yaşamağa mecbur ete[13]. Umumen alğanda, çalışmamızda aqsırma (uyanma) olayı bir durumdan diger durumğa qolay-qolay keçmek içün çağrılğan edebiy vasta misalinde qabul oluna.
Meraqlı şu ki, eser boyunca Ömer degen bir merhumnıñ, bekledigimiz qorqu ve dehşetnen hiç alıp berecegi bile yoq. Aksine, onuñ sımasında şaşqın, aciz halda bulunğan zavallı kişini köz ögüne ketiremiz:
“Çuqurdır em duran yerim,
Bitmuş qırtuş üstümde.
Ne olduğun eç añlamam:
Közler körmez kimerde.

Baqdum, dürbe üstümdesi
Tap yazısı qırulğan.
Añlaşıla, ben ölgenmen,
Oña vaqut çoq olğan.

Ağlayup ellerimnen,
Keñ eyledim mezarım.
Düşünemen – eger çıqsam,
Bo yanınan ne yasarım?..”[14].
Ğayet acınıqlı daqiqalarnı başından keçirgen “mevta”nıñ bu “manzum hikâyesi”, bizni ay ziyasında batqan qayalıqlar vadisi ve ortasında feryadlar ile tolu qadimiy mezarlıqqa ketire.
İcadında hayat ve memat kibi ekzistensiyal süjetlerine ehemmiyet bergen İsmail Gaspırları (“Mükâlemeyi selatin”)[15], Cafer Seydahmet (“Nurlu qabirler”)[16], Bekir Çobanzade (“Yahşı ölüm”)[17], Nüman Çelebicihan (“Ant etkenmen”)[18], Cemil Kermencikli (“Sen ölme, doğ!”)[19], Mehmet Nüzhet (“Qırıq qalbimniñ qayğısı”)[20], Hamdi Giraybay (“Ölüge”)[21], Mustafa Qurtiy (“Cinler yatağı”)[22] kibi klassiklerimiz ve olar yazğan bediy eserleriniñ adları hatırımdan çıqmay. Her bir yazıcınıñ ölümge veya ölüge nisbeten olğan baqışları da farqlı:
1.    Eki aşıq gönülin faniy dünyanıñ manialarından qurtarılmaq,
2.    Şanlı ecdatlarğa qavuşıp, milletin kelecegi içün meslâhatlaşmaq,
3.    İnqilâpnıñ romantik vaatları tesirinde eskirgen yaşayış tarzı yükünden serbest olmaq vesileleridir.
Çergeyevin “Eşit, mevta ne sevleyur”ına kelgende, köylü Ömer efendimizniñ missiyası soydaşlarını vira yaqınlaşqan tehlükeden muqaytlamaqtan ibaret olğanına işanamız. Esas metni boyunca o, cahillik uyqusında yatqan halqına bir kehanetli rüya sıfatında kelgeni kibi ola. Ve böyle satırlar ile accı tenbihlerde buluna:
“Dünya bağlı ahirete,
Çail[23] olsa bir adam
Ölgende de çeker çeza[24]
Eksilmez başı belâdan.

Birlik olmay kitseñiz şay,
İşiñiz ğayet çoq fena.
Ne dünyade, ne ahirette
Bulunmaz derde eç deva!..”[25].
Böylece, ögümizde – “uyqu” emsaliniñ bir añlam ahenginden digerine boyanğanını, yani şairniñ özel bir stratejik fikir yonelişini körmek ihtimalı peydalana. Poemanıñ serlevhasına da başqa közünen baqmağa başlaymız: sadece dehşetli ve mistik degil, ancaq didaktik ve kehanetli olaraq. Velhasıl, edipniñ şiirlerinde ekseriyetle ölüm ve yañğızlıq, qartlıq ve çaresizlik, qafes ve quş motifleri mühim yerini alıp, onuñ ömür talihini bile aks eteler. Vesilesiyle, Çergeyevin 1912, 1930, 1940’ncı seneleri hapshaneler ve mahbüsler kamplarında bulunıp, devam etken icadından “Aqay” adlı şiirini misalge ketirmek isterim.
“Qartayğanda, men ğarip yañğız qaldım,
Şu ecelsiz ölümi boynuma saldım.
Ah, desem, “Ah” der kimsem yoq, ölsem – cılar,
Açıq qalğan közümi kimler cumar...
Qavuşmağan, dünyadan “Ah” dep keter
Sıratlarda ödelgen ölümden beter...”[26].
İşte, bu qalaylı qazançıqnıñ üstünde, parmaq ucları qanğa qadar yaralanıp inenen oyulğan can qırpalayıcı satırlarnı oqurken, şairniñ defalarca caris ölümi ögünde ömürnen vedalaşqanını. Velâkin, butün alemde yalıñız özü qalıp, vefatından soñra yumulmağan közlerini qapatmağa kimse tapılmayacağından qorqqanını sezmek mümkün. Onuñ “Eşit, mevta...”daki baş qahramanı Ömer efendi, tamamınen türk şairi N.F. Kısakürekin “Sakarya türküsi”nde kibi: öz yurtunda ğarip, öz vatanında pa’rya, yani qara qulu kibidir. Dedelerniñ tuvğan köyüni, evini soraştırıp-araştırıp yürgen tatarnıñ ne qadar şaşılacaq, aqılğa sığmaycaq olaylarnı başından keçirebilgenini işte, bu aşağıdaki satırlardan köremiz:
Eles oldu[27] köze bina,
Sandım − murza sarayı.
Sürüp kelsem, ne baqayım –
İçinde qazaq alayı.

