Амди Герайбайнынъ миллий ашкъ севгиси

Таир Нурединогълу Керим

А. Герайбайнынъ буюк джошкъунлыкъ иле язгъан лирик шиирлерини огрениркен, акъикъий севгининъ мутлакъ романтик чизгилеринден дегиль, колоритли миллий аэнклеринден, мефкюрелеринден ибарет олгъаныны корьмек; мезкюрнинъ манзумелери саесинде къырымтатарджа севмеге, ашкънынъ муреккеп дуйгъуларыны къырымтатар тилинде ифаде этмек ичюн не къадар кениш имкянларнынъ варолгъанындан айретлерде къалмакъ мумкюн. Шаирнинъ саде, халкъ шивесинде, факъат адеттен тыш тюшюндже тарзы иле язгъан шиирлерни дефаларджа окъугъанымыз киби, эстетик бакъышларымыз да нидже-нидже денъишмелерге, сарсынтыларгъа огърая биле. Иште, бу бедий патетик сатырларыны текрар-текрар окъумакъны бизге меджбур эттирген себеплерден: дамарларымызда къан ойнагъан; джошкъунлыгъындан вуджудымыз титреген, шаирнинъ ашкъ шарабындан башымыз айлангъан аньлерини гъайрыдан ис этмек арзусыдыр.
Бир вакъытларда къырымтатар бедий серлеваларынынъ поэтик хусусиетлерини огренгенде, Герайбайнынъ иджадына менсюп "итхаф" жанрына айрыджа къыймет кескендик.
Бойледже, таснифимизге коре, эдипнинъ итхафлары бедий эсер къараманларынынъ:
−            адыны я сойадыны ("Лейлягъа", "Тукъайгъа");
−            эм адыны, эм сойадыны бирликте ("Зелиха тотай Чобан-заденинъ альбомына", "Сейдамет Татарнынъ къызы Айше тотайгъа");
−            махфий, гизли адыны ("…гъа", "...ге");
−            айры шахыснынъ адыны ве яшагъан ерини ("Къызылташлы Хатидже тотайгъа", "Улу-Озенли Асие тотайгъа");
−            джогърафик ерине аитлигини ("Алтайлыгъа", "Шаркълыларгъа");
−            беджерген вазифени ("Окъугъан къызгъа", "Татар оджасына");
− яшыны ве джынсыны:
а) яшыны бельгилеген серлевалар ("Яш татаргъа", "Яш татарларгъа!"),
б) джыныс ве табиатыны, статусыны ("Намуслы къызгъа", "Дарульмуаллиматны битирген къызларымызгъа");
−            сой-акърабалыкъ багъыны ("Анама") бельгилейлер.
Нумайыш этильген исимлер сырасыны чокъусы шаирнинъ омюринде муим ерини туткъан къадын-къызлар тешкиль этмекте. Мисаль оларакъ, булардан Зелиха (Зулейха) тотайдыр.
Весилесинен, Н. Абдульваапнынъ гъайретлери иле, ханымын вефатындан сонъра басылгъан "Чобан къызы Зулейханынъ омюри" хатыралар дефтерини анъмалы. Бу ерде, белли къырымтатар илим адамы Бекир Чобан-заденинъ догъмуш къыз къардашынынъ балалыгъы, генчлиги, эвленмеси ве дигер вакъиалар иле бирликте Герайбайнынъ эсерлеринде сёзю кечкен "альбом"нынъ тарихи де ачыкълана.
Зелиха ханым, Къырымны алманлар ильхакъы (истилясы) заманында эвлери якъылып, ве атеш къапкъанындан огълу Субатайны къуртарып оламадыгъындан; омюрнинъ тулуйында ялынъыз къалгъанындан долайы пек узюлир экен. Генчлигини анъдыргъан бир тек эдебий альбомында дарульмуаллимат оджалары, аркъадашлары язгъан шиир парчаларында гонъюль раатлыгъыны була. Догърусы, хафызасында сакълангъан джанлы-джанлы левхаларындан теселленир.
Бугунь, Амди Герайбайнынъ 1921 сенесинде язгъан "Зелиха тотай Чобан-заденинъ альбомына" ёкъса "Къарасув (Къарасув акъкъында бир шей язмагъаным ичюн опькелеген Чобан къызы Зелиха тотайгъа)" шиирлерини ве ханымнынъ мемуарларыны къаршылаштырып, козюмиз огюнде 17-18 яшлы къувырчыкъ сачлы, ортабойлу, эсмери сымалы, къаны сыджакъ бир къыз пейдалана.
"Юзь бинъ яша, къарт чобаннынъ къошта тувгъан джаш къызы!
Джолынъ болсын тувгъанынънынъ таптап кеткен бир изи,
Астынъдаки бир джуйрюгинден ибрет алсын джигитлер,
Согъышкъанда утандырыр, къыз джигитни огютлер…".
(«Зелиха тотай Чобан-заде…»)
киби манзуме сатырларындан шаир – атик, чевик, ирадели ве джесюр къырымтатар къызларына мейиль бергенини анълаймыз. З. Чобан-заденинъ Акъмесджит къызлар гимназиясында окъуп, мудиреси Айше Исхакова иле берабер атлар устюнде шеэрнинъ этрафларыны кезгенлери меракълы келе. Белли ки, А. Исхакова Литвания татарларындан оларакъ, Къырымда миллий бала багъчаларыны ве къызлар ичюн окъув муэссиселерини тешкиль эткен прогрессив мусульман къадынларындан бирисидир. Мезкюрнинъ адыны "Миллет" газетасында басылгъан I Къырымтатар Къурултайына намзетлер джедвелинде де расткетиремиз. Миллий матбуатымыз узеринде лафымызны ачаркен, айтылгъан дарульмуаллиматнынъ талебелер джемиети 1922 сенесинден итибарен айда бир кере азырлап чыкъаргъан "Ненкенджан" эльязма меджмуаны къайд этмели. Бу ерде тасиль, тербие, эдебият мевзулы эсерлернинъ муэллифлери арасында А. Герайбайнынъ якъын танъышлары да бар: Зелиха Чобан-заде, Гъафуре Кучюк-Озенли, Асие Улу-Озенли. Сонъкиси исе, иджаткярнынъ шиирлеринде тереннюм этильген "Жанна д’Арк" юрекли Асие тотайдыр:
"...Инкъиляпчы, котекчи бир Шаркъ къызы,
Татар айдын кокюнинъ танъ йылдызы
Болгъаныны корьгенде къуванырман,
"Къыз ичинде бир джигит!" – деп танырман.

