Hasan Çergeyevin mevtası ne söylemek istedi?!. 1909. Oqu.

Şair Hasan Çergeyevin icadı üzerindeki seyretmelerim sayesinde mezkürni öz eserlerinde özgünlik, fevqulâdelik usullarını qullanğan qırımtatar ediplerinden birisi olaraq tanımağa. Onuñ edebiy kreativligi, zaman sıñırlarını aşqan fikretme qabiliyeti etrafındaki tehlükeli muhitinden doğğandır, dep meraq çekmege başladım. Farazlarımnıñ kökeni, 1909’da basılğan “Eşit, mevta ne sevleyur!” poemasına bağlı[1]. Bu yerde, oquyıcı tirilgen bir mevta misalinde Qırım müsülman cemiyetiniñ acınıqlı vaziyetini körebile. Süjet boyunca canlanğan ölü, qırımtatar köylerini dolaşırken, tamır halqınıñ kelmeşekler arasında qalıp milliy çizgilerni coyğanlarından yazıqsına. Ve gece mahalinde tanış olmağan bir taraflarda yıqılıp-qırılıp, körgen olaylardan tap ötü patlay. Velhasıl, bu dünyadan ümüti kesilip, öz yatqan qabrine qaytmağa qarar bere[2].
Şair, qattı siyasiy nezaret teşkilâtlarından saqınaraq, eserde añaneviy arap yazısı yerine rus elifbesini işletmege mecburiyette qala. Tabiyki, 1938’den itibaren qullandığımız rus elifbesi ve onuñ ile bağlı imlâ qaidelerinden haberi olmadığından ötrü, müellif çeşitli hatalarğa yol aça. Velâkin, şarqşınas A. Krımskiy şairimizniñ kirilcesinde müsbet, yani milliy lehçeler aydınlığı cihetten pek qıymetli taraflarını da bula[3]. “Azat Qırım” gazetasınıñ latin elifbesi haqqındaki bir maqalemde milliy kimlik meselesini incelegende “Eşit, mevta...”nıñ til hususiyetlerine büyük qıymet kesken edim[4]. Meselâ, müellifniñ bediy luğatında rastketirdigim: açeli (acele); taçip (taacip); teçirbe (tecribe); çanı (canı); çaillik (cahillik); çami (cami); çümle (cümle), çeza (ceza) kibi şive sözleri, sürgünden evvelki qırımtatar latin elifbesini añlamaq içün yardım etken hususiy belgiler sıfatında sayılabile. 1931 senesi Ümer İpçi tercimesinde çıqqan Nikolay Gogolniñ “Ölü çanlar” eseri aqlıma kele[5]. Zemaneviy türk elifbemizge alışqan oquyıcı, “Ölü canlar” (insanlar)nı “Ölü çanlar” (nesneler) kibi oquycaq olsa, tuhaf bir halğa oğramaq havfı bar.
Qırım çöl şivesine aitli “sevlemek”, yani “söylemek” fiili ve onuñ poemada rastketirdigim türlenmeleri meraqlı kele: sevle, sevleme, sevlene, sevleyur, sevler, sevlep, sevliysiz[6]. “Sevle” sözüniñ arap elifbesine nisbeten, kirilcesinde açıq körüngen “yur” (“yor” degil) affiksi ise, qırımtatar klassik bediy eserlerniñ metinlerini Türkiye türkçesine uyğunlaştırğan araştırmacılarımızğa bir örnek olsun işte. Laf sırası, qırımtatar leksikografı Osman Zaatov, yabancılar faydalansın, diye 1906’da Aqmescitte kirilce çıqarğan “Tolu rusça-tatarca luğatı”nı qayd etmeli[7]. Ki, Qırımda bu soy elifbe tecribeleri tek degil eken.
E. Poe’niñ deren uyqusından ayınğan Mısır mumyasındanmı[8], M. Lermontovnıñ “Hava gemisi”ndenmi[9] tesirlenğen H. Çergeyev öz poemanı böyle satırlar ile başlay:
“Yuqlay idim, aqsurup uyandım
Ben bir tatlı yuqudan,
Açtım közüm, inan, ötüm
Patlayazdı qorqudan.

Ay üstümde, kündüz kibi
İde yerin aq-yaruq
Ey, ya Rabbim, ne yerdemen?!.
Aldum-artum qayaluq”[10].
Til sadeligi ve hecalar ölçüsile halq şiirini añdırğan bu manzum parçalarında enjambement (anjanbman) elementleri közümizge ilinmeymi?!. Böyleliknen şair, semantik yüküni vurğulamaq niyetinen tam cümlelerni mısralarğa; olaylarnı periodlarğa bölmege tırışa[11]. Haqiqatta, bu iş hem yazıcı, hem oquyıcı içün büyük intelektual bir iş kibi sayılır. Hasan Çergeyev, “Eşit, mevta ne sevleyur!” serlevhasınıñ tuzağına tüşken oquyıcılarnıñ şüpheleri eksilsin, diye eserniñ başından mevtanıñ aqsıraması ile onuñ energetik coşqunlığınını ög planğa süre.
“Aqsırma” fenomeniniñ incelemesinen oğraşqan teoloji, felsefe, psihiyatriya, mifoloji, tıp, edebiyat ve daha nice ilimlerni hatırlarsaq aqılğa zarar. Faqat, bularnıñ nazariy, ameliy neticeleri hep canlılarnıñ fiziolojik ve ruhiy mükemmelligini köstermektedir. Maişetten ögrendigimiz kibi, birevniñ aqsırmasına her zaman pek büyük ehemmiyet berilir. Apansız ve davuşlı, kontrolsiz ve etrafındakilerniñ diqqatını çekken aqsırma çeşitli şekilde qarşılanabile:
1.    Qorqu ve seskenme ile;
2.    Sağlıq ve uzun ömür tileme ile;
3.    Haqiqatnı tasdıqlama vesilesiyle ve ilh.[12].
Nihayet, bahs ettigimiz şiirin başlanğıçı Adem’niñ yaratılışına aitli rivayetlerge beñzengeni sezile. Böylelikle, Allağın buyurığı ile Ruh, bir parça laydan yaratılğan cesedin içine dala ve, başından ayağına qadar dolaşırken, burnuna kirdigi zaman Hazretli Adem’ni aqsırmağa, yani yaşamağa mecbur ete[13]. Umumen alğanda, çalışmamızda aqsırma (uyanma) olayı bir durumdan diger durumğa qolay-qolay keçmek içün çağrılğan edebiy vasta misalinde qabul oluna.
Meraqlı şu ki, eser boyunca Ömer degen bir merhumnıñ, bekledigimiz qorqu ve dehşetnen hiç alıp berecegi bile yoq. Aksine, onuñ sımasında şaşqın, aciz halda bulunğan zavallı kişini köz ögüne ketiremiz:
“Çuqurdır em duran yerim,
Bitmuş qırtuş üstümde.
Ne olduğun eç añlamam:
Közler körmez kimerde.

Baqdum, dürbe üstümdesi
Tap yazısı qırulğan.
Añlaşıla, ben ölgenmen,
Oña vaqut çoq olğan.

Ağlayup ellerimnen,
Keñ eyledim mezarım.
Düşünemen – eger çıqsam,
Bo yanınan ne yasarım?..”[14].
Ğayet acınıqlı daqiqalarnı başından keçirgen “mevta”nıñ bu “manzum hikâyesi”, bizni ay ziyasında batqan qayalıqlar vadisi ve ortasında feryadlar ile tolu qadimiy mezarlıqqa ketire.
İcadında hayat ve memat kibi ekzistensiyal süjetlerine ehemmiyet bergen İsmail Gaspırları (“Mükâlemeyi selatin”)[15], Cafer Seydahmet (“Nurlu qabirler”)[16], Bekir Çobanzade (“Yahşı ölüm”)[17], Nüman Çelebicihan (“Ant etkenmen”)[18], Cemil Kermencikli (“Sen ölme, doğ!”)[19], Mehmet Nüzhet (“Qırıq qalbimniñ qayğısı”)[20], Hamdi Giraybay (“Ölüge”)[21], Mustafa Qurtiy (“Cinler yatağı”)[22] kibi klassiklerimiz ve olar yazğan bediy eserleriniñ adları hatırımdan çıqmay. Her bir yazıcınıñ ölümge veya ölüge nisbeten olğan baqışları da farqlı:
1.    Eki aşıq gönülin faniy dünyanıñ manialarından qurtarılmaq,
2.    Şanlı ecdatlarğa qavuşıp, milletin kelecegi içün meslâhatlaşmaq,
3.    İnqilâpnıñ romantik vaatları tesirinde eskirgen yaşayış tarzı yükünden serbest olmaq vesileleridir.
Çergeyevin “Eşit, mevta ne sevleyur”ına kelgende, köylü Ömer efendimizniñ missiyası soydaşlarını vira yaqınlaşqan tehlükeden muqaytlamaqtan ibaret olğanına işanamız. Esas metni boyunca o, cahillik uyqusında yatqan halqına bir kehanetli rüya sıfatında kelgeni kibi ola. Ve böyle satırlar ile accı tenbihlerde buluna:
“Dünya bağlı ahirete,
Çail[23] olsa bir adam
Ölgende de çeker çeza[24]
Eksilmez başı belâdan.

Birlik olmay kitseñiz şay,
İşiñiz ğayet çoq fena.
Ne dünyade, ne ahirette
Bulunmaz derde eç deva!..”[25].
Böylece, ögümizde – “uyqu” emsaliniñ bir añlam ahenginden digerine boyanğanını, yani şairniñ özel bir stratejik fikir yonelişini körmek ihtimalı peydalana. Poemanıñ serlevhasına da başqa közünen baqmağa başlaymız: sadece dehşetli ve mistik degil, ancaq didaktik ve kehanetli olaraq. Velhasıl, edipniñ şiirlerinde ekseriyetle ölüm ve yañğızlıq, qartlıq ve çaresizlik, qafes ve quş motifleri mühim yerini alıp, onuñ ömür talihini bile aks eteler. Vesilesiyle, Çergeyevin 1912, 1930, 1940’ncı seneleri hapshaneler ve mahbüsler kamplarında bulunıp, devam etken icadından “Aqay” adlı şiirini misalge ketirmek isterim.
“Qartayğanda, men ğarip yañğız qaldım,
Şu ecelsiz ölümi boynuma saldım.
Ah, desem, “Ah” der kimsem yoq, ölsem – cılar,
Açıq qalğan közümi kimler cumar...
Qavuşmağan, dünyadan “Ah” dep keter
Sıratlarda ödelgen ölümden beter...”[26].
İşte, bu qalaylı qazançıqnıñ üstünde, parmaq ucları qanğa qadar yaralanıp inenen oyulğan can qırpalayıcı satırlarnı oqurken, şairniñ defalarca caris ölümi ögünde ömürnen vedalaşqanını. Velâkin, butün alemde yalıñız özü qalıp, vefatından soñra yumulmağan közlerini qapatmağa kimse tapılmayacağından qorqqanını sezmek mümkün. Onuñ “Eşit, mevta...”daki baş qahramanı Ömer efendi, tamamınen türk şairi N.F. Kısakürekin “Sakarya türküsi”nde kibi: öz yurtunda ğarip, öz vatanında pa’rya, yani qara qulu kibidir. Dedelerniñ tuvğan köyüni, evini soraştırıp-araştırıp yürgen tatarnıñ ne qadar şaşılacaq, aqılğa sığmaycaq olaylarnı başından keçirebilgenini işte, bu aşağıdaki satırlardan köremiz:
Eles oldu[27] köze bina,
Sandım − murza sarayı.
Sürüp kelsem, ne baqayım –
İçinde qazaq alayı.

Düştüm düşman qapqanuna,
Qaldum, sandım qabaatke.
Quvdılar beni, dediler: “Пошёл,
Татарске лапатке!”[28].
Tatarğa qarşı “Yoq ol, tatar küregi!” (“Пошёл, татарске лапатке!”) degen rus qarğışını adı keçken eserden başqa M. Gorkiy (“Kojemaka Matveyniñ hayatı”), V. Şişkov (“Ugryum nehri”), P. Znamenskiy (“Qazan Tatarları”) misalinde rus yazıcılarınıñ bediy çalışmalarda bile rastketiremiz. Bularnıñ tabirine köre, “tatar küregi” degen lağap – zulümane İslâm dininden hristiyanlıqqa döndürilgen, ırğatlıqqa oğratılğan İdil-Ural tatarlarğa (çerkeslerge) berilir. Tarihçi İlnur Mirgaleyev, mezkür lağapnıñ peydalanması haqqında meraqlı bir rivayetni Türkiye tatarları diasporasından eşitip böyle yaza: Tatar basqaqları Moskova knyazlığı ve müsülman olmağan ehalisinden alınacaq mahrecini elnen degil, kürek uzatıp toplay eken[29]. Velhasıl, insan faciasınıñ aynı tiplerni Hasan Çergeyevin çeşitli yıllarda yazğan “Közyaş han çeşmesi”, “Ömür – çıraq”[30], “Ömürnen küreş”[31] manzumelerinde de izleye bilemiz. Turmuşta qırımtatar qadın-qızları içün adetke çevrilgen zulüm, eziyet ve haqsızlıqnı artıq çıdamağa istemegen Esmanıñ qara talihini bizge tanıtqan “Taqdir” poemasınıñ epilogı “Eşit, mevta ne sevleyur!”nen eş kelir. Ve böyle duyğular peydalana ki, sanki şair, evvelden Ömer içün hazırlağan facialı ölümni günahsız, nazik Esmanıñ üstünde sınap ala.
Dayanıqlı ceryanlarğa köre, bahs olunğan poemalar Çergeyev tarafından ğayrıdan işlenilip farqlı yıllarda ve farqlı mündericelerinen bastırılğan edi. Meselâ, bugün biz bilgen “Taqdir”niñ bir varyantı 1917 senesi Birinci Qırımtatar Qurultayınıñ yayın organı “Millet” matbahanesinde çıqtı. Bu yerde edebiyat klassiklerimizniñ basılğan bazı kitaplar da diqqatqa şayan:
      Özenbaşlı Ahmet. “Yıqıntılar astında” /Beş perdeli drama/ (1917);
      Bolatukov Hüseyin. “Ayşe hanım” /Üç perdeli kоmediya/, “Fatma-şerfe” /Üç perdeli drama/ (1918); “Yañı Qırım”, “Tecribelerim” /Şiirler toplamları/ (1917);
      Kermençikli Cemil. “Küçük dоstlarıma” /Şiirler toplamı/ (1917);
      Bayburtlı Yahya. “Yeñi qıraat-1, 2” (1917-1918), “Sarf kitabı” (1919);
      Оdabaş Habibullah. “Ana tili” /Qıraat kitabı/ (1918), “Ya tüşse?!.” /Balalar içün ertegeler/ (1919), “Balalar aqşamı” /Şiirler toplamı/, “Timur Qayanıñ birinci kitapçığı”, “Tatarda оquv” (1920);
      Bektöre Şevqi. “Ergenekоn” /Şiirler toplamı/ (1920)[32].
“Millet” gazetasınıñ bergen haberine köre, 1917 senesi “Taqdir”den soñra, sırası ile “Eşit, mevta ne sevleyur!” poeması neşretilmek üzre edi[33]. Bugün elimizde mezkür poemalarnıñ tek 1909 ve 1913 senelerine aitli nüshalar bar. Bularnıñ diger varyantları varolsa, bu A. Lâtifzade, A. Altañlı, Z. Cavtöbelilerniñ oquyıcılar kütlesine taqdim etken varyantlarıdır[34]. Vesilesiyle, ilk olaraq “Yaş tatar yazıları mecmuası”nda arap elifbesinen basılğan “Taqdir” poemasını bazı izahatlar ile nümayiş etmege uyğun, dep sayam[35]:
1.   “Yüksek saray töpesinden qara bulutlar gider tez-tez...
2.   Söndi ateş, gece köyde, yuqlamaya yattı her kes.
3.   Vurmaz aynıñ şevqı yere, vira bulutlar olur siyah,
4.   Bağçada quşlar bağrışırlar, fena avasını duya.

5.   Bir ağaynıñ yurtu bu yer, onu sarğan bütün hisar.
6.   Anda canlar azaplana, öler, doğar bayğuş qullar.
7.   Yattı saray yuqlamaya, tındı davuş, ses ayağı,
8.   Baynıñ qızı, Esma yalñız, onuñ çıqa tek yarığı.

9.   Siyah saçlar tolqunlaşır, yaltırar oynap feste altın,
10. Dün babası şehere kidüp, nişanğa almış onu satın.
11. Közlerinden tamlar yaşlar, alğan başın yerge töben,
12. Söyler: “Beni yazmadı Haq, qullarına ğayet seven”.

13. Satarlar hem söylemezler... Olasıñ sen oña razı,
14. Dirler: “Elbet, taqdir, böyle yazılmıştır başa yazı...”
15. Adet degil, ziyettir bu, satqan bizni idüp hayvan,
16. Yoqtur dünya içersinde bizni aqay, aqran sayğan.

17. Ey, ya Rabbim! Sen yarattıñ, onlar kibi biz de insan,
18. Cümle fursat verdiñ ere, biz ğaripte keçmez lisan.
19. Ağlay çıqtı gülday qızlar; zapt ittiler, sevmiy erler,
20. Böyle ömür olur kömür; biyler qafes siyah çerler.

21. Esir kibi qullanırlar, kimisi söyler: “Süz qade!”,
22. Kimisi tışta ne yapsa da, körsetir evde soy zade.
23. Bu cahillik belâsıdır, olmaq kerek biz ziyade
24. Sanki ğarip qısqayaqlı millet yaşı bu dünyade.

25. Añlamazlar, nafle sözler... Çapalanma ğarip yürek,
26. Etmez fayda altın-kümüş, bizge tiyaran yarıq kerek!..
27. Açıl, hisar , ögümden tez!.. Yere batsun aq taşları!..
28. Bizge bunu yapan taqdir... Belâsın versin közyaşları!

29. Bir daha uyuñ içersinde qandan keldi, birden tuman,
30. Yaratıldı ondan bir qart. Qızım, dedi: toqta aman!..
31. Taqdir degen, menim qızım, itme qarğış baña barem,
32. Ben zenatım bıraqtım çoqtan, tutmay sözüm şindi alem,

33. Babañ seni nişanladı, muradı zengine vermek,
34. Şimdi para iş bitiren, itmez çare, qarğış-dilek.
35. Benim işim degil qızım, söyliysiñ sen yañlış butün!..
36. Bunu söylep uy içinde, tarqadı qart, olup tütün.

37. Şaştı Esma, qaltıradı, qorqtı, yüzü ağardı,
38. Diküp qaldı közün kökke soñra: “Haq!”, dep ağladı.
39. İstemem, versin Haq belâsın, varmam ere, hiç zati !
40. Ey, ya Rabbim, al tez canım, itme halete tek muti’...”
Z. Cavtöbeliniñ “Suhbetler”inde[36] tanıtılğan ve biz qullanğan “Taqdir”lerniñ arasında ehemmiyetli farqlarnı köstermek içün şiiriy metinlerini bahusus raqamlar ile belgiledim. Meselâ, 39 ve 40’ncı satırlarında “zati” (zaten) ve “itme halete tek muti” (işni maña qaldırma tek) sözler Cavtöbelide yañlış yazılıp (zaten; halqqa etme mutig sen) dörtlükniñ hem manasını, hem qafiye düzenini bozarlar. Keza, manzumeniñ mündericesi iman, din cihetten mühimligini añlağan şairimiz, Esmanıñ maneviy sımasını Allah ile olup keçken diyaloğında açıqlay. Canımnı çabik al, günah işlemege mecbur etme, diye Haqqa yalvarğan qıznıñ öz başına çıqaracaq can (tabiat) felâketini qara bulutlar, quşlar bağrışıp duyar. Faqat, qızını mal kini, yaşlı bir adamğa nişanlap satqan babası, aqrabası duymazlar bunu. Böylelikle, 41 ve 42 numaralı satırlarda “ver baña rahat” ve “başa olacaq çoq qarsanba” yerine – şiirniñ mantığını deñiştirgen “ver biñ raat”;“bayğa olacaq çoq qarsanba” kibi qoşumçalar uyğunsızdır. 64 satırdan 51'nci olaraq sayılğan bu “Dört duvarnıñ içerleri seniñ de başıña yeter” satırı Z. Cavtöbeli (A. Altañlı)nıñ varyantında yoq olğanı içün, bularda mezkür şiir metni aralıqsız, tüm-tüz sıfatında berile. Masum ve aynı zamanda “günahkâr” Esmanıñ eki türlü durumını çözüp olamağan müellif, öz facialı hikâyesiniñ soñunda: “Yol yanına kömüldi o”, dey. Ve fikrini “Aq türbesi şindi tura” accı haberinen tamamlay. Añlaşıla ki, özüni öldürgen baynıñ qızı, müsülman adeti boyunca qabristanda degil, yol kenarında kömülir. İçtimaiy statüsine köre (Ömer efendiniñ kibi), türbesi qoyulsa da, üzerinde merhumnıñ adı-soyu hiç añılmaz eken. Velhasıl, rastketirdigimiz diger aqsamlıqlar üzerinde çoq toqtamayıp (ihtimalı bar ki, ediplerimiz öz vaqtında qalemdeşniñ daha tüzetilmek üzre olğan elyazmalarından qullanğandır), poemanıñ ekinci parçasına keçmeli:
41. İsterseñ ver baña rahat, isterseñ qoy azaba...
42. Sevmiy varsam eger, başa olacaq çoq qarsanba...
43. Qast eylersem eger cana, sayılır ğayet çoq güna.
44. Neday olur benim ömrüm, çekse qorluq varıp oña?..

45. Aldı Esma zeheri ele, soñğı sözüm, didi diñle!
46. Vaqtı kelüp, olmaz ecel, adet yine kitse de böyle.
47. Eşitmesin qulaqlarım, közler bunu hiç körmesin!
48. Canım esir olmaz burun, baqayım tez ölmesin!..

49. Ev içinde qafeste quş çapalanup tez pırladı,
50. Sanki qahrin, hem qasvetin o ğaripniñ pek añladı.
51. Añladım seni, ey quşum. Seniñ de ömrüñ çoq beter,
52. Dört duvarnıñ içerleri seniñ de başıña yeter...

53. Barem seni ideyim azat... Uç, kez qulan çöllerde!
54. Aqıla tüşse, eyle rahmet, unutma meni kimerde!
55. Uçtı quşçuq pencereden, bıraqtı Esma qafesin.
56. İçti zeheri, yıqıldı yere, aldı soñğı nefesin.

57. Endi sabah, durmuş ağa, tedarekte nişan-toyğa.
58. Soyğan soğum, hem de digeç, etken haber soyğa, sopğa,
59. Toy yerine kelgen alem qıldılar ğamlı cenaze.
60. İşten çıqqan taqdir de aralanup halqnen keze,

61. Yol yanına kömüldi o. Aq türbesi şindi tura,
62. Kelen kitüb, baqup oña ete rahmet, qıla dua.
63. Azat olup uçan quşçuq, qonar başına türbe taşın.
64. Allah rahmet eylesin der, yırlap anda töker yaşın...”[37].
İşte, bu manzumeniñ şekli bile Esmanıñ psiholojik portretini tamamlayaraq, tar qafesten qurtarılmağa niyetlengen quşçuq sanki, qısqa şiirden nesirniñ bol keñişligine keçmek üzerindedir. A. Lâtifzadeniñ “Qırımtatar edebiyatınıñ soñ devri haqqında” maqalesinde analiz etilgen kesik satırlı, yani 1917 senesine aitli “Taqdir”de kene şiir ile nesir arasında çıqqan büyük zıddiyetini duyamız. Tüz qafiyeli (aabb) satırlarnı, dörtlüklerni bozğan enjambemanlar, maişet mühitini doğurmaq içün qullanılğan inversiyalar tamamınen “Eşit, mevta ne sevleyur”nıñ kibidir. Velhasıl, H. Çergeyevin icadı, o devir Qırımda popular olğan rus yazıcılarınıñ tesirinde şekillengenini qayd etken edebiyatçılarımız ile razı olmamaq mümkün degil. Ancaq, aynı edebiy eksperementlerni A. Puşkinniñ şiirler silsilesinden de ögrenebilemiz[38]. Velhasıl, edipniñ eserleri fikir terenligi cihetten daima deñişir. Yani üzerinde yapılğan mülâhazalar devir, şarait ve oquyıcınıñ zehin hususiyetlerine köre tadil olunır. Edipniñ eserleri dedik, ama “edipniñ özü bularnı şahsiy, dep sayamı?” kibi sual ögümizge çıqa. “Eşit, mevta ne sevleyur!” poemasını “Belgisiz” adı ile imzalap, öz mülküni terk etken müellif, tenqitçiniñ işini diger yonelişine çevirmege istemeymi aceba?!. Bugün qırımtatar edebiyatımıznıñ tarihinde buña beñzegen çoq misallerni tapmaq mümkün. Böyle ise, metinni ve avtornı biribirinden ayrı ögrendigimiz zamanda, bedey eserlerniñ ananeviy taliline baqışlarımız deñişebile. Her halda, bu soy semiotik usulına muqaytlıq ile, eser müellifiniñ musaidesiyle muracaat etmelimiz[39].

İlâve olaraq, H. Çergeyevin “Eşit, mevta ne sevleyur” poemasınıñ metinlerini tanıtmaq isterim:



Yuqlay idim, aqsurup uyandım
Ben bir tatlı yuqudan,
Açtım közüm, inan, ötüm
Patlayazdı qorqudan.

Ay üstümde, kündüz kibi
İde yerin aq-yaruq
Ey, ya Rabbim, ne yerdemen?
Aldum, artum qayaluq.

Çuqurdur em duran yerim,
Bitmuş qırtuş üstümde.
Ne olduğun eç añlamam:
Közler körmez kimerde.

Baqtum, dürbe üstümdesi
Tap yazısı qırulğan.
Añlaşıla, ben ölgenmen,
Oña vaqut çoq olğan.

Ağlayup ellerimnen,
Keñ eyledim mezarım.
Düşünemen – eger çıqsam,
Bo yanınan ne yasarım?!.

Baqtum, şte yanımda rubam,
Kiyeyim, dedim kelişse.
Onuñ da çürmüş bazı yeri,
Tut-mut olur ilişse.

Anı, kiydum, soñ ne eyleyum,
Ay da yere qavuştı.
Eşitemen bir ses kele,
Olmalı köpek davuşı.

Bismillah, ya Allah, dep,
Atılup çıqtım mezardan.
Ey, ya Rabbim, endi çanım,
Sen qorçala qazadan!

Saña belli ey, ya Rabbim,
Parasız-pulsız kişimen.
Beni bilgen dünya olsa,
Qarnım açsa ne işlerim?

Şte saba, şükürler olsun,
Qapladı kün tuvuşın.
Eşitemen yaqın yerde,
Endi horaz davuşın.

Eles oldu köze bina,
Sandım − mırza sarayı.
Sürüp kelsem, ne baqayım,
İçinde qazaq alayı.

Düştüm düşman qapqanuna,
Qaldum, sandım qabahatke.
Quvdılar beni, dediler: “пошёл!
Татарске лапатке!”

Kittim andan, taqatım yoq,
Kimerde ayağım sürüne.
Tatar köyü olmaq kerek,
Uzaqta bir şey körüne.

Ey, ya Rabbim, tilegim bo:
Körüştür eşim-dostumnan!
Yoqsam, Qırım içersünde,
Qalmadımı eç müsülman?!.

Keldim köyge, çümne köpek,
Qoralap aldı şo daqqa.
Qorqup eve kirgen idim,
Bunda da tolu qazaqqa!

Dedim aman, Sen bilesiñ,
Bo naslı memleket?!.
Benim bilgen Qırım olsa,
Savğan eken bereket!

Toplandılar başıma bonlar,
Aldılar beni alqalap.
Sorayurlar, añlamayım,
Ortalıqta çoqtur laf!

Añlaşıla, bonlar nemse:
“Fort-fort” idup sevlene
Torasudur, baña köre,
Qazaqtan eyu körüne!

Ne kerek añı, şükürler olsun,
Tiymedi baña qabahatı!
Ozğardı birisi, siltedi el,
Körsetti baña kün-batı.

Bondan da kittim, düşünemen,
Başımnı almam zarardan.
Bo yürüşler çoq beterdur,
Evvelki yatan mezardan!

Aqşam oldu, köz bağlandı,
Qondı künniñ etegi.
Bilmem, naslı yere keldim?!.
Bonı da çoq köpegi.

Çampur evden sopa alup,
Açeli çıqtı bir adam.
Bulğarmı, naslı millet?!.
Ne olduğun añlamam.

Köpeklere «пошёл!» dedi,
Baña qazaq köründi –
Sandım ana, belâğa çattım,
Kene boynum uruldı!

Qatuna kelip, dedim ana:
Er keste de Allah bir!
Mümkün olsa, bo giçelik
Ulayım sizde musafir!

Eyu dedi. Kirdik eve,
İttim taçip-teçirbe:
Qonaq bayum tatar çıqtı,
Keldi çanım içime.

Baqup dursan, İvana beñzer:
Rubaları sıqturma,
Bicaq, palto arqasında,
Saçları uzun qırqturma.

Ev içinde stol, skemle,
Tartquda çanaq, tepisi.
Ay, anasın, qazaq şeyi,
Bunuñ içinde episi!

“Lampa” diyen ortada yana,
Kündüz kibi yaruqlar.
Ey, ya Rabbim, bizni halqtan,
Savğan iken dünyalar!

Bir daha benim qatuma,
Beş-on adam toplandı.
Qara qave ortaluqda,
Sıralanup dolandı.

Qonaq bay sual itti:
Olasız, baña, ne millet,
Vetanıñız, durağıñız
O nasıl memleket?

Elhamdülillâh, müsülmanım!
Qırımlı ÖMER efendi!
Saña oğlum qanda bilmek,
O dünyalar dürlendi!

Ben kelme o dünyadan,
Qaldım yerde untulup.
Azmı yattım, çoqmı yattım,
Topraqnan örtülüp!

Haq-Taalâ emir itti,
Verdi çanı bo tene.
Kezemen dünya içersinde,
Evelkiday kene de.

Temelim beni, bilsen oğlum,
Köyüm ABAŞ, Tarhanım.
Kezemen dünya içersinde,
Eran dostum-aqranım.

Kerçek, Qırımda tatar mülki,
Siyrek-sanduraq körüne.
Baña köre, keçmek kerek
Ahır millet eline!

– Ya! dedi qonaq bayum,
“Keçirdi “Ah”, dep köküsin.
Sevliysiz bir yañğışsız,
Temamınnen doğrusın!”

Köterildi halq qarşıya,
Altmış bir senesi.
Çoqsı çandan ayurıldı,
Mal-mevaldan kimersi.

O vaqıt vaquf keçti
Ahır millet eline.
Zapt itkeni qoy, tursun,
Em bize qılına!

Alurlar ep bizden soldat,
Gider uzaq tarafa.
Bo sebeple qarşıya gittik,
Qaldı mülkler haraba!

Yıqıldı köyler, yurt kesildi,
Mezarlıqlar yoq oldu,
Anların daşlarından
Ele bina qoyuldı!

Em faqırlıq, em çaillik,
Bizni yoldan qalduran,
Çekken bile bo ziyete
Dünyada olmaz aqıran.

Bizni boña lâyıq iden,
Efendaqam, duhovnıy!
Qonaq bayum bonu sevlep,
Yer tepunup ökündi.

Dedi: Onlar çeklediler
Haq-ibadet qapusın,
Gendi gezer anda-munda,
Sürer dünya sefasın.

Em dirler: ne oquyum,
Vaquf kene benimki?
Poselyan sevler: ben de oqumam,
Elbet anlar elinki!”

Çamiye varsañ, eşitesiñ:
Uşur, zekât, böyle vaz:
Tilen-tirkep, ver çümlesin,
O diyeçek kene az.

Kimisi öler, kimisi doğar,
Eksilmez ondan dohodlar.
Beş molladan içinde birsi,
Adiy küçden qaralar.

Yer, içer, toydı, yatar,
Ğayrı şeyden añlamaz.
Molla oğlu yer vaquf,
İstese olsun yaramaz.

Vaquf bo köy, sahibi qazna,
Arenda tuta çemaat.
Keçinemiz taqan-tuqan,
Elde eñ küç zenaat.

Taş çıqarup yer qazarlar,
Zor iderler eki ele –
Ayırılmaz bu ğariplik,
Ne qadar terler tamsa yere.

Alımıznı em baqıñız,
Üst-başımız yalanğaç.
Çekişemiz dünya içinde,
Eki kün yürsek, bir kün aç.

Eksildi ilim, azdı alem,
Çoq bayğuş kişimiz.
Şimdilikçe arta gide,
Turğan saytun işimiz.

– Sevleme, anladım oğlum
Ğayet eyu anı ben.
Diriñizni yoqdur farqı
Mezardan yatan ölüden!

Ey, qonaqbay, sevle baña:
Bo mırzalar nerede?
Dünya içinde gezelermi
Evvelkiday kene de?

– Az yerlerde temel tigüp,
Murzanı qaldı üç-dörtü:
Biri orda, biri qırda,
Bilinmez Vetan hem çurtu.

Gitti atubar, savdı devran,
Olar da gitti dünyadan,
Tek bizden farqı budur:
Babası kinaz ya duvarân.

Kimisi em satup mülkün
Tiredi tap daşına.
Kimisi içti, qoñuştı er kün
Yetti “Boraqay” başına.

Köyümizde efendaqam,
Var bir oça birinçi
Süyegine saptı qanlar
Oğlum, oça bilgeçi.

Mektepnen evi arasında
Qatnadı belkim üç-dört qış,
Yazı-oquv bilmese de,
Kötekten ğayet hatri hoş.

Sevler oça: çoçuq benim,
Tek süyekler babanı!
Benim uran yerim yanmaz
Ateşine Allanı!

Bo sebeple balaçıqlar
Mektebe kelmez qorqudan:
Anıñ içün millet çail,
Açılmaz közler yuqudan.

Ölüp aqam dirilmişsiz
Emri ile Allahnı –
Ahrette niçe imiş
Bizni halqnı alları?!.

Diñle oğlum, sevleyum ben,
Sen terançıq toqtap dur:
Millete fayda itmeyeni
Arıçı onu toqmaqtur!

Dünya bağlı ahirete,
Çail olsa bir adam
Ölgende de çeker çeza
Eksilmez başı belâdan!

Birlik olmay gitseñiz şay,
İşiñiz ğayet çoq fena.
Ne dünyade, ne ahrette
Bulunmaz derde eç deva!..

Qonaqbay dedi: Qırım içi
Dürlü-dürlü aleket.
Soñ naslı kesilmesin
Qara yerden bereket?!.

Qanda varsañ eşitesiñ
Salte müfti davası...
Asıl sizni tiksek müfti
Neday ola torası?..

Yoq, qardaşım, etalmam ben,
Eç çekalmam o derti!
Bonı sevlep ayaqqa qalqtı,
Qorqusından efendi.

Qonaqbay dedi: olmaz bügün,
Oluñız rahat qonuñız.
Geçeden saba hayır,
Hem körünmez yoluñız.

Yoq, qonaqbay, hatrim hoş
Baña teklif eyleme.
Memleketiñ gendiñe olsun
Ben yerime gideme!

Sağluqlaşıp, razlaşıp tez
Efendi çıqtı qapudan.
Qonaqbaylar baqup qaldı,
Yoq olğaycıq artundan.

Ay yaruq, ayannay o,
Alğan tayaq eline.
Durğanına peşman idup
Qayta o yerine.

O da keldi mezarlığa
Ay da, yere qavuştı.
Dedi: benden, ya Rabbim!
Kene dünya savuştı.

Tilnen tabir mümküni yoq,
Ep beterdûr körgenim.
Baña köre ey, ya Rabbim!
Eyu ondan ölgenim.

Kiyen çulu, rubasını
Arqasından taşladı.
Tiz çökünip qabirinde,
Ağlamaya başladı.

Sarındı aq kepunine,
Bir qaç sure oqudı,
Düşünmeyup dedi keç
Yer üstünden yoq oldu!

Örtüldi üstü topuraqnen,
Kene bitti çöp-ölen.
Ufaq quşçuq yanına kelüp
Oldu anın tek kören.

Allah rahmet eylesün, dep
Dürbesinde bağırdı.
Kün doğğançıq baş uçunda
O faqırın ağladı!..



[1] Belgisiz. Eşit, mevta ne sevleyur! Poema. – Canköy, 1909. – 12 s.
[2] Kerimov İ. Hasan Çergeyevniñ hayatı ve faaliyeti ile bağlı bazı eski ve yañı malümatlar // Yañı dünya. – 2012. – Yanv 13.
[3] Krımskiy A. Qırımtatarlarnıñ edebiyatı / Haz.: O. Gubar. – Aqmescit, 2003. – 200 s.
[4] Kirimov T. Qırımtatar edebiyatı ve matbuatınıñ ananeleri: I. Qurultay devri. – Aqmescit, 2016. – 104 s.
[5] Gogol N. Ölü çanlar. Poema / çevirgen Ümer İpçi. – Aqmescit, 1931. – 238 s.
[6] Kıpçak Türkçesi Sözlüğü / Haz.: R. Toparlı ve dig. – Baskı 2. – Ankara, 2007. – 338 s. – S. 238.
[7] Заатов О. Полный русско-татарский словарь. – Симферополь, 1906. – 115 s.
[8] Poe E. Bir mumya ile küçük bir hasbihal. – İstanbul, 2002. – 173 s.
[9] Cavtöbeli Z. İlki adımlar // Yıldız. – 1983. – № 1. – S. 85 – 89.
[10] Belgisiz. Eşit, mevta ne sevleyur! Poema. – Canköy, 1909. – 12 s. – S. 1.
[11] Жирмунский В. Вопросы теории литературы. – Ленинград, 1928. – 357 с.
[12] Богданов К. Повседневность и мифология: исследования по семиотике фольклорной действительности. – СПб., 2001. – 438 с.
[13] Qoñurat K. Qıssa-i Adem safiullah // Günsel. – 1999. – No. 1. – S. 35 – 37.
[14] Belgisiz. Eşit, mevta ne sevleyur! Poema. – Canköy, 1909. – 12 s. – S. 1.
[15] Gaspralı İ. Mükâlemeyi selatin // Terciman. – 1906. – № 144, 145; 1907. – № 3, 7.
[16] Kırımer C. Nurlu Kabirler. – İstanbul, 1991. – 111 s.
[17] Çobanzade B. Bir saray quracaqman! Şiirler / Haz.: N. Seytyağya. – Simferopol, 2001. – 192 s.
[18] Qandımov Y. Küreş meydanı ot basmaz. – Aqmescit, 2002. – 256 s. – S. 166.
[19] Kermençikli C. Ma-bih-il-iftiharım – Qırımlıqtır menim ğururım / Haz.: T. Kerim. – Aqmescit, 2005. – 135 s. – S. 78.
[20] Nüzhet M. Qırımnıñ çöl hayatından. Saylama eserler / Haz.: N. Seytyağya. – Aqmecit, 2003. – 240 s. – S. 98.
[21] Hamdi Giraybay. Şiirler / Haz.: U. Edem. – Simferopol, 1997. – 143 s. – S. 68.
[22] Qurtiyev M. Cinler yatağı. Hikâye // Közaydın. − 1928. – № 27. – S. 4.
[23] Çail – cahil.
[24] Çeza – ceza.
[25] Belgisiz. Eşit, mevta ne sevleyur! Poema. – Canköy, 1909. – 12 s. – S. 10.
[26] Kerimov İ. Hasan Çergeyevniñ hayatı ve faaliyeti ile bağlı bazı eski ve yañı malümatlar // Yañı dünya. – 2012. –Yanv. 13, 20, 27; fevr. 3.
[27] Hayal oldu.
[28] Belgisiz. Eşit, mevta ne sevleyur! Poema. – Canköy, 1909. – 12 s. – S. 2.
[29] Mirğaleyev İ. “Tatarskaya lopatka” hikayete // Krymskoye istoricheskoye obozreniye. – 2014. – No. 1. – S. 230 – 233.
[30] Çergeyev H. Ömür – çıraq: Şiir // Yeşil ada. – 1920. – № 4. – S. 51.
[31] Çergeyev H. Ömürnen küreş: Şiir / İnqilâbiy şiirler mecmuası. – Aqmescit, 1925. – 98 s. – S. 68 – 71.
[32] Kerimov İ. Bibliografik köstergiç: qırımtatar tili, edebiyatı, folklorı, tahsili, tarihi, medeniyeti ve tehnik ilimleri. – Aqmescit, 2009. – 324 s.
[33] Taqdir (ilân) // Millet. – 1917. – İyül 23.
[34] Qırımtatar edebiyatınıñ soñ devri haqqında A. Lâtifzade arqadaşın maruzası // Oquv işleri. – 1926 – № 4 – 5 (24-25). – S. 29 – 44; Cavtöbeli Z. Suhbetler // Yıldız. – 1980. – № 2. – S. 126 – 132; Saadet içün. Edebiy eserler cıyıntığı / Haz.: A. Altañlı, Ş. Alâdin, Y. Bolat, A. Dermenci. – Taşkent, 1976. – 140 s. – S. 67 – 70.
[35] Çergiyev H. Taqdir: Şiir / Yaş tatar yazıları. – İstanbul, 1913 – 50 s. – S. 31 – 34.
[36] Cavtöbeli Z. Suhbetler // Yıldız. – 1980. – № 2. – S. 126 – 132
[37] Çergeyev H. Aynı menba.
[38] Лотман Ю. и Тартуско-московская семиотическая школа. Сб. трудов / сост.: А. Кошелев. – Москва, 1994. – 560 с. – С. 394 – 406.
[39] Барт Р. Избранные работы: Семиотика. Поэтика. – Москва, 1994. – С. 384 – 391.

Doç.Dr. Tahir Nureddinoğlu Kerim