Düştüm düşman qapqanuna,
Qaldum, sandım qabaatke.
Quvdılar beni, dediler: “Пошёл,
Татарске лапатке!”[28].
Tatarğa qarşı “Yoq ol, tatar küregi!” (“Пошёл, татарске лапатке!”) degen rus qarğışını adı keçken eserden başqa M. Gorkiy (“Kojemaka Matveyniñ hayatı”), V. Şişkov (“Ugryum nehri”), P. Znamenskiy (“Qazan Tatarları”) misalinde rus yazıcılarınıñ bediy çalışmalarda bile rastketiremiz. Bularnıñ tabirine köre, “tatar küregi” degen lağap – zulümane İslâm dininden hristiyanlıqqa döndürilgen, ırğatlıqqa oğratılğan İdil-Ural tatarlarğa (çerkeslerge) berilir. Tarihçi İlnur Mirgaleyev, mezkür lağapnıñ peydalanması haqqında meraqlı bir rivayetni Türkiye tatarları diasporasından eşitip böyle yaza: Tatar basqaqları Moskova knyazlığı ve müsülman olmağan ehalisinden alınacaq mahrecini elnen degil, kürek uzatıp toplay eken[29]. Velhasıl, insan faciasınıñ aynı tiplerni Hasan Çergeyevin çeşitli yıllarda yazğan “Közyaş han çeşmesi”, “Ömür – çıraq”[30], “Ömürnen küreş”[31] manzumelerinde de izleye bilemiz. Turmuşta qırımtatar qadın-qızları içün adetke çevrilgen zulüm, eziyet ve haqsızlıqnı artıq çıdamağa istemegen Esmanıñ qara talihini bizge tanıtqan “Taqdir” poemasınıñ epilogı “Eşit, mevta ne sevleyur!”nen eş kelir. Ve böyle duyğular peydalana ki, sanki şair, evvelden Ömer içün hazırlağan facialı ölümni günahsız, nazik Esmanıñ üstünde sınap ala.
Dayanıqlı ceryanlarğa köre, bahs olunğan poemalar Çergeyev tarafından ğayrıdan işlenilip farqlı yıllarda ve farqlı mündericelerinen bastırılğan edi. Meselâ, bugün biz bilgen “Taqdir”niñ bir varyantı 1917 senesi Birinci Qırımtatar Qurultayınıñ yayın organı “Millet” matbahanesinde çıqtı. Bu yerde edebiyat klassiklerimizniñ basılğan bazı kitaplar da diqqatqa şayan:
      Özenbaşlı Ahmet. “Yıqıntılar astında” /Beş perdeli drama/ (1917);
      Bolatukov Hüseyin. “Ayşe hanım” /Üç perdeli kоmediya/, “Fatma-şerfe” /Üç perdeli drama/ (1918); “Yañı Qırım”, “Tecribelerim” /Şiirler toplamları/ (1917);
      Kermençikli Cemil. “Küçük dоstlarıma” /Şiirler toplamı/ (1917);
      Bayburtlı Yahya. “Yeñi qıraat-1, 2” (1917-1918), “Sarf kitabı” (1919);
      Оdabaş Habibullah. “Ana tili” /Qıraat kitabı/ (1918), “Ya tüşse?!.” /Balalar içün ertegeler/ (1919), “Balalar aqşamı” /Şiirler toplamı/, “Timur Qayanıñ birinci kitapçığı”, “Tatarda оquv” (1920);
      Bektöre Şevqi. “Ergenekоn” /Şiirler toplamı/ (1920)[32].
“Millet” gazetasınıñ bergen haberine köre, 1917 senesi “Taqdir”den soñra, sırası ile “Eşit, mevta ne sevleyur!” poeması neşretilmek üzre edi[33]. Bugün elimizde mezkür poemalarnıñ tek 1909 ve 1913 senelerine aitli nüshalar bar. Bularnıñ diger varyantları varolsa, bu A. Lâtifzade, A. Altañlı, Z. Cavtöbelilerniñ oquyıcılar kütlesine taqdim etken varyantlarıdır[34]. Vesilesiyle, ilk olaraq “Yaş tatar yazıları mecmuası”nda arap elifbesinen basılğan “Taqdir” poemasını bazı izahatlar ile nümayiş etmege uyğun, dep sayam[35]:
1.   “Yüksek saray töpesinden qara bulutlar gider tez-tez...
2.   Söndi ateş, gece köyde, yuqlamaya yattı her kes.
3.   Vurmaz aynıñ şevqı yere, vira bulutlar olur siyah,
4.   Bağçada quşlar bağrışırlar, fena avasını duya.

5.   Bir ağaynıñ yurtu bu yer, onu sarğan bütün hisar.
6.   Anda canlar azaplana, öler, doğar bayğuş qullar.
7.   Yattı saray yuqlamaya, tındı davuş, ses ayağı,
8.   Baynıñ qızı, Esma yalñız, onuñ çıqa tek yarığı.

9.   Siyah saçlar tolqunlaşır, yaltırar oynap feste altın,
10. Dün babası şehere kidüp, nişanğa almış onu satın.
11. Közlerinden tamlar yaşlar, alğan başın yerge töben,
12. Söyler: “Beni yazmadı Haq, qullarına ğayet seven”.

13. Satarlar hem söylemezler... Olasıñ sen oña razı,
14. Dirler: “Elbet, taqdir, böyle yazılmıştır başa yazı...”
15. Adet degil, ziyettir bu, satqan bizni idüp hayvan,
16. Yoqtur dünya içersinde bizni aqay, aqran sayğan.

17. Ey, ya Rabbim! Sen yarattıñ, onlar kibi biz de insan,
18. Cümle fursat verdiñ ere, biz ğaripte keçmez lisan.
19. Ağlay çıqtı gülday qızlar; zapt ittiler, sevmiy erler,
20. Böyle ömür olur kömür; biyler qafes siyah çerler.

21. Esir kibi qullanırlar, kimisi söyler: “Süz qade!”,
22. Kimisi tışta ne yapsa da, körsetir evde soy zade.
23. Bu cahillik belâsıdır, olmaq kerek biz ziyade
24. Sanki ğarip qısqayaqlı millet yaşı bu dünyade.

25. Añlamazlar, nafle sözler... Çapalanma ğarip yürek,
26. Etmez fayda altın-kümüş, bizge tiyaran yarıq kerek!..
27. Açıl, hisar , ögümden tez!.. Yere batsun aq taşları!..
28. Bizge bunu yapan taqdir... Belâsın versin közyaşları!

29. Bir daha uyuñ içersinde qandan keldi, birden tuman,
30. Yaratıldı ondan bir qart. Qızım, dedi: toqta aman!..
31. Taqdir degen, menim qızım, itme qarğış baña barem,
32. Ben zenatım bıraqtım çoqtan, tutmay sözüm şindi alem,

33. Babañ seni nişanladı, muradı zengine vermek,
34. Şimdi para iş bitiren, itmez çare, qarğış-dilek.
35. Benim işim degil qızım, söyliysiñ sen yañlış butün!..
36. Bunu söylep uy içinde, tarqadı qart, olup tütün.

37. Şaştı Esma, qaltıradı, qorqtı, yüzü ağardı,
38. Diküp qaldı közün kökke soñra: “Haq!”, dep ağladı.
39. İstemem, versin Haq belâsın, varmam ere, hiç zati !
40. Ey, ya Rabbim, al tez canım, itme halete tek muti’...”
Z. Cavtöbeliniñ “Suhbetler”inde[36] tanıtılğan ve biz qullanğan “Taqdir”lerniñ arasında ehemmiyetli farqlarnı köstermek içün şiiriy metinlerini bahusus raqamlar ile belgiledim. Meselâ, 39 ve 40’ncı satırlarında “zati” (zaten) ve “itme halete tek muti” (işni maña qaldırma tek) sözler Cavtöbelide yañlış yazılıp (zaten; halqqa etme mutig sen) dörtlükniñ hem manasını, hem qafiye düzenini bozarlar. Keza, manzumeniñ mündericesi iman, din cihetten mühimligini añlağan şairimiz, Esmanıñ maneviy sımasını Allah ile olup keçken diyaloğında açıqlay. Canımnı çabik al, günah işlemege mecbur etme, diye Haqqa yalvarğan qıznıñ öz başına çıqaracaq can (tabiat) felâketini qara bulutlar, quşlar bağrışıp duyar. Faqat, qızını mal kini, yaşlı bir adamğa nişanlap satqan babası, aqrabası duymazlar bunu. Böylelikle, 41 ve 42 numaralı satırlarda “ver baña rahat” ve “başa olacaq çoq qarsanba” yerine – şiirniñ mantığını deñiştirgen “ver biñ raat”;“bayğa olacaq çoq qarsanba” kibi qoşumçalar uyğunsızdır. 64 satırdan 51'nci olaraq sayılğan bu “Dört duvarnıñ içerleri seniñ de başıña yeter” satırı Z. Cavtöbeli (A. Altañlı)nıñ varyantında yoq olğanı içün, bularda mezkür şiir metni aralıqsız, tüm-tüz sıfatında berile. Masum ve aynı zamanda “günahkâr” Esmanıñ eki türlü durumını çözüp olamağan müellif, öz facialı hikâyesiniñ soñunda: “Yol yanına kömüldi o”, dey. Ve fikrini “Aq türbesi şindi tura” accı haberinen tamamlay. Añlaşıla ki, özüni öldürgen baynıñ qızı, müsülman adeti boyunca qabristanda degil, yol kenarında kömülir. İçtimaiy statüsine köre (Ömer efendiniñ kibi), türbesi qoyulsa da, üzerinde merhumnıñ adı-soyu hiç añılmaz eken. Velhasıl, rastketirdigimiz diger aqsamlıqlar üzerinde çoq toqtamayıp (ihtimalı bar ki, ediplerimiz öz vaqtında qalemdeşniñ daha tüzetilmek üzre olğan elyazmalarından qullanğandır), poemanıñ ekinci parçasına keçmeli:
41. İsterseñ ver baña rahat, isterseñ qoy azaba...
42. Sevmiy varsam eger, başa olacaq çoq qarsanba...
43. Qast eylersem eger cana, sayılır ğayet çoq güna.
44. Neday olur benim ömrüm, çekse qorluq varıp oña?..

45. Aldı Esma zeheri ele, soñğı sözüm, didi diñle!
46. Vaqtı kelüp, olmaz ecel, adet yine kitse de böyle.
47. Eşitmesin qulaqlarım, közler bunu hiç körmesin!
48. Canım esir olmaz burun, baqayım tez ölmesin!..

49. Ev içinde qafeste quş çapalanup tez pırladı,
50. Sanki qahrin, hem qasvetin o ğaripniñ pek añladı.
51. Añladım seni, ey quşum. Seniñ de ömrüñ çoq beter,
52. Dört duvarnıñ içerleri seniñ de başıña yeter...

53. Barem seni ideyim azat... Uç, kez qulan çöllerde!
54. Aqıla tüşse, eyle rahmet, unutma meni kimerde!
55. Uçtı quşçuq pencereden, bıraqtı Esma qafesin.
56. İçti zeheri, yıqıldı yere, aldı soñğı nefesin.

57. Endi sabah, durmuş ağa, tedarekte nişan-toyğa.
58. Soyğan soğum, hem de digeç, etken haber soyğa, sopğa,
59. Toy yerine kelgen alem qıldılar ğamlı cenaze.
60. İşten çıqqan taqdir de aralanup halqnen keze,

61. Yol yanına kömüldi o. Aq türbesi şindi tura,
62. Kelen kitüb, baqup oña ete rahmet, qıla dua.
63. Azat olup uçan quşçuq, qonar başına türbe taşın.
64. Allah rahmet eylesin der, yırlap anda töker yaşın...”[37].
İşte, bu manzumeniñ şekli bile Esmanıñ psiholojik portretini tamamlayaraq, tar qafesten qurtarılmağa niyetlengen quşçuq sanki, qısqa şiirden nesirniñ bol keñişligine keçmek üzerindedir. A. Lâtifzadeniñ “Qırımtatar edebiyatınıñ soñ devri haqqında” maqalesinde analiz etilgen kesik satırlı, yani 1917 senesine aitli “Taqdir”de kene şiir ile nesir arasında çıqqan büyük zıddiyetini duyamız. Tüz qafiyeli (aabb) satırlarnı, dörtlüklerni bozğan enjambemanlar, maişet mühitini doğurmaq içün qullanılğan inversiyalar tamamınen “Eşit, mevta ne sevleyur”nıñ kibidir. Velhasıl, H. Çergeyevin icadı, o devir Qırımda popular olğan rus yazıcılarınıñ tesirinde şekillengenini qayd etken edebiyatçılarımız ile razı olmamaq mümkün degil. Ancaq, aynı edebiy eksperementlerni A. Puşkinniñ şiirler silsilesinden de ögrenebilemiz[38]. Velhasıl, edipniñ eserleri fikir terenligi cihetten daima deñişir. Yani üzerinde yapılğan mülâhazalar devir, şarait ve oquyıcınıñ zehin hususiyetlerine köre tadil olunır. Edipniñ eserleri dedik, ama “edipniñ özü bularnı şahsiy, dep sayamı?” kibi sual ögümizge çıqa. “Eşit, mevta ne sevleyur!” poemasını “Belgisiz” adı ile imzalap, öz mülküni terk etken müellif, tenqitçiniñ işini diger yonelişine çevirmege istemeymi aceba?!. Bugün qırımtatar edebiyatımıznıñ tarihinde buña beñzegen çoq misallerni tapmaq mümkün. Böyle ise, metinni ve avtornı biribirinden ayrı ögrendigimiz zamanda, bedey eserlerniñ ananeviy taliline baqışlarımız deñişebile. Her halda, bu soy semiotik usulına muqaytlıq ile, eser müellifiniñ musaidesiyle muracaat etmelimiz[39].

İlâve olaraq, H. Çergeyevin “Eşit, mevta ne sevleyur” poemasınıñ metinlerini tanıtmaq isterim:



Yuqlay idim, aqsurup uyandım
Ben bir tatlı yuqudan,
Açtım közüm, inan, ötüm
Patlayazdı qorqudan.

Ay üstümde, kündüz kibi
İde yerin aq-yaruq
Ey, ya Rabbim, ne yerdemen?
Aldum, artum qayaluq.

Çuqurdur em duran yerim,
Bitmuş qırtuş üstümde.
Ne olduğun eç añlamam:
Közler körmez kimerde.

Baqtum, dürbe üstümdesi
Tap yazısı qırulğan.
Añlaşıla, ben ölgenmen,
Oña vaqut çoq olğan.

Ağlayup ellerimnen,
Keñ eyledim mezarım.
Düşünemen – eger çıqsam,
Bo yanınan ne yasarım?!.

Baqtum, şte yanımda rubam,
Kiyeyim, dedim kelişse.
Onuñ da çürmüş bazı yeri,
Tut-mut olur ilişse.

Anı, kiydum, soñ ne eyleyum,
Ay da yere qavuştı.
Eşitemen bir ses kele,
Olmalı köpek davuşı.

Bismillah, ya Allah, dep,
Atılup çıqtım mezardan.
Ey, ya Rabbim, endi çanım,
Sen qorçala qazadan!

Saña belli ey, ya Rabbim,
Parasız-pulsız kişimen.
Beni bilgen dünya olsa,
Qarnım açsa ne işlerim?

Şte saba, şükürler olsun,
Qapladı kün tuvuşın.
Eşitemen yaqın yerde,
Endi horaz davuşın.

Eles oldu köze bina,
Sandım − mırza sarayı.
Sürüp kelsem, ne baqayım,
İçinde qazaq alayı.

Düştüm düşman qapqanuna,
Qaldum, sandım qabahatke.
Quvdılar beni, dediler: “пошёл!
Татарске лапатке!”

Kittim andan, taqatım yoq,
Kimerde ayağım sürüne.
Tatar köyü olmaq kerek,
Uzaqta bir şey körüne.

Ey, ya Rabbim, tilegim bo:
Körüştür eşim-dostumnan!
Yoqsam, Qırım içersünde,
Qalmadımı eç müsülman?!.

Keldim köyge, çümne köpek,
Qoralap aldı şo daqqa.
Qorqup eve kirgen idim,
Bunda da tolu qazaqqa!

Dedim aman, Sen bilesiñ,
Bo naslı memleket?!.
Benim bilgen Qırım olsa,
Savğan eken bereket!

Toplandılar başıma bonlar,
Aldılar beni alqalap.
Sorayurlar, añlamayım,
Ortalıqta çoqtur laf!

Añlaşıla, bonlar nemse:
“Fort-fort” idup sevlene
Torasudur, baña köre,
Qazaqtan eyu körüne!

Ne kerek añı, şükürler olsun,
Tiymedi baña qabahatı!
Ozğardı birisi, siltedi el,
Körsetti baña kün-batı.

Bondan da kittim, düşünemen,
Başımnı almam zarardan.
Bo yürüşler çoq beterdur,
Evvelki yatan mezardan!

Aqşam oldu, köz bağlandı,
Qondı künniñ etegi.
Bilmem, naslı yere keldim?!.
Bonı da çoq köpegi.

Çampur evden sopa alup,
Açeli çıqtı bir adam.
Bulğarmı, naslı millet?!.
Ne olduğun añlamam.

Köpeklere «пошёл!» dedi,
Baña qazaq köründi –
Sandım ana, belâğa çattım,
Kene boynum uruldı!

Qatuna kelip, dedim ana:
Er keste de Allah bir!
Mümkün olsa, bo giçelik
Ulayım sizde musafir!

Eyu dedi. Kirdik eve,
İttim taçip-teçirbe:
Qonaq bayum tatar çıqtı,
Keldi çanım içime.

Baqup dursan, İvana beñzer:
Rubaları sıqturma,
Bicaq, palto arqasında,
Saçları uzun qırqturma.

Ev içinde stol, skemle,
Tartquda çanaq, tepisi.
Ay, anasın, qazaq şeyi,
Bunuñ içinde episi!

“Lampa” diyen ortada yana,
Kündüz kibi yaruqlar.
Ey, ya Rabbim, bizni halqtan,
Savğan iken dünyalar!

Bir daha benim qatuma,
Beş-on adam toplandı.
Qara qave ortaluqda,
Sıralanup dolandı.

Qonaq bay sual itti:
Olasız, baña, ne millet,
Vetanıñız, durağıñız
O nasıl memleket?

Elhamdülillâh, müsülmanım!
Qırımlı ÖMER efendi!
Saña oğlum qanda bilmek,
O dünyalar dürlendi!

Ben kelme o dünyadan,
Qaldım yerde untulup.
Azmı yattım, çoqmı yattım,
Topraqnan örtülüp!

Haq-Taalâ emir itti,
Verdi çanı bo tene.
Kezemen dünya içersinde,
Evelkiday kene de.

Temelim beni, bilsen oğlum,
Köyüm ABAŞ, Tarhanım.
Kezemen dünya içersinde,
Eran dostum-aqranım.

Kerçek, Qırımda tatar mülki,
Siyrek-sanduraq körüne.
Baña köre, keçmek kerek
Ahır millet eline!

– Ya! dedi qonaq bayum,
“Keçirdi “Ah”, dep köküsin.
Sevliysiz bir yañğışsız,
Temamınnen doğrusın!”

Köterildi halq qarşıya,
Altmış bir senesi.
Çoqsı çandan ayurıldı,
Mal-mevaldan kimersi.

O vaqıt vaquf keçti
Ahır millet eline.
Zapt itkeni qoy, tursun,
Em bize qılına!

Alurlar ep bizden soldat,
Gider uzaq tarafa.
Bo sebeple qarşıya gittik,
Qaldı mülkler haraba!

Yıqıldı köyler, yurt kesildi,
Mezarlıqlar yoq oldu,
Anların daşlarından
Ele bina qoyuldı!

Em faqırlıq, em çaillik,
Bizni yoldan qalduran,
Çekken bile bo ziyete
Dünyada olmaz aqıran.

Bizni boña lâyıq iden,
Efendaqam, duhovnıy!
Qonaq bayum bonu sevlep,
Yer tepunup ökündi.

Dedi: Onlar çeklediler
Haq-ibadet qapusın,
Gendi gezer anda-munda,
Sürer dünya sefasın.

Em dirler: ne oquyum,
Vaquf kene benimki?
Poselyan sevler: ben de oqumam,
Elbet anlar elinki!”

Çamiye varsañ, eşitesiñ:
Uşur, zekât, böyle vaz:
Tilen-tirkep, ver çümlesin,
O diyeçek kene az.

Kimisi öler, kimisi doğar,
Eksilmez ondan dohodlar.
Beş molladan içinde birsi,
Adiy küçden qaralar.

Yer, içer, toydı, yatar,
Ğayrı şeyden añlamaz.
Molla oğlu yer vaquf,
İstese olsun yaramaz.

Vaquf bo köy, sahibi qazna,
Arenda tuta çemaat.
Keçinemiz taqan-tuqan,
Elde eñ küç zenaat.

Taş çıqarup yer qazarlar,
Zor iderler eki ele –
Ayırılmaz bu ğariplik,
Ne qadar terler tamsa yere.

Alımıznı em baqıñız,
Üst-başımız yalanğaç.
Çekişemiz dünya içinde,
Eki kün yürsek, bir kün aç.

Eksildi ilim, azdı alem,
Çoq bayğuş kişimiz.
Şimdilikçe arta gide,
Turğan saytun işimiz.

– Sevleme, anladım oğlum
Ğayet eyu anı ben.
Diriñizni yoqdur farqı
Mezardan yatan ölüden!

Ey, qonaqbay, sevle baña:
Bo mırzalar nerede?
Dünya içinde gezelermi
Evvelkiday kene de?

– Az yerlerde temel tigüp,
Murzanı qaldı üç-dörtü:
Biri orda, biri qırda,
Bilinmez Vetan hem çurtu.

Gitti atubar, savdı devran,
Olar da gitti dünyadan,
Tek bizden farqı budur:
Babası kinaz ya duvarân.

Kimisi em satup mülkün
Tiredi tap daşına.
Kimisi içti, qoñuştı er kün
Yetti “Boraqay” başına.

Köyümizde efendaqam,
Var bir oça birinçi
Süyegine saptı qanlar
Oğlum, oça bilgeçi.

Mektepnen evi arasında
Qatnadı belkim üç-dört qış,
Yazı-oquv bilmese de,
Kötekten ğayet hatri hoş.

Sevler oça: çoçuq benim,
Tek süyekler babanı!
Benim uran yerim yanmaz
Ateşine Allanı!

Bo sebeple balaçıqlar
Mektebe kelmez qorqudan:
Anıñ içün millet çail,
Açılmaz közler yuqudan.

Ölüp aqam dirilmişsiz
Emri ile Allahnı –
Ahrette niçe imiş
Bizni halqnı alları?!.

Diñle oğlum, sevleyum ben,
Sen terançıq toqtap dur:
Millete fayda itmeyeni
Arıçı onu toqmaqtur!

Dünya bağlı ahirete,
Çail olsa bir adam
Ölgende de çeker çeza
Eksilmez başı belâdan!

Birlik olmay gitseñiz şay,
İşiñiz ğayet çoq fena.
Ne dünyade, ne ahrette
Bulunmaz derde eç deva!..

Qonaqbay dedi: Qırım içi
Dürlü-dürlü aleket.
Soñ naslı kesilmesin
Qara yerden bereket?!.

Qanda varsañ eşitesiñ
Salte müfti davası...
Asıl sizni tiksek müfti
Neday ola torası?..

Yoq, qardaşım, etalmam ben,
Eç çekalmam o derti!
Bonı sevlep ayaqqa qalqtı,
Qorqusından efendi.

Qonaqbay dedi: olmaz bügün,
Oluñız rahat qonuñız.
Geçeden saba hayır,
Hem körünmez yoluñız.

Yoq, qonaqbay, hatrim hoş
Baña teklif eyleme.
Memleketiñ gendiñe olsun
Ben yerime gideme!

Sağluqlaşıp, razlaşıp tez
Efendi çıqtı qapudan.
Qonaqbaylar baqup qaldı,
Yoq olğaycıq artundan.

Ay yaruq, ayannay o,
Alğan tayaq eline.
Durğanına peşman idup
Qayta o yerine.

O da keldi mezarlığa
Ay da, yere qavuştı.
Dedi: benden, ya Rabbim!
Kene dünya savuştı.

Tilnen tabir mümküni yoq,
Ep beterdûr körgenim.
Baña köre ey, ya Rabbim!
Eyu ondan ölgenim.

Kiyen çulu, rubasını
Arqasından taşladı.
Tiz çökünip qabirinde,
Ağlamaya başladı.

Sarındı aq kepunine,
Bir qaç sure oqudı,
Düşünmeyup dedi keç
Yer üstünden yoq oldu!

Örtüldi üstü topuraqnen,
Kene bitti çöp-ölen.
Ufaq quşçuq yanına kelüp
Oldu anın tek kören.

Allah rahmet eylesün, dep
Dürbesinde bağırdı.
Kün doğğançıq baş uçunda
O faqırın ağladı!..



[1] Belgisiz. Eşit, mevta ne sevleyur! Poema. – Canköy, 1909. – 12 s.
[2] Kerimov İ. Hasan Çergeyevniñ hayatı ve faaliyeti ile bağlı bazı eski ve yañı malümatlar // Yañı dünya. – 2012. – Yanv 13.
[3] Krımskiy A. Qırımtatarlarnıñ edebiyatı / Haz.: O. Gubar. – Aqmescit, 2003. – 200 s.
[4] Kirimov T. Qırımtatar edebiyatı ve matbuatınıñ ananeleri: I. Qurultay devri. – Aqmescit, 2016. – 104 s.
[5] Gogol N. Ölü çanlar. Poema / çevirgen Ümer İpçi. – Aqmescit, 1931. – 238 s.
[6] Kıpçak Türkçesi Sözlüğü / Haz.: R. Toparlı ve dig. – Baskı 2. – Ankara, 2007. – 338 s. – S. 238.
[7] Заатов О. Полный русско-татарский словарь. – Симферополь, 1906. – 115 s.
[8] Poe E. Bir mumya ile küçük bir hasbihal. – İstanbul, 2002. – 173 s.
[9] Cavtöbeli Z. İlki adımlar // Yıldız. – 1983. – № 1. – S. 85 – 89.
[10] Belgisiz. Eşit, mevta ne sevleyur! Poema. – Canköy, 1909. – 12 s. – S. 1.
[11] Жирмунский В. Вопросы теории литературы. – Ленинград, 1928. – 357 с.
[12] Богданов К. Повседневность и мифология: исследования по семиотике фольклорной действительности. – СПб., 2001. – 438 с.
[13] Qoñurat K. Qıssa-i Adem safiullah // Günsel. – 1999. – No. 1. – S. 35 – 37.
[14] Belgisiz. Eşit, mevta ne sevleyur! Poema. – Canköy, 1909. – 12 s. – S. 1.
[15] Gaspralı İ. Mükâlemeyi selatin // Terciman. – 1906. – № 144, 145; 1907. – № 3, 7.
[16] Kırımer C. Nurlu Kabirler. – İstanbul, 1991. – 111 s.
[17] Çobanzade B. Bir saray quracaqman! Şiirler / Haz.: N. Seytyağya. – Simferopol, 2001. – 192 s.
[18] Qandımov Y. Küreş meydanı ot basmaz. – Aqmescit, 2002. – 256 s. – S. 166.
[19] Kermençikli C. Ma-bih-il-iftiharım – Qırımlıqtır menim ğururım / Haz.: T. Kerim. – Aqmescit, 2005. – 135 s. – S. 78.
[20] Nüzhet M. Qırımnıñ çöl hayatından. Saylama eserler / Haz.: N. Seytyağya. – Aqmecit, 2003. – 240 s. – S. 98.
[21] Hamdi Giraybay. Şiirler / Haz.: U. Edem. – Simferopol, 1997. – 143 s. – S. 68.
[22] Qurtiyev M. Cinler yatağı. Hikâye // Közaydın. − 1928. – № 27. – S. 4.
[23] Çail – cahil.
[24] Çeza – ceza.
[25] Belgisiz. Eşit, mevta ne sevleyur! Poema. – Canköy, 1909. – 12 s. – S. 10.
[26] Kerimov İ. Hasan Çergeyevniñ hayatı ve faaliyeti ile bağlı bazı eski ve yañı malümatlar // Yañı dünya. – 2012. –Yanv. 13, 20, 27; fevr. 3.
[27] Hayal oldu.
[28] Belgisiz. Eşit, mevta ne sevleyur! Poema. – Canköy, 1909. – 12 s. – S. 2.
[29] Mirğaleyev İ. “Tatarskaya lopatka” hikayete // Krymskoye istoricheskoye obozreniye. – 2014. – No. 1. – S. 230 – 233.
[30] Çergeyev H. Ömür – çıraq: Şiir // Yeşil ada. – 1920. – № 4. – S. 51.
[31] Çergeyev H. Ömürnen küreş: Şiir / İnqilâbiy şiirler mecmuası. – Aqmescit, 1925. – 98 s. – S. 68 – 71.
[32] Kerimov İ. Bibliografik köstergiç: qırımtatar tili, edebiyatı, folklorı, tahsili, tarihi, medeniyeti ve tehnik ilimleri. – Aqmescit, 2009. – 324 s.
[33] Taqdir (ilân) // Millet. – 1917. – İyül 23.
[34] Qırımtatar edebiyatınıñ soñ devri haqqında A. Lâtifzade arqadaşın maruzası // Oquv işleri. – 1926 – № 4 – 5 (24-25). – S. 29 – 44; Cavtöbeli Z. Suhbetler // Yıldız. – 1980. – № 2. – S. 126 – 132; Saadet içün. Edebiy eserler cıyıntığı / Haz.: A. Altañlı, Ş. Alâdin, Y. Bolat, A. Dermenci. – Taşkent, 1976. – 140 s. – S. 67 – 70.
[35] Çergiyev H. Taqdir: Şiir / Yaş tatar yazıları. – İstanbul, 1913 – 50 s. – S. 31 – 34.
[36] Cavtöbeli Z. Suhbetler // Yıldız. – 1980. – № 2. – S. 126 – 132
[37] Çergeyev H. Aynı menba.
[38] Лотман Ю. и Тартуско-московская семиотическая школа. Сб. трудов / сост.: А. Кошелев. – Москва, 1994. – 560 с. – С. 394 – 406.
[39] Барт Р. Избранные работы: Семиотика. Поэтика. – Москва, 1994. – С. 384 – 391.

Doç.Dr. Tahir Nureddinoğlu Kerim