Шаирнинъ къальп тёрюнде сакълангъан дуйгъулар


(Мемет Нузетнинъ иджадына янъы бакъыш)

Акъикъий къырымтатар эдебият классикасы не олгъаныны Мемет Нузетнинъ эсерлерини къолтукъ уджунда буюк эеджанлыкъ, эндише иле окъугъанда фаркъ этмеге; онынъ иджадий лабораториясында терен, индже исселеринен фикир ве нутукъ шекиллерининъ насыл джанлангъаныны айдын корьмеге башладым. Зиядесинен эдипнинъ бедий къараман типлери узериндеки джиддий чалышмалардан пек авеслендим. О, эсерде бойле бир серт шараитлерини яратыркен инсаннынъ (эсер къараманынынъ) табиатыны сынавлар. Ве бирде-бир джемиет ичерсиндеки давранышларнынъ психологиясыны огренеджек олса, халкънынъ миллий чизгилери, дюньябакъышлары узеринден девамлы сейретмелер япар. Иште, Мемет Нузетнинъ ильк бакъыштан саде ве мундериджеси комик киби корюнген «Селим сохта» драматик сюжетли икяеси бунынъ мисалидир. Бу ерде, менфий ве къара ренклерде танытылгъан медресе талебеси мыйыкълы-къалпакълы къырджыман Селим – йымшакъ табиатлы, назик бир бай къызы Моминенен къырмызы къадер йиплерини багъламакъ арзусында чешитли дубараларгъа огърай. Чокъ йыллардан бери ашкъ хаяллары иле омюр кечирген Селим, шахсий психологик къусурлыкъларындан (ве я феналашкъан экономик дурумындан) отьрю, озь дуйгъуларыны истеген къызгъа бильдирмеге джесарет буламай. Ве бир кунь севгилиси Къыпчакълы Аджемет байнынъ огълу Къуртмураткъа нишанлангъаныны эшиттикче, ашкъ атешини озь юрегинде коммектен башкъа чарелер корьмей. Факъат, хайли вакъыт кечип, койдешлернинъ агъзына тюшкен – къоджасы Япон дженкинде эляк олду, киби хаберине самимийликнен севиниркен Моминенинъ эки чоджукълы олгъанына бакъмадан, онынъ иле бир олмакъ гузель фырсатыны элинден къачырмай. Не олду, не олмады, чокъ бекленильген эвлилик азырлыкълары эснасында харп мейданындан коньдерильген мектюп Селимнинъ омрюни бус-бутюн ёкъкъа чыкъара. М. Нузет дигер озь «Бахтсыз хоранта» икяесинде де адиселернинъ акъышыны мектюп вастасы иле денъиштире затен.
Меракълысы шу ки, «Селим сохта» эсери сюжетининъ юксек кергинлиги нокътасында меним киби дуйгъулы окъуйыджы олса, эвель энъ ашагъы сыфатларында косьтерильген сохтаны эстетик джеэттен назик бедий сымасында къабул этмек азыр. Яни муэллиф, онынъ рухий ашагъылыгъы, алчакълыгъы ве нефисхорлыгъында масюм, индже чизгилерини араштырып чыкъара. Бойлеликнен, Селимни бам-башкъа амплуада бизге юттура. Вельасыл, муитнинъ шиддетлешкен заманында перде аркъасындан муэллифнинъ озю сахнагъа чыкъа. Ве айтылгъан зарфны ачып, мундериджесини окъумакъ месулиетини бойнуна ала:
«Гедже дюшюмде, куньдюз эсимде, башымнынъ таджы, гонълюмнинъ иляджы, дердимнинъ дерманы, къуванчымнынъ ферманы, багъчамнынъ гулю, далымнынъ бульбули, джерде изим, кокте йылдызым… Момине ханыма чокъ-чокъ селямлар идуп, хатыр-ы шерифни истифсар идерим[1]. Ве йине, курьпе къозуларым Айшемен Эсманынъ козьчюклеринден опюп, меним бу къавгъадан сагъ-селямет уйге къайтуп бармакълыгъым ичюн Танъриден гедже-куньдюз дуа идуп истеменъизни ирджа этемен[2]. (Мен ольсем де, къалсам да эгер) бу киши сизге баргъандай боса эгер, меним бир къабат урбамны[3] огъа кийдиринъиз, биз онынъман бек якъын дост болгъанымыздан, бири-биримизге ресимлеримизни де бериштик. Бакъий селям, къара язылы Къуртмурат...».
Асылында эсернинъ там метни ве мисальге кетирильген мектюп парчасы арасындаки тиль, услюп фаркълыгъы да меракълы. Лингвистик къатмерлер вастасы ве атта несирнинъ шиириетке кечмек аны иле языджы озь терен дуйгъуларынынъ юджелигини косьтермекнен мешгъуль. Эр алда, мезкюрнинъ иджадында эдебий тюрлерин бири-биринен къарышмасы тек дегильдир. Бу ерде, «Фериде апте» манзум икяесини хатырламакъ да етерли. Ве ниает, бахс олунгъан мектюп сатырларында исе, сыкъ-сыкъ къулланылгъан интонация аляметлери бедий къараманнынъ джошкъунлыгъыны, эшине беслеген севгисинден нефеси тутулгъаныны, башы айлангъаныны ифаделей. Бундан гъайры, полисиндетон денильген стилистик фигурасы Иосиф Тимченконынъ электро-тахископы киби тасавурымызны керчеклештире, джанландыра. Тыпкъы мухаббет джошкъунлыгъыны эдипнинъ фелякетли къадерини ачыкълагъан лирик шиирлеринде расткетире билемиз. Орьнек ичюн, шаир омюр аркъадашынынъ олюми мунасебетинен язгъан бир агъыттыр:
«Алтындайым, эльмазым, ачкъан гулюм,
Бенлик, барлыкъ, багъымда бир бульбулим...» –
киби аджджы сатырлары иле башлангъан «Къырыкъ къальбимнинъ къайгъысы» шииринде торлангъан козьлеримиз огюнде ведалашма левхасы джанлана. Бу ерде, бир-эки татар молланынъ окъугъан «Бисмилляхи ве аля миллети Ресюлиллях»[4] дуасы иле бирликте къабир чукъурына энип, джансыз вуджудыны буюк мукъайтлыкънен къолларына алмагъа азырлангъан къоджасыны коремиз. Онынъ севгили зевджесине сонъ кере айткъан муляйим ве тасалы сёзчюклерини дуймакътан джанымыз, джигеримиз куймекте. Тенкъитчи Эшреф Шемизаденинъ чалышмаларында ильк бейити косьтерильмеген шиири ве шаиримизнинъ эльязмалары эсасында гъайрыдан басылгъан шиирлерден бу варианты мутеджессиз (меракълангъан) араштырмаджылар ичюн пек къыйметлидир.
«Табут тартуп тенинъни топракъ тутты,
Джаш джанынъны джутукъ джер джалмап джутты.

Учтынъ артыкъ, элимден олюм алды,
Къырыкъ къальбим къараруп, къарап къалды.

Козь корьмеген кечеде, конъюль кирли,
Тюшюнджелер, тасалар тюрли-тюрли.

Мезарынъа мингенлер миявкъушлар,
Тек, тик тенге туюла тик тавушлар...».
Мисальге кетирильген парчада чокъ текрарлагъан тутукълар (созукълар) бир сес оюны киби танылмакъ мумкюн. Амма, алдымызда шаирнинъ озюни тасавурласакъ, бу сеслерни ифаделеген – къуругъан агъзында, морарлагъан дудакъларында джан азабыны, къара нефретини, офке патламасыны, умютсизлигини биле корьмек ихтималы бар. Шиирде аллитерациялар ве ассонансларнынъ мантыкълы суретте шиве сёзленинен насыл гузель багълангъаныны бакъынъыз!.. Бу ерде, мимика ве жестлерден гъайры инсаннынъ физиологик дурумыны ачыкълагъан сесли бельгилерни расткетирмек мумкюн.
Меселя, тен титремелери, козьяшлары тулнынъ богъазында тююмленген сёзлерини, айкъырмаларны та къальп тёрюнден ачыкълайлар:
«Талпынаман тентиреп , тен тарлыкъта,
Мырылдануп, монъсиреп мезарлыкъта.

Къабиринъни къармалап къалтырайман,
Джангъа джетти джангъызлыкъ, деп джылайман».
Шу арада инкъиляпчы шаиримиз Дж. Керменчиклининъ лексик анафорасы саесинде къулланылгъан фонетик текрарланмалары акълыма келе. Онынъ «Севин, эй, шанлы миллет!» шииринде ватан хаинлерини джезаламакъ ичюн мейданда топлангъан ишчилер бойле тасвир этиле:
«Быракъ! Бираз дамарында долашан къан къурусун,
Быракъ! Бираз зинданларда кемиклери чюрюсюн.
Быракъ! Бираз сюргюнлерде бизим киби юрюсюн,
Быракъ! Бираз козьлеринде хасрет къаны бурюсюн».
Иште, бу ташкъын сатырларындан озь меджалсыз къурбаныны къангъа парчаламагъа азырлангъан бир сюрю дешетли борюлернинъ ырылдамаларыны дуйгъанымыз киби ола.
Сёз келими, эки муэллифни табийлик бирлештире. Бирисинде миллиетчилик исе, дигерисинде халкъчылыкъ табийлигидир. М. Нузетнинъ иджадында расткелинген бедий жанрлар, формалар, анекдотик эпизодлар иште халкъын аятындан алынгъандыр. Меселя, булар къырымтатар миллий йырларымызнынъ шекилине бенъзеген бешликлер, бейитлер («Ички къурбаны», «Батыр джигит», «Къарылгъач»); масал, эртеге макъамынен окъулмакъ ичюн язылгъан тенбихлер («Тиленджи къарт», «Кирпи ве турна», «Онъмаз бике»); койлюлернинъ эскирген мораль принциплерини къамчылап кульген чыбыртмалар, фыкъралар («Къышта нелер анъылыр?», «Хакъ рахмет эйлесин!», «Вааз») ве ильх. Весилесинен даа бир къафиели парча:
«Бир заманда бек айтувлы бир байнынъ
Олгъан буюк такъдиринен Худайнынъ,
Дар-дюньяда мал дегенден бир къызы,
Лякин сокъур экен онынъ бир козю.
Ходжа, мектеп, окъув, язы корьмеген,
Бай олгъан сонъ, окъуйым деп, юрьмеген...».
Бу «Сокъур козьден саадет» адлы шиир исе, биз эвель бильген сохта ве онынъ эвленме маджерасынынъ башкъа бир девамыдыр. Масал макъамы иле сёзге башлагъан шаир тасильнен иши-гуджю олмагъан бай къызынынъ тухаф (худжур) омрюнден бахс эте. Ве джехалет ыстырабыны чеккен фукъаре койлюлерни юректен аджыгъаны киби, окъувнынъ къадрини бильмеген зенгинлерге кин, нефрет беслей. Бойледже, яшы 30-дан ашкъан бекяр къызынынъ яры джаиллиги бир сокъур козюнинъ чиркинлиги иле къаршылаштырылыр. Джаиллик сокъурлыгъы ялынъыз айдын ве къасеветсиз келеджегини арзулагъан барлыкъсыз, онъсыз бир Сефер сохтагъа ярашыр анджа. Бу аят олайыны М. Нузет бойле сатырлар иле екюнлеерек, озь фыкъра уйдурма усталыгъыны косьтере:
«Киев этип кетиргенлер Сеферни,
Сеадетке тез къавушкъан бу «эрни».
Къапагъанлар акъшам къызнынъ эвине,
Кирген киев, пек севине-севине.
Изин алмай, къызынъ сорап озюнден,
Пек юректен опе сокъур козюнден.
– Вай! Сав союн опьсенъиз, эв! – деген къыз.
Сохта деген: «Бу менимчюн бир йылдыз!
Олмагъайды эгер сенинъ бу козюнъ,
Арам эдинъ эп бир магъа сен озюнъ...».
Шиирнинъ сонъки сатырлары не къадар кескин, зекя ве аджайып, дегильми?!. Бу ерде, эстетик ве этик дегерликлерининъ контрастлары саесиндеки аджджы аят икяеси шаирден исе, Сефер-Селим сохтанынъ эски севгилиден интикъам алмакъ весилеси де айды бизден олсун. Факъат, дюгюн геджеси джан агъыртысынен къаршылангъан келиннинъ сымасы насыл кедерли, мунълу олгъаныны лафсыз анъламакъ мумкюн. Иште, шаиримизнинъ портретлер галлереясыны козьден кечирдигимиз заман дерсин ки, булар мешхур Леонардо да Винчининъ ресим чизме талиматларына эсасланып язылгъандыр. Айтылгъаны киби, Мемет Нузет дуйгъуларгъа ве оларнынъ ифаделенме шекиллерине дикъкъат айырыркен джехалетнинъ сымаларыны якъындан танымакъ ичюн башы тёбен, бойну къысыкъ тиленджи къарт чобаннен къонъуша; къалын къурсакълы, елькеси тавлы хилекяр молласынен тартыша; устю джарты, чырайы къачыкъ саргъуш бир чифтчиге де омуз бере. Бу джанлы ресимлер арасында шойле де бар ки, узеринде эдебият тенкъиди усталары давалашыр. Бойлеликнен, «Авджы» ве «Авджыгъа» шиирлери мисалинде авджылыкънынъ озелликлерини музакере эткен Шамиль Алядин иле Шакир Селим татар авджынынъ къыяфетинде ве давранышларында миллий аляметлерни, психологик керчеклерни ачыкъламагъа тырышалар. Буларнынъ янында чокъ йылдан бери Къырым муэллифлернинъ китапларыны озь ресимлеринен яраштыргъан земаневий рессам Зарема Трасинова шаиримизнинъ «Ногъайнынъ адагъы», «Шаирнинъ уйкъусы», «Аман, шу акъайлар!», «Бастырыкъкъа», «Тиленджи къарт», «Ошек», «Бахтсыз хоранта» ве дигер эсерлерде расткелинген эдебий типлерни къалемге алыр. Ве мазилерде къалгъан ошекчи Фатмаларнынъ, талийсиз Сафиелернинъ, экиюзлю Менсейитлернинъ, ыргъат чобанларнынъ, мабюс шаирлернинъ кедерлерини гъайрыдан хафызамызда тазелеген киби ола. Анлашылгъанына коре, шаир тек тек сечкен сымаларны фаркълы, яни тыш ве ич нокътайы назардан ачыкъламагъа севе. О, эсерде баш къараманынынъ агъзындан, ёкъса бирде-бир олайнынъ шааты сыфатында сёйлениркен, шууралтымызгъа[5] тесир бере. Бу гузель унсур М. Нузетнинъ окъуйыджылар огюнде джан сыкъыджы бир ахлякъчы корюнмемек ичюн ярдым эте. Муэллифнинъ «Миллет» газетасында баскъан «Окюнч», «Бир саргушынъ агъзындан», «Быр татарын фыгъаны» киби шиирлери де бунынъ ачыкъ орьнегидир. Къайд этильгени киби, шаирнинъ иджадында насихат шиирлери чокъ расткелинир. Лякин, буларда табиатынджа кибирли[6] инсаногълуны усандыраджакъ тазирлерни пек аз тапарсынъыз. Шаир, аксине халкънынъ гуняхларыны бойнуна алып, аджджы козьяшлар ичинде тёвбелерде, итирафларда[7] булуныр.
«Агъладым» шиири де айны макъамында язылгъандыр:
«Алем-и ислямы баштан баша сейран идеркен[8],
Эй-вах! Сюрю-сюрю мазлумлары[9] корюп агъладым!
Саирелер марифетте джиханы хайран идеркен[10],
Козьлери багълы муслюманлары корюп агъладым.

Эмляки гъасп идильмиш, укъукъы пайимал олмуш[11],
Акъсыз чийненмиш масюм джанлары[12] корюп агъладым!
Месут аилелер шерр адуве дучар олуп[13],
Сув киби тёкюльмиш ал къанлары корюп агъладым!

Вуджутлар бербат олмуш, къалмамыш аяттан эсер,
Чехрелери солмуш инсанлары корюп агъладым!
Недир достлукъ, недир душманлыкъ билен пек аз къалмыш,
Кёр нефсине къурбан оланлары корюп агъладым!

Къардашынынъ мутхиш дердине дерманлар араюп,
Уджумлара маруз къаланлары[14] корюп агъладым!
Бу алы фелякет иштимальден ибрет алмаян[15],
Инсан шеклиндеки айванлары корюп агъладым!».
Юкъарыдаки дёртлюклер кечкен асыр дегиль, бугунь язылгъаны киби зан этильмек мумкюн. Ки, мусульманларнынъ ал-азырки вазиети айныдыр: акълары тапталгъан, мал-мульклери тартылып алынгъан, аилелери бахыттан айырылгъан, ватанлары душманларгъа сатылгъан. Фелякетлер фуртунасынынъ ортасында булунгъан шаир сойдашларынынъ дикъкъатыны чекмек, оларнынъ исселерини къозгъаламакъ ниетинен агъламагъа башлай. Агълаяракъ этрафыны сарып алгъан халкъына хитабен иман ве ахлякънынъ дегерликлеринден, джехалет ве нефсининъ къаранлыгъындан бахс этер. Бу психология джеэттен кучьлю бир тесир этме стратегияларны шаир медреселерде окъутулгъан хутбе дерслеринден огренгендир. Анджа, биографлары берген хаберине коре, Мемет Нузет балалыкъ, генчлик чагъларында Кезлев, Багъчасарай медреселеринде тасиль алды. Талийи узеринде бир эки сёз айтаджакъ олсакъ, мезкюрнинъ къыскъа аятыны (1888 – 1934) чокъ гъайыплар ве къарсанбалар тешкиль эте. Меселя, чоджукълыгъында анасындан оксюз къалмасы ве даа сонъра биринджи эши иле эвлядынынъ апансыз вефатлары. Озю де миллий гъаевий принциплерине садыкълыгъындан долайы, дефаларджа хапсханелерге тюшер. Ниает, агъыр хасталанып Кок-Козь хастаханесинде оле экен. Эйи ки, мерхумнынъ мираскъа къалдыргъан эльязма ве матбу (нешир этильген) эсерлери сакъланды. Булар миллий эдебиятымызны зенгинлештирмекнен бирликте тенкъитчилик ильмимизнинъ янъы мертебеге котерильмеге бир хайырлы весилеси ола.

Эдебият:
1.      Бекиров Дж. Несиллерден несиллерге мирас. – Акъм.: Лемешко К.А., 2012. – 160 с.
2.      Борев Ю. Комическое или о том, как смех казнит несовершенство мира, очищает и обновляет человека и утверждает радость бытия. – М.: «Искусство», 1970. – 268 с.
3.      Вазари Д. Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих. Полное издание в одном томе / Пер. с итал. А.Г. Габричевского, А.И. Венедиктова. – М.: «Изд-во Альфа-Книга», 2017. – 1278 с.
4.      Керимов И. 19 ас. сонъу ве 20 ас. башында къырымтатар бедий сёзюнинъ эврими. – Акъм.: Къырымдевокъувпеднешир, 1998. – 184 с.
5.      Керимов И. Медений эснас: 1920 – 1938. – Симф.: Таврия, 1997. – 496 с.
6.      Киримов Т. Творческое наследие Джемиля Керменчикли (первая треть XX века). – Монография. – Симф.: Оджакъ, 2007. – 164 с.
7.      Кунештен бир парча: къырымтатар шиириети антологиясы / Аз.: М. Мирошниченко, Ю. Къандым. – К.: Украинада яшагъан миллий азлыкълар…, 2003. – 786 с.
8.      Къандым Ю. Юкъу ёкътыр козьлерде. – Симф.: Тарпан, 2009. – 192 с.
9.      Къуртнезир З. Къырымтатар эдиплери. – Акъм.: Таврия, 224 с.
10.  Леонардо да Винчи / Пер. с итал. А.А. Губера, В.К. Шилейко. – М.: РИПОЛ классик; СПб.: ООО «Издательство «Пальмира», 2017. – 391 с.
11.  Мемет Нузет. Къырымнынъ чёль аятындан: сайлама эсерлер джыйынтыгъы. – Симф.: Доля, 2003. – 240 с.
12.  Невзглядова Е. Интонационная теория стиха. – СПб.: Нестор, 2015. – 160 с.
13.  Ниаль Мемет Нузет къызы. Бабачыгъымны хатырлап... – Симф.: Къырымдевокъувпеднешир, 2015. – 120 с.
14.  Потебня А. Психология поэтического и прозаического мышления // Семиотика и авангард: антология / сост. Ю.С. Степанов и др. Под. общ. ред. Ю.С. Степанова. – М.: Академический Проект; Культура, 2006. – 1168 с. – С. 177 – 197.
15.  Селимов Ш. Къырымнаме-II: Тамчылар. – Акъм.: Тарпан, 2008. – 176 с.
16.  Успенский Б. Семиотика искусства: поэтика композиции; семиотика иконы; статьи об искусстве. – М.: Школа «Языки русской культуры», 1995. – 360 с.
17.  Шемизаде Э. Эдебий ве тенкъидий макъалелер. – Симф.: Доля, 2000. – 248 с.
18.  Экман П. Психология эмоций. – СПб.: Питер, 2018. – 448 с.

Таир Нуреддиногълу Керим






[1] ал-хатыр шерефинъизни сорарым
[2] риджа этерим
[3] бир къат урбамны
[4] Юдже Аллагъын ады иле Ресулилляхын дини узеринде дефин этемиз
[5] Шууралты – рус. подсознание
[6] Кибирли – рус. заносчивый, горделивый
[7] Итираф – рус. признание, покаяние
[8] Ислям алемни баштан башкъа сейир этип
[9] Зулум алтында булунгъан, акълардан марум олгъан
[10] Айретте къалыр экен
[11] Мал-мульклери къолдан тартылып алынгъан, акъ-укъукълары тапталгъан, ёкъ этильген
[12] Акъсыз хорлатылгъан бичаре джанларны
[13] Бахтлы аилелер къоркъунчлы душманларнынъ къолуна тюшип
[14] Уджюм алтында къалгъанларны
[15] Эр тарафны сарып алгъан фелякетли дурумдан орьнек алмагъан

0 коммент.:

Yorum Gönder