Тюфек котер, къылыч такъ, "Ур" – деп багъыр,
Шаркънынъ кинли къызларын сафкъа чагъыр,
Гонъюллерге ишлеринъ темель салсын,
"Жан д’Арк"дайын тарихте адынъ къалсынъ"
(«Улу-Озенли Асие тотайгъа»).
Шаир дарульмуаллиматта окъугъан кенди таныш-билишлерине нисбетен самимий дуйгъуларны ачыкъларкен, оларнынъ миллет огюндеки миссиянынъ мукъаддеслигини анълата. Ве юкъарыда нумайыш этильген манзум парчасындаки киби, дигер шиирлеринде къуллангъан "Шаркъ" сёзчюгинде тюрк мусульманларынынъ бирлешип, ватанларыны медений джехалеттен къуртармакъ вакъты кельгенини косьтермеге тырыша. Амма, сафдиллигинден отьрю, бу миллий муджаделени омузларында ал ве кок байракълары иле япаджагъына инангъан шаиримизге языкълар олсун. Герайбайнынъ 1930 сенеси большевиклернинъ элинден эляк олгъан себебинден де иште сафлыкътыр. Затен, генч шаиримиз озь омрюни, яшайыш тарзыны курешсиз тасаввур этмейип, "Джашлыкъкъа" шииринде киби аркъадашларны да къол тутушып бирликте мазлум Шаркъны азат этмеге чагъыра: "Джанъы дюнья, джанъы кунь, халкъ да джанъы, / Ярыкъланды къартайгъан Шаркънынъ танъы. / Джаш джюреклер бизлерге: "Айдынъыз!", – дий, / "Юкъладынъыз, янълыш кунь сайдынъыз", – дий...; Аранъызда хаинлер къалмагъан сонъ, / Халкъ ишине ич аякъ чалмагъан сонъ, / "Къол тутушып, бирликюп кетинъиз", – дий, / "Мазлум Шаркъны сиз азат этинъиз", – дий...". Къатты къолу-элиле тутушкъан сафларында булунгъан шаирнинъ юрегинде зариф, индже дуйгъуларына ер къалмады дегенде, огюмизге бойле аджайып сатырлар да чыкъа:
"...Мен сени корьгенде ал къаным къайнай,
Пек кучюк бир тамла кёне сувундай,
Авзындан опьмеге ал къаным къайнай
Кучь бере нефесинъ чечек бувундай.

Къол тутушкъанда биз, баш пармагъымда,
Къолунъны опьмеге авзым болгъайды...
Шиирде, несирде тиль пармагъымда,
Къыз ады бир гульдай ачып солгъайды".
("Сен").
Гъайрытабий севгисининъ алдында озь вуджудынынъ мукеммель олмадыгъына пек языкъсынгъан шаир эсинден, нефесинден кесильмеге азычыкъ къала. Ки, севгилисине ихтираслы опюшлеринен атылмакъ арзусындан къаннынъ арарети "356 дереджесинден" ашкъаныны бильдире. Бу олайны "кёне суву" образынен тасвирлей. Сёзнинъ фаркълы шекиллерни (кёнессу, кунесув) къыпчакъ тили лугъаты – "Кодекс Куманикус"те (1303 с.), Осман Заатовнынъ "Толу русча-татарджа лугъаты"нда (1906 с.) расткетиремиз. Къадимий сёзнинъ "гинасув" (химия терминлерине аитли "ртуть" манасыны анълаткъан) шеклини Къарачай ве Малкъарларнынъ агъзындан да эшитмек мумкюн. Бугунь къырымтатар лексикографиясынынъ тарихинен джиддий огърашкъан проф. И. Керимнинъ чалышмаларына мураджаат этерек, эски эдебиятымызда бу сой терминлернинъ даа терен ачыкъланмасыны огренмек ихтималы бардыр.
Ниает, меракълы шу ки, иджадында миллий эдебият анъанелерини девамлагъан кедайымыз озь ашкъыны олюмсиз тасавур этип оламай. Онъа коре, "Ватан", яхут "Севги" огърунда шехит олмакъ бир трагедия дегиль, буюк шерефтир. Ве фаний дюньяда севгилисинен къавушмакъ имкянсызлыгъындан усангъан шаир, олюмден сонъра озь мезарыны "халветхане" (ялнъылыкъ ери) мисалинде къулланмакъ биле арзу эте. Анджа бу ерде, яни ашыкъларнынъ гизли сыфатында корюшмек ичюн сечильген мейданында артыкъ эки гонъюль арасында ич бир тюрлю маниалар олмаяджагъына инана. Бойлеликнен, А. Герайбай озь шиирлеринде олюмге асретлик сезгенини итираф эте. Ве бир дереджеге къадар къырымтатар эдебият классиклери Н. Челебиджихан ве Б. Чобан-заденинъ аят-мемат фельсефесине якъынлаша. Буны, сёз къонъусы олгъан шаиримизинъ "Къалай этип сырымны сагъа ачайым", "Янъы дефтерге", "Сен", "...гъа", "Мектюп", "Къаргъыш сагъа" ве ильх. манзумелерде ачыкъ ачыкътан сейир этебилемиз.
Герайбайнынъ "ашкъ тарихи"ни огрениркен, бир чокъ тезислернинъ сырасында Дж. Сулейманова язгъан "Амди Герайбайнынъ белли олмагъан сонетлери" макъалесине расткелиндик. Ки, огюмизде къырымтатар, яхут тюрк-мусульман эдебиятларында сонет жанры не заман, насыл шараитлерде мейдангъа кельди, киби суаллер пейдаланды. Мисаль оларакъ, азербайджан, къазан, къазах ве озьбеклерде мезкюр жанры совет укюметининъ шекилленмесинден итибарен амелиятта тек-тюк къулланылмагъа башланды. Тюрк эдебият мухлислери исе, сонет шеклининъ орьнеклеринен илькен Дженап Шехабеттин аруз везниле язгъан "Шир-и На Нювиште" ("Язылмагъан шиир")инден таныш ола. "Сервет-и Фюнюн"джилеринден авторитетли персоналары сайылгъан Тевфик Фикрет, Мехмет Юрдакъул, Мехмет Акиф Эрсойларнынъ Гъарп бакъышлары Къырым языджыларыны да ильхамландырыр экен. Базыларынынъ манзумелери тюркчеден къырымтатарджагъа чевирилип дерсликлерге биле кирсетильген эди. Булардан иште Умер Самининъ 1914’те чыкъкъан "Чоджукълара аркъадаш"ыдыр.
Бугунь, озь эсерлерини "сонет" деп язгъан даа эки къырымтатар муэллифини орьнекке кетиребилемиз: Ш. Селим иле Ю. Къандым. Исимлер сырасында биринджиси 2004 сенесинде Лех эдебияты классиги Адам Мицкевичнинъ "Къырым сонетлери"ни, дигери исе озь къалемине менсюпли "Алты япракъ" деген сонетлер циклны миллий тильде окъуйыджыларына илькен танытыр. Бойлеликнен анълашыла ки, къырымтатар эдебиятымыз тарихинде анъылгъан жанрыны менимсеген ялынъыз Амди Герайбай дегильдир. Факъат, онынъ 1920 − 1921 йыллар ичерсинде телиф эткен "Сенми эдинъ?", "Намуслы къызгъа (II)", "Намуслы къызгъа (III)", "Олюге", "Анама", "Янъы дефтерге", "Яш татаргъа" ве юкъарыда адлары кечкен мусульман муэллифлерининъ шиирлери Гъарп анъанелерине, яни классик сонетлерине аз бучукъ уйгъаныны къайд этмели. Буны айткъанда акъылымызгъа даа бир къырымтатар языджысы, археолог ве махир хаттат О. Акъчокъракълынынъ 1901 сенесинде чыкъаргъан "Крыловдан он къыссе" китапчеси келе. Шаркъ эдебиятына менсюп олгъан "къысса", адет узьре диний мевзуларгъа багъышлангъан бир икяе (масал) манасына догъру келип, тюркче википедилерининъ берген хаберине коре, къысса "фабула"дан (терминнинъ ильк манасы боюнджа − басня) фаркълыдыр. Анджа, "фабула"даки къараманлар айванлар, осюмликлер, джансыз неснелер исе, "къысса"да инсанлардыр. Акъчокъракълынынъ янында эдиплеримиз Абдульгъафар Шейх-заде (1901 с.) иле Осман Амитнинъ (1930 с.) Крыловдан Къырым тилине чевирмелерини тенъештиререк, инкъиляптан эвельки парчалар оригинальнынъ юксек услюби, накъли ве манасына келиштириле. Бундан сонъра исе, яни О. Амит япкъан терджимелеринде метинлернинъ озьгюн аэнги, бедий кямиллиги − къафие иле везин ичюн къурбангъа бериле. Иште, бизим шаирлеримиз "сонет" жанрынынъ формаль къанунларына чокъ эмиет бермегени де, эвеля − манзуменинъ эстетик, семантик дегерликлерини сакъламакъ арзусындандыр. Мисаль ичюн, А. Герайбайнынъ юкъарыда анъылгъан "Сенми эдинъ?" манзумеси:
"Тереклер тюбюнде, ай ярыгъында,
Гуллернинъ ичинде мунълы корюнген,
Истекли гонъюльнинъ кенъ арыгъында,
Дертлерни тазертюп къайгъугъа бурюнген.

Копюрген сачларын джик арасындан,
Ченъгенъе къол салуп кулюп къарагъан,
Анълагъан экимдай къальп ярасындан,
Сыджакъ бакъышларман кейфимни арагъан...".
 ("Сенми эдинъ?").
Юкъарыдаки сатырларны окъуркен, алдымызда ара-сыра серин ве йымшакъ нефесиле юзюни охшагъан Къырым чёлюнинъ сыджакъ, ёргъунлы яз акъшамы манзарасы пейдалана. Бойле этип, генчлигининъ бир дакъикъалыкъ зевкъыны (эдипнинъ лафынен айтсакъ) эбедийлештирмеге ынтылгъан шаир озь гонъюль дурумыны ифаделеген табиат фону узеринде севгилисининъ динамик (джанлы) портретини сыза. Иште, шаирнинъ рессамджылыкъ усталыгъынынъ озегини − онынъ йыллар девамында язгъан чешит мевзулы манзумелерден огренмек мумкюн. Портрет, пейзаж, интерьер ве ильх. тасвирий жанрларлар вастасы иле халкънынъ миллий, амма эскирген маишетини тазе ренклеринен акс эткен Герайбай заман сынъырларыны силе. Орьнек ичюн, мезкюр шиирнинъ дигер парчасында "тюш" сёзю олмаса, акъикъатны хаялдан фаркъ этмеге къыйын келе.
"Коксюмнинъ устюнде къызыл от якъкъан,
Асретим къабарып джылап чюргенде,
Мен гедже тюшюмде сени корьгенде,

"Севдалыкъ" бойнума такъкъанда,
Авзы къыбырдап чайнагъан сакъыз,
Къальбимни сызлаткъан сенми эдинъ, акъыз?!.".
 ("Сенми эдинъ?").
Дигер тарафтан, юкъарыдаки сатырларда тереннюм этильген индже исселер, татлы хатирелер хаял, уйкъу дегиль. Бельки, муэллифнинъ шууралты дюньясыны ачыкъламакъ ичюн махсус къулланылгъан эдебий усулыдыр. Эджалар сайысы, къафие дюзени, семантик аэнгине баргъандже шиирде ич ве тыш зарафети (грациясы), джанлы романтик музик макъамы сезильмекте. Яни Герайбайнынъ шиир язма техникасына буюк эмиет бергени ильмий, бедий чалышмаларындан корюнип тура. Араштырмамызны девам этерек, дикъкъатымыз шаирнинъ терен рухий чизгилерни айдынлаткъан эротик левхаларына тюше. Онынъ шиирлеринде текрарланып кельген "авуз" (дудакъ) сёзчюгининъ мисаллери гъает нефис ве инджедир: "Авзы къыбырдап чайнагъан сакъыз"; "Авузындан опьмеге ал къаным къайнай"; "Сессиз, гизли сырларымны авузына тёкейим"; "Дудагъымы ал эрнинъе тийдирсем"; "Авузына сырларымны ийдирсем"; "Оймакъ авзы – сюйгю, севда чанагъы". Шаирнинъ гедже эротик хатырлавлары айрыджа ифадесини "Опькелев"лерде була:

"Нар алмадай къызыл гуллю янагъы,
Козьлеринъдай тыштан ичке оюла.
Оймакъ авзы – сюйгю, севда чанагъы, −
Къыбырдаса бутюн къайгъунъ джоюла.

Мемелери − асма юзюм салкъымы,
Бир ашарлы бала тюслю къыбырдай,
Акъ памукъдай беяз, йымшакъ алкъымы
Къыбырдай да, авзы айта, шыбырдай..."
("Опькелев").
Бу ерде, истерсенъ эджалар сайысы ве алкъалы къафиелернинъ пейдаланмасына себепчи олгъан хусусий тарифлеме тарзы; истерсенъ символик ве меджазий тили эп юкъарыдаки орьнеклеримизнен бир келе. Факъат, тили узеринде лафымызны ачаркен, метинлернинъ манасына эришмек ичюн айрыджа изахатларгъа мухтаджымызны дуймагъа башлаймыз. Шаирнинъ олюминден сонъра насылдыр сакълангъан эльязмаларны темелинден огренген П. Къадризаденинъ – Амди Герайбайнынъ тили Къырымын Кефе ве Къарасув больгелерининъ шивелеринен къарышкъан меракълы бир тильдир, айткъаны ботен дегиль. Мисаль оларакъ, С. Къараханнынъ "Добруджа къырымтатар агъзы сёзлюги"нден ашарлы (ярамаз); алкъым (богъаз); шыбырдамакъ (фысылдамакъ, алчакъ сесле сёйлемек) киби сёзлернинъ ачыкъламасыны араштырып чыкъаргъан окъуйыджы "Опькелев" шиириндеки портретини янъы зевкъ иле сейир эте: "Мемелери асма юзюм салкъымы, / Бир ойнакъ бала киби къыбырдай, / Акъ памукъдай беяз, назик богъазы / Къыбырдай да, агъызы айта, фысылдай...". Чёль къызынынъ гузель бой-постундан хайран олгъан шаир, севгилисининъ янакъларында Авванынъ Адемни баштан чыкъаргъан нар алмасыны; ве бельки мезкюр янакъларнынъ чукъурларында табиаттан (генетик) дюльбер чиркинлигини коре. Бойле усулынен, севгилисининъ тени биразыджыкъ къыбырдамасындан биле психологик ыстырапларгъа, джошкъунлыкъкъа огърагъан ашыкъ кедай, мезкюрнинъ портретини индже фырчы иле ренкли бояларда танытмагъа тырыша:
"Бетиме бет, козь тикип къарап тургъанда,
Мен озюмден кече ойгъа даламан,
Дук-дук этип коксюм, къальбим ургъанда
Ташдай къатып къала, буздай таламан.

Шырныкълы, ярыкъ, сырлы козьлери,
Ислеримни ичке тарта алалар,
Эркеленюп, кулюп айткъан сёзлери,
Джюрегиме бирер джара салалар...".
("Опькелев").
Ниает, шиирлерде (пьесаларда) бу киби ап-ачыкъ тенъештирмелерни, севишме сахналарыны къуллангъан шаир озь девирнинъ халкъ цензурасындан кечмееджегини билип, бастырмагъа ашыкъмай. Ве къошмагъа керек ки, Амди Герайбайнынъ китаплары, язылары 1927 сенеси ГПУ (Совет укюметининъ сиясий болюги) хадимлери тарафындан алынгъан эди. Биз инджелеген шиирлери исе, къардашы Эзель Латифогълунынъ элинде йыллардже сакъланып Романиягъа тюшкен эльязмаларындандыр. Юкъарыда айткъанымыз киби, бутюн буларны арап язысындан латин элифбесине чевирген ве 1994 сенеси неширге азырлагъан бeлли къырымтaтaр шaирeси Пирaе хaным Къaдри-зaдeдир. Къырым oкъуйыджысы исe булaрны ялынъыз 1997 сeнeси Урие Эдeмoвa мухaррирлигиндe чыкъкъaн “Шиирлeр” китaбындaн тaныш oлды. Aбдульэхaт-Амди Гeрaйбaйнынъ омюр тaлийини де aзбучукъ хaтырлaмaкъ уйгъун, дeп корeмиз. Бойлeкликнeн, 1901 сeнeси Къырымдa, Кeфe больгeсининъ Енъи-Сaлa коюндe дoгъгъaн шaир, ильк тaсилини Къaрaсувбaзaрнынъ Хaни мaхaллeси мeктeбиндe aлa. 1917 – 1926 сс. aрaсындa Aкъмeсджиттeки рушдие, ишчилeр aкъшaм мeктeби вe Истaнбул Тюрк дaрульфунунынынъ эдeбият фaкультeтиндe тaсилини дeвaм этe. Вaтaнгъa къaйтыкътaн сoнърa oджaлыкъ япa. “Енъи дюнья”, “Oкъув ишлeри”, “Бильги”, “Янъы чoлпaн”, “Яш къувeт” вe ильх. нешир oргaнлaрындa эсeрлeрини бaсып oкъуйыджылaрынынъ урьмeтини къaзaнa. 1928 с. “миллeтчилик”кe сучлaнып гъaйры бaштaн aпс oлунa. Вe 1930 с. Мoсквaдa "Бутыркa" дeгeн aпсхaнeдe къуршунгъа чeкилe.

Къайнакълар:

1.      Абдульваапов Н. Чобан къызы Зулейханынъ омюри // Янъы дюнья. – 2013. – Окт. 11.
2.      Арбатлы У. Чоджукълара аркъадаш. – Петроград: М. Макъсудов матбаханеси, 1914. – 87 с.
3.      Герайбай А. Джашларгъа. – Акъмесджит:Крымполитграфтрест”. – 1922. – 32 с.
4.      Герайбай А. Шиирлер. – Симферополь: «Таврия», 1997. – 143 с.
5.      Керимов И.  Къырымтатар шиириетининъ зюмрут таджы: А. Герайбайнынъ хатырасына итхаф // Йылдыз. – 2003. − № 4. – С. 51 – 71.
6.      Къандым Ю. Алты япракъ: сонетлер // Йылдыз. − 2004. − № 4. – С. 40 − 43.
7.      Къырым шиирлери. – Косьтендже: "Эмель" меджмуасы матбаасы, 1935. – 96 с.
8.      Сулейманова Дж. Амди Герайбайнынъ белли олмагъан сонетлери // Ученные записки Таврического нац. универ. им. В.И. Вернадского. – Серия "Филология. Социальные коммуникации". – Т. 23 (62). – 2010 − № 3. − С. 275 − 280.
9.      Geraybay H. Yaş tatarğa: Manzumeler. – Bucureşti: “Şansa”, 1994. – 136 s. – S. 130.
10.  Karahan S. Dobruca Kırımtatar Ağzı Sözlügü. – Köstence, 2011. – 550 s.
11.  Mickiewicz. A. Sonety Krymskie – Qırım sonetleri / Tlumaczenie na yezyk krymskotatarski: Szakir Selim. – Bialystok, 2013. – 56 s.

12.  Tavkul U. Codex Cumanicus ve Karaçay Malkar Türkçesi // Türk dünyası dil ve edebiyat dergisi. – 2003. – Bahar. – S. 45 – 